സർഗ്ഗം
ദശരഥൻ മുനികുമാരവധത്തിന്റെ കഥ പറയുന്നു
കർമഫലസിദ്ധാന്തം, മാന്തോപ്പു വെട്ടുന്നതിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തം, വർഷകാലവർണന, ശബ്ദവേധിയായ അമ്പ് താപസകുമാരനെ തുളയ്ക്കുന്നു, അവന്റെ വിലാപം, അമ്പു വലിച്ചെടുക്കലും പ്രാണത്യാഗവും
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാജാവ് ഉറക്കത്തിന്റെ വശത്തായിരുന്നു. ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുള്ളിൽത്തന്നെ അദ്ദേഹം ഉണർന്നു; ദുഃഖത്താൽ മനസ്സ് തകർന്നിരുന്നതിനാൽ അദ്ദേഹം വീണ്ടും ചിന്തയിലാണ്ടു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വനവാസം കാരണം, ഇന്ദ്രനു തുല്യനായ ആ രാജാവിനെ ഒരു ആപത്ത് ബാധിച്ചു — ഇരുട്ട് സൂര്യനെ മൂടുന്നതുപോലെ. ഭാര്യയോടൊപ്പം രാമൻ പോയപ്പോൾ, കറുത്ത കൺകോണുകളുള്ള കൗസല്യയോട് എന്തോ പറയാൻ ആഗ്രഹിച്ച കോസലേശ്വരൻ തന്റെ ദുഷ്കൃതം ഓർത്തു. രാമനെ കാട്ടിലേക്കു നാടുകടത്തിയതിനുശേഷമുള്ള ആറാമത്തെ രാത്രിയായിരുന്നു അത്; അർധരാത്രിയിൽ അദ്ദേഹം ചെയ്ത ദുഷ്കൃതം ഓർത്തു. പുത്രദുഃഖത്താൽ ആർത്തനായ അദ്ദേഹം പുത്രദുഃഖത്താൽ ആർത്തയായ കൗസല്യയോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി സമയവും സ്ഥലവും മനോനിലയും സൂക്ഷ്മമായി നിർദേശിക്കുന്നു — ആറാമത്തെ രാത്രി, അർധരാത്രി, ദുഃഖത്താൽ തകർന്ന മനസ്സ്; ഇങ്ങനെയുള്ള നിമിഷത്തിലാണ് മനുഷ്യൻ താൻ ചെയ്ത പാപം ഓർക്കുന്നത്. ‘വിവക്ഷുഃ’ (പറയാൻ ആഗ്രഹിച്ച്) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാജാവ് ഏറെക്കാലമായി ഈ കഥ ഹൃദയത്തിൽ ഒളിപ്പിച്ചുവച്ചിരുന്നു, ഇപ്പോൾ അതു സ്വയംതന്നെ പുറത്തുവരുന്നു എന്നാണ്. ഈ സർഗം അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ കഥയിൽ ഒരു ഉപകഥയായി പ്രവേശിക്കുന്നു — ദശരഥൻതന്നെ വക്താവ്, കൗസല്യ ശ്രോതാവ്. ഇതിലൂടെ കഥയുടെ ഭാരം വർധിക്കുന്നു, കാരണം ഇത് കവിയുടെ വാക്കല്ല, ചെയ്തവന്റെതന്നെ കുറ്റസമ്മതമാണ്. ‘ഉപസർഗഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ദൈവികമായ ആപത്ത് സൂചിതമാകുന്നു; ‘ഇരുട്ട് സൂര്യനെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാജാവിന്റെ തേജസ്സ് മൂടപ്പെട്ടതു കാണിക്കുന്നു. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പുത്രശോകാർത്തഃ’ എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒന്ന് രാജാവിന്റെ വിശേഷണം, മറ്റേതു ദേവിയുടേത്; അതുവഴി ഇരുവരുടെയും സമാനമായ അവസ്ഥ സൂചിതമാകുന്നു. ആറാമത്തെ രാത്രി എന്ന കണക്ക് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘അഞ്ചു രാത്രികൾ’ എന്നതുമായി യോജിക്കുന്നു.
രാജാവ് നേരിട്ടു കഥ തുടങ്ങുന്നില്ല; ആദ്യം ഒരു സിദ്ധാന്തം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘കല്യാണീ, ഭദ്രേ, കർത്താവ് ശുഭമോ അശുഭമോ ആയി എന്തു ചെയ്യുന്നുവോ, ആ കർമത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ഫലംതന്നെ അവനു ലഭിക്കുന്നു.’ പിന്നെ ബാലന്റെ (വിവേകമില്ലാത്തവന്റെ) ലക്ഷണം പറയുന്നു — കർമങ്ങൾ ആരംഭിക്കുമ്പോൾ ഫലത്തിന്റെ ഗുരുലഘുത്വമോ ദോഷമോ അറിയാത്തവനാണ് ബാലൻ എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്. തുടർന്നു ദൃഷ്ടാന്തം — ഒരാൾ മാന്തോപ്പു വെട്ടി പ്ലാശുമരങ്ങൾക്കു വെള്ളമൊഴിക്കുന്നു; പ്ലാശിന്റെ പൂവു കണ്ട് ഫലത്തിൽ ആർത്തിപൂണ്ട അവൻ ഫലം വരുമ്പോൾ ദുഃഖിക്കുന്നു, കാരണം പ്ലാശിന്റെ ഫലം സാരമില്ലാത്തതാണ്. ഫലം അറിയാതെ കർമത്തെ മാത്രം പിന്തുടരുന്നവൻ ഫലം ലഭിക്കുന്ന സമയത്ത് പ്ലാശിനു വെള്ളമൊഴിച്ചവനെപ്പോലെ ദുഃഖിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ദൃഷ്ടാന്തം തന്നിൽത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു: ‘ആ ആൾ ഞാൻതന്നെ; ഞാൻ മാന്തോപ്പു വെട്ടി പ്ലാശുകൾക്കു വെള്ളമൊഴിച്ചു; ഫലം വരുന്ന സമയത്ത് രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ച ദുർബുദ്ധിയായ ഞാൻ പിന്നീടു ദുഃഖിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ മാവ് രാമനും പ്ലാശ് കൈകേയിയുടെ രണ്ടു വരങ്ങളുമാണെന്ന അർഥം വ്യക്തമാണ്. ഇവിടെ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ പൊതുസിദ്ധാന്തവും അഞ്ചാമത്തേത് അതിന്റെ സ്വന്തം ജീവിതത്തിലുള്ള പ്രയോഗവും കാണിക്കുന്നു — ഇതാണ് പ്രാചീനമായ ഉപദേശരീതി. ‘ഗൃധ്നുഃ’ (ആർത്തിപൂണ്ടവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ലോഭം സൂചിതമാകുന്നു; ‘ദുർമതിഃ’ (ദുർബുദ്ധി) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജാവ് സ്വയംതന്നെ തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു. മാന്തോപ്പു വെട്ടുന്നത് വെറും ഉപേക്ഷയല്ല, നാശമാണ് — രാമനെ ഉപേക്ഷിക്കുക മാത്രമല്ല, കാട്ടിലേക്കു പറഞ്ഞയയ്ക്കുകയും ചെയ്തു എന്നാണ് ഭാവം. ‘കിംശുകസേചകഃ’ (പ്ലാശിനു വെള്ളമൊഴിച്ചവൻ) എന്ന ഉപമാനം വീണ്ടും പ്ലാശിനെത്തന്നെ നിർദേശിക്കുന്നു; അതുവഴി ദൃഷ്ടാന്തം ദൃഢമാകുന്നു.
ഇവിടെനിന്നു കഥയുടെ വിത്തു തുറക്കപ്പെടുന്നു. ‘കൗസല്യേ, വില്ലാളിയായ കുമാരനായിരിക്കെ എനിക്ക് ഒരു ശബ്ദം (കീർത്തി) ലഭിച്ചിരുന്നു — കുമാരൻ ശബ്ദവേധിയാണെന്ന് (ശബ്ദം കേട്ട് ലക്ഷ്യം ഭേദിക്കുന്നവനാണെന്ന്) ജനങ്ങൾ പറഞ്ഞിരുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഞാൻ ഈ പാപം ചെയ്തത്. അതിനാൽ, മോഹംകൊണ്ട് ഒരു ബാലൻ ഭക്ഷിച്ച വിഷം അവനെത്തന്നെ കൊല്ലുന്നതുപോലെ, സ്വയം ചെയ്തുണ്ടാക്കിയ ഈ ദുഃഖം എനിക്കു വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു. മറ്റൊരാൾ പ്ലാശുകളാൽ മോഹിതനാകുന്നതുപോലെ, ശബ്ദവേധത്തിന്റെ ഈ ഫലം ഞാനും അറിഞ്ഞില്ല.’ ഇവിടെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘അജ്ഞാനാത് ശബ്ദവേധിനാ’ (അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട്, ശബ്ദവേധിയായവനാൽ) എന്ന പദം വിസ്തരിക്കുന്നു. വിദ്യയുടെ ഗർവാണ് ഇവിടെ ദോഷത്തിന്റെ മൂലം; കലയിലെ കൗശലം സ്വയം പാപമല്ല, അതിന്റെ അവിവേകമായ പ്രയോഗമാണ് പാപം എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ലബ്ധശബ്ദേന’ എന്ന പദത്തിൽ ഒരു ശ്ലേഷം ഉള്ളതുപോലെ തോന്നുന്നു — ശബ്ദം എന്നാൽ കീർത്തിയും ധ്വനിയും; ശബ്ദം (കീർത്തി) നേടിയവൻതന്നെ ശബ്ദത്താൽ (ധ്വനിയാൽ) വീണു. വിഷദൃഷ്ടാന്തവും ഇവിടെ അനുരൂപമാണ് — ബാലൻ വിഷം സ്വമേധയാ ഭക്ഷിക്കുന്നു, എന്നാൽ അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട്; അതിന്റെ ഫലമാകട്ടെ ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതും. ഇവിടെ രാജാവ് വിധിയെയോ കൈകേയിയെയോ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല — തന്നെത്തന്നെയാണ്.
‘ദേവീ, അന്നു നീ വിവാഹിതയായിരുന്നില്ല, ഞാൻ യുവരാജാവായിരുന്നു; ആ കാലത്ത് എന്റെ കാമം വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വർഷകാലം വന്നെത്തി.’ പിന്നെ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വർഷകാലം വർണിക്കുന്നു. സൂര്യൻ ഭൂമിയിലെ രസങ്ങൾ (ജലം) വലിച്ചെടുത്ത്, കിരണങ്ങളാൽ ലോകത്തെ തപിപ്പിച്ച്, പ്രേതങ്ങൾ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഭയങ്കരമായ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു നീങ്ങി. ചൂട് പെട്ടെന്നു മറഞ്ഞു, ജലം നിറഞ്ഞ മേഘങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു, തവളകളും വേഴാമ്പലുകളും മയിലുകളും ആഹ്ലാദിച്ചു. ചിറകുകളുടെ മേൽഭാഗം നനഞ്ഞ്, കുളിച്ചവരെപ്പോലെയായ പക്ഷികൾ മഴയും കാറ്റുംകൊണ്ട് തലപ്പുകൾ ഉലയുന്ന മരങ്ങളിൽ പ്രയാസപ്പെട്ടു ചെന്നിരുന്നു. വീണതും വീണുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമായ ജലത്താൽ മൂടപ്പെട്ട, മദിച്ച ആനകളുള്ള പർവതം ഒരു ജലരാശിപോലെ (സമുദ്രംപോലെ) ശോഭിച്ചു. നിർമലമാണെങ്കിലും, പർവതധാതുക്കളിൽനിന്ന് വെളുപ്പും ചുവപ്പും കലർന്ന നിറമുള്ള, ചാരംകലർന്ന അരുവികൾ സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ (വളഞ്ഞുപുളഞ്ഞ്) ഒഴുകി. ഈ വർണന വെറും അലങ്കാരമല്ല — രാജാവ് സരയുതീരത്തേക്കു പോയ ആ രാത്രിയെ സാധ്യമാക്കുന്നതുതന്നെ വർഷകാലമാണ്; അതിനാൽ വർണന കഥയുടെ അംഗംതന്നെയാണ്. ഈ വർണനയിൽ വാല്മീകിയുടെ ഋതുവർണനാകൗശലം പ്രകടമാണ് — സൂര്യൻ, മേഘങ്ങൾ, തവളകൾ, മയിലുകൾ, പക്ഷികൾ, മദിച്ച ആന, മലയരുവികൾ എന്നിങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ ദൃശ്യങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഇവിടെ ഒരു സവിശേഷത ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — എല്ലാ ദൃശ്യങ്ങളും ജലവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയാണ്; ജലംതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ കുടത്തിലെ വെള്ളമായി മരണത്തിനു നിമിത്തമാകുന്നത്. ‘കാമവിവർധിനീ’ (കാമം വർധിപ്പിക്കുന്നത്) എന്ന വിശേഷണത്താൽ യുവരാജാവിന്റെ അന്നത്തെ മനോനില സൂചിതമാകുന്നു.
‘അതിസുഖകരമായ ആ കാലത്ത്, വില്ലും അമ്പുകളുമായി രഥത്തിലേറി, വ്യായാമം (നായാട്ട്) ചെയ്യാൻ നിശ്ചയിച്ച് ഞാൻ സരയുനദിയുടെ തീരത്തുകൂടി പോയി. രാത്രിയിൽ നീർത്തടത്തിൽ വരുന്ന പോത്തിനെയോ ആനയെയോ മറ്റേതെങ്കിലും മൃഗത്തെയോ ഹിംസ്രജന്തുവിനെയോ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഞാൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവനായിരുന്നു. അപ്പോൾ ഇരുട്ടിൽ, വെള്ളത്തിൽ ഒരു കുടം നിറയുന്ന ശബ്ദം ഞാൻ കേട്ടു — കണ്ണിനു കാണാനാവാത്തിടത്തുനിന്നുള്ള ആ ശബ്ദം ചിന്നംവിളിക്കുന്ന ആനയുടേതുപോലെ തോന്നി. അപ്പോൾ ആനയെ കിട്ടാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ ജ്വലിക്കുന്ന, വിഷസർപ്പംപോലുള്ള ഒരു അമ്പെടുത്ത് ശബ്ദം ലക്ഷ്യമാക്കി എയ്തു; വിഷസർപ്പംപോലുള്ള മൂർച്ചയേറിയ ആ അമ്പ് ഞാൻ വിട്ടു.’ അപ്പോൾ അവിടെ, പുലർകാലത്ത്, അമ്പേറ്റു മർമം നൊന്ത് വെള്ളത്തിലേക്കു വീഴുന്ന ഒരു കാട്ടുവാസിയുടെ വ്യക്തമായ ശബ്ദം ഉയർന്നു — ‘ഹാ ഹാ’ എന്ന്. അവൻ നിലത്തുവീണപ്പോൾ അവിടെ ഒരു മനുഷ്യശബ്ദം ഉണ്ടായി. ഇവിടെ കവി ക്രമത്തിൽ ശബ്ദത്തിൽനിന്നു ശബ്ദത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു — കുടത്തിന്റെ ശബ്ദം, ആനയുടെ ശബ്ദമെന്ന ഭ്രമം, അമ്പിന്റെ ശബ്ദം, ഒടുവിൽ മനുഷ്യന്റെ ശബ്ദം; ശബ്ദവേധിയുടെ പാപം ശബ്ദത്തിലൂടെതന്നെ വെളിപ്പെടുന്നു. ‘അജിതേന്ദ്രിയഃ’ (ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാജാവ് തന്റെ ദോഷം വ്യക്തമായി സ്വീകരിക്കുന്നു — നായാട്ടല്ല ദോഷം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു വശംവദനായതാണ്. ‘അഭിലക്ഷ്യം’ എന്ന പദവും പ്രധാനമാണ് — ലക്ഷ്യം കണ്ടില്ല, അനുമാനിക്കുക മാത്രം ചെയ്തു; അനുമാനംകൊണ്ടുമാത്രം ഒരു ജീവിയെ കൊല്ലുന്നതുതന്നെയാണ് ഇവിടത്തെ പാപം. ‘ഉഷസി’ (പുലർകാലത്ത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാത്രിയുടെ അവസാനം സൂചിതമാകുന്നു — പാപം വെളിച്ചത്തിൽ വെളിപ്പെടുന്നു.
അമ്പേറ്റ താപസകുമാരൻ വിലപിക്കുന്നു: ‘എന്നെപ്പോലൊരു തപസ്വിയുടെമേൽ ആയുധം എങ്ങനെ വീഴും? ഞാനാകട്ടെ രാത്രിയിൽ ആളൊഴിഞ്ഞ നദിയിലേക്ക് വെള്ളമെടുക്കാൻ വന്നതാണ്. ആരുടെ അമ്പാണ് എന്നെ പ്രഹരിച്ചത്? ഞാൻ ആരോടാണ് തെറ്റുചെയ്തത്? ദണ്ഡം (ഹിംസ) ഉപേക്ഷിച്ചവനും കാട്ടിൽ കാട്ടുവിഭവങ്ങൾകൊണ്ടു ജീവിക്കുന്നവനും ജടാഭാരം ധരിക്കുന്നവനും മരവുരിയും മാൻതോലും ഉടുക്കുന്നവനുമായ എന്നെപ്പോലൊരുവനെ ആയുധംകൊണ്ടു കൊല്ലുന്നത് എങ്ങനെ? എന്നെ കൊല്ലുന്നതുകൊണ്ട് ആർക്ക് എന്തു നേട്ടം? ഞാൻ ഇയാളോട് എന്തു തെറ്റാണ് ചെയ്തത്? ഇങ്ങനെ നിഷ്ഫലമായി തുടങ്ങിയ, കേവലം അനർഥം മാത്രം നിറഞ്ഞ ഈ കർമം...’ ഇവിടെ കവി താപസന്റെ നിരപരാധിത്വം പദംപദമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — ദണ്ഡം ഉപേക്ഷിച്ചു, ആഹാരം കാട്ടുവിഭവം, വസ്ത്രം മരവുരിയും മാൻതോലും; ഈ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ വധം കാരണമില്ലാത്തതാണെന്നു സിദ്ധമാകുന്നു. ‘ഉദാഹാരഃ’ (വെള്ളമെടുക്കാൻ വന്നവൻ) എന്ന ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് അവൻ വന്നതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം സൂചിതമാകുന്നു — അവൻ വെള്ളം കൊണ്ടുപോകാൻ മാത്രമാണ് വന്നത്, മറ്റൊന്നിനുമല്ല. ഇവിടെയും ചോദ്യങ്ങൾ, അറുപത്തിയൊന്നാം സർഗത്തിലെ കൗസല്യയുടെ ചോദ്യങ്ങളെപ്പോലെ, ‘എങ്ങനെ’, ‘ആരാൽ’, ‘ആരോട്’ എന്നീ പദങ്ങളോടെയാണ് തുടങ്ങുന്നത്; ഉത്തരം എവിടെനിന്നുമില്ല. സ്വന്തം മരണത്തെക്കാൾ ധർമത്തിന്റെ ഈ വിപര്യയത്തിലാണ് താപസൻ അമ്പരക്കുന്നത്.
‘...ഗുരുപത്നീഗമനം ചെയ്തവനെ എന്നപോലെ, ഇതിനെ ആരും നല്ലതായി കരുതുകയില്ല. എന്റെ ഈ ജീവിതനാശത്തെ ഓർത്ത് ഞാൻ അത്ര ദുഃഖിക്കുന്നില്ല; എന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്ന അമ്മയെയും അച്ഛനെയും ഓർത്താണ് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നത്. ഏറെക്കാലം ഞാൻ പോറ്റിയ ഈ വൃദ്ധദമ്പതികൾ, ഞാൻ മരിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ എങ്ങനെ ഉപജീവനം നടത്തും? വൃദ്ധരായ അമ്മയും അച്ഛനും, ഞാനും — ഒരൊറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് കൊല്ലപ്പെട്ടു; ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്ത, തീർത്തും വിവേകമില്ലാത്ത ഏതൊരുവനാലാണ് ഞങ്ങളെല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടത്?’ ഇവിടെ താപസന്റെ മഹത്ത്വം വെളിപ്പെടുന്നു — മരണസമയത്തുപോലും അവൻ തന്നെക്കുറിച്ചല്ല, അമ്മയെയും അച്ഛനെയും കുറിച്ചാണ് ദുഃഖിക്കുന്നത്. ‘സുബാലേന അകൃതാത്മനാ’ (തീർത്തും വിവേകമില്ലാത്ത, ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവനാൽ) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ അവൻ കൊലയാളിയെ ശപിക്കുന്നില്ല, അവന്റെ അവിവേകത്തെ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലം. ‘മിഥുനം വൃദ്ധം’ (വൃദ്ധദമ്പതികൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി അവർ പരസ്പരം ആശ്രയിക്കുന്നതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവർ രണ്ടുപേരും ഒന്നെന്നപോലെ. ‘ചിരകാലഭൃതം’ (ഏറെക്കാലം പോറ്റിയ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മകന്റെ ദീർഘമായ സേവനം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. മരണത്തെക്കാൾ വലിയ ദുഃഖം അവന് ഇതാണ് — തന്റെ മരണത്തോടെ മറ്റു രണ്ടുപേരും മരിക്കും എന്നത്. ‘എങ്ങനെ ഉപജീവനം നടത്തും’ എന്ന ചോദ്യമാണ് സർഗത്തിലെ തുടർന്നുള്ള കഥയുടെ മൂലം.
‘കരുണമായ ആ വാക്കു കേട്ട്, ധർമം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, വ്യഥിതനായ എന്റെ കൈകളിൽനിന്ന് അമ്പോടുകൂടിയ വില്ല് നിലത്തുവീണു. രാത്രിയിൽ വിലപിക്കുന്ന ഋഷിയുടെ ആ കരുണമായ വാക്കു കേട്ട് ദുഃഖത്തിന്റെ ആവേഗത്താൽ പരിഭ്രമിച്ച ഞാൻ ഏറെക്കുറെ ബോധമറ്റവനായി. ദീനമനസ്കനും അത്യന്തം ദുഃഖിതനുമായി ആ സ്ഥലത്തുചെന്ന്, സരയുതീരത്ത് അമ്പേറ്റു കിടക്കുന്ന താപസനെ ഞാൻ കണ്ടു — ജടാഭാരം അഴിഞ്ഞുചിതറിയവനും, കുടത്തിലെ വെള്ളം തട്ടിമറിഞ്ഞവനും, പൊടിയും ചോരയും പുരണ്ട ദേഹമുള്ളവനും, അമ്പു തുളച്ചുകയറി കിടക്കുന്നവനുമായി. ഭയന്ന്, മനസ്സ് അസ്വസ്ഥമായ എന്നെ അവൻ കണ്ണുകൾ ഉയർത്തി നോക്കി, തേജസ്സുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കാനെന്നപോലെ, ക്രൂരമായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു — രാജാവേ, കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന ഞാൻ അങ്ങയോട് എന്തു തെറ്റുചെയ്തു, ഗുരുക്കന്മാർക്കു (മാതാപിതാക്കൾക്കു) വേണ്ടി വെള്ളം കൊണ്ടുപോകാൻ വന്ന എന്നെ അങ്ങ് പ്രഹരിക്കാൻ?’ ഇവിടെ ‘ദിധക്ഷന്നിവ’ (ദഹിപ്പിക്കാനെന്നപോലെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് തപസ്വിയുടെ തേജസ്സ് സൂചിതമാകുന്നു, എന്നാൽ അവൻ ശപിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് ഈ കഥാപാത്രത്തിന്റെ സവിശേഷത. ഈ വർണനയിൽ കവി ക്രമത്തിൽ ദൃശ്യം തുറക്കുന്നു — ആദ്യം ശബ്ദം, പിന്നെ വില്ലു വീഴുന്നത്, പിന്നെ രാജാവിന്റെ ബോധക്ഷയം, ഒടുവിൽ നേരിട്ടുള്ള ദർശനം. ‘അവകീർണജടാഭാരം’, ‘പ്രവിദ്ധകലശോദകം’, ‘പാംസുശോണിതദിഗ്ധാംഗം’ എന്നീ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ ഓരോന്നും ഓരോ വിവരം കൂടുതലായി നൽകുന്നു — മുടി, കുടം, ദേഹം. ‘ക്രൂരമായ വാക്ക്’ എന്നു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ആ വാക്ക് യഥാർഥത്തിൽ ഒരു ചോദ്യം മാത്രമാണ്.
‘ഒരൊറ്റ അമ്പുകൊണ്ട് എന്റെ മർമത്തിൽ പ്രഹരിച്ചതോടെ അന്ധരും വൃദ്ധരുമായ രണ്ടുപേർ കൂടി കൊല്ലപ്പെട്ടു — എന്റെ അമ്മയും എന്നെ ജനിപ്പിച്ച അച്ഛനും. ദുർബലരും അന്ധരും ദാഹിക്കുന്നവരുമായ അവർ എന്നെ കാത്തിരുന്ന്, കഠിനമായ ദാഹവും പ്രത്യാശയും നിശ്ചയമായും ഏറെനേരം വഹിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. തപസ്സിനോ വേദപഠനത്തിനോ ഫലമൊന്നുമില്ലെന്നുറപ്പ്, കാരണം ഞാൻ നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നത് അച്ഛൻ അറിയുന്നില്ലല്ലോ. അറിഞ്ഞാൽത്തന്നെ, കഴിവില്ലാത്തവനും നടക്കാൻ വയ്യാത്തവനുമായ അദ്ദേഹം എന്തു ചെയ്യും? വെട്ടിവീഴ്ത്തപ്പെടുന്ന ഒരു മരത്തെ മറ്റൊരു മരത്തിനു രക്ഷിക്കാനാവാത്തതുപോലെതന്നെ അദ്ദേഹവും. അതിനാൽ രാഘവാ, അങ്ങുതന്നെ വേഗം എന്റെ അച്ഛന്റെ അടുത്തുചെന്ന് (ഈ വിവരം) പറയുക — അല്ലെങ്കിൽ കോപിച്ച അദ്ദേഹം, ആളിക്കത്തുന്ന കാട്ടുതീ (കാടിനെ) എന്നപോലെ, അങ്ങയെ ദഹിപ്പിച്ചേക്കും. രാജാവേ, ഈ ഒറ്റയടിപ്പാത ചെല്ലുന്നിടത്താണ് എന്റെ അച്ഛന്റെ ആശ്രമം...’ ഇവിടെ മരണാസന്നനായിട്ടും അവൻ രാജാവിന്റെ ഹിതംതന്നെ ചിന്തിക്കുന്നു — ‘അദ്ദേഹം അങ്ങയെ ശപിക്കാതിരിക്കട്ടെ’ എന്ന്. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ താപസന്റെ വാക്കുകൾ ക്രമേണ മൃദുവാകുന്നു — ആദ്യം കോപം, പിന്നെ ദുഃഖം, ഒടുവിൽ പ്രാർഥന. ‘നഗോ നഗം’ (മരം മരത്തെ) എന്ന യമകസദൃശമായ ഉക്തി വൃദ്ധനായ അച്ഛന്റെ നിസ്സഹായതയെ മർമസ്പർശിയാക്കുന്നു. ‘ഏകപദീ’ (ഒറ്റയടിപ്പാത) എന്ന പദംകൊണ്ട് ആശ്രമത്തിന്റെ ഏകാന്തത സൂചിതമാകുന്നു — വിശാലമായ വഴിയില്ല, കാലടി മാത്രം പതിയുന്ന ഒരു നടപ്പാത മാത്രം. ‘പിപാസിതൗ’ (ദാഹിക്കുന്നവർ) എന്ന പദം വെള്ളക്കുടത്തിന്റെ കഥയുമായി ചേർന്നുപോകുന്നു.
‘...അവിടെച്ചെന്ന് അങ്ങ് അദ്ദേഹത്തെ പ്രസാദിപ്പിക്കുക, അദ്ദേഹം കോപിച്ച് അങ്ങയെ ശപിക്കാതിരിക്കാൻ. രാജാവേ, എന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് അമ്പ് ഊരിയെടുക്കുക; ജലപ്രവാഹം മൃദുവും ഉയർന്നതുമായ നദീതീരത്തെ (തുരന്നു വേദനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ) ഈ മൂർച്ചയേറിയ അമ്പ് എന്റെ മർമത്തെ വേദനിപ്പിക്കുന്നു. അമ്പോടുകൂടിയിരുന്നാൽ ഞാൻ പ്രാണനുമായി ക്ലേശിക്കും; അമ്പ് ഊരിയാലോ ഞാൻ മരിക്കും.’ ഇങ്ങനെ അവന്റെ അമ്പ് ഊരിയെടുക്കുന്ന കാര്യത്തിൽ എന്നെ ചിന്ത ബാധിച്ചു. ദുഃഖിതനും ദീനനും ദുഃഖാതുരനുമായ എന്റെ ആ ചിന്ത മുനിപുത്രനായ ആ ഋഷി അപ്പോൾ മനസ്സിലാക്കി. തളർന്നുപോകുന്ന എന്നോട് പരമാർഥജ്ഞനായ അവൻ പ്രയാസപ്പെട്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ തളർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു, അംഗങ്ങൾ പിടയുന്നു, അനങ്ങാനാവുന്നില്ല, അന്ത്യത്തോടടുത്തിരിക്കുന്നു; എങ്കിലും ധൈര്യംകൊണ്ട് ദുഃഖം അടക്കി ഞാൻ സ്ഥിരചിത്തനായിരിക്കുന്നു.’ മരണസമയത്തുപോലും മറ്റൊരാളുടെ ചിന്ത മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നു — ഇതിലൂടെ അവന്റെ പരമാർഥജ്ഞാനം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ധർമസങ്കടം വർണിക്കുന്നു — അമ്പ് ഊരിയാൽ മരണം, ഊരിയില്ലെങ്കിൽ ക്ലേശം; രണ്ടിലും ദോഷം. ഇത്തരം സന്ധികളിലാണ് മനുഷ്യന് കർമങ്ങളുടെ ഗുരുലഘുത്വത്തെപ്പറ്റിയുള്ള അറിവ് ആവശ്യമാകുന്നത്; അതിന്റെ അഭാവമാണ് ആറും ഏഴും ശ്ലോകങ്ങളിൽ നിന്ദിക്കപ്പെട്ടത്. മുനിപുത്രനാകട്ടെ സ്വയംതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ ആ സങ്കടത്തിൽനിന്നു കരകയറ്റുന്നു. ‘പരമാർഥവിത്’ (പരമാർഥം അറിയുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണമാണ് അവന്റെ അന്തിമമായ ഗൗരവം.
‘ബ്രഹ്മഹത്യ ചെയ്തു എന്ന തപം ഹൃദയത്തിൽനിന്നു നീക്കിക്കളയുക; രാജാവേ, ഞാൻ ബ്രാഹ്മണനല്ല, അങ്ങയുടെ മനസ്സിനു വ്യഥ വേണ്ട. നരശ്രേഷ്ഠാധിപാ, ഞാൻ വൈശ്യനു ശൂദ്രസ്ത്രീയിൽ ജനിച്ചവനാണ്.’ ഇങ്ങനെ അമ്പേറ്റു മർമം മുറിഞ്ഞവനായി പ്രയാസപ്പെട്ടു സംസാരിക്കുന്ന, നിലത്ത് ഉരുളുന്ന, നിശ്ചേഷ്ടനായ, വിറയ്ക്കുന്ന, തളരുന്ന അവന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്ന് ഞാൻ ആ അമ്പ് ഊരിയെടുത്തു; ഭയന്ന് എന്നെ നോക്കിക്കൊണ്ട് ആ തപോധനൻ പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു. ‘ജലംകൊണ്ടു നനഞ്ഞ ദേഹത്തോടെ, പ്രയാസപ്പെട്ടു വിലപിച്ച്, മർമത്തിലെ മുറിവുമായി ഇടവിടാതെ ശ്വാസംവലിച്ചുകൊണ്ട് സരയുവിൽ കിടക്കുന്ന അവനെ കണ്ട്, ഭദ്രേ, ഞാൻ അത്യന്തം വിഷണ്ണനായി.’ ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; കഥയാകട്ടെ അവസാനിച്ചിട്ടില്ല — വൃദ്ധരായ മാതാപിതാക്കളുടെ അടുത്തേക്കുള്ള യാത്രയും ശാപവും അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അതിലൂടെ കഥയുടെ വിരാമത്തിനു ഗാംഭീര്യം ലഭിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകങ്ങളിൽ താപസൻ ആദ്യം രാജാവിന്റെ ഭയംതന്നെ നീക്കുന്നു — ബ്രഹ്മഹത്യയുടെ തപം നീങ്ങട്ടെ എന്ന്; തന്റെ ജാതി അറിയിക്കുന്നതും അതിനുവേണ്ടിത്തന്നെ. ഇതിലൂടെ അവന്റെ ഔദാര്യം പരമോത്കർഷത്തിലെത്തുന്നു. ‘സന്ത്രസ്തഃ’ (ഭയന്ന്) എന്ന പദം അവസാനത്തിലും കരുണമാണ് — അമ്പ് ഊരിയെടുത്തപ്പോൾ അവൻ ഭയത്തോടെതന്നെ പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞു. കഥ ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നില്ല — ശാപം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വരും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥ ६३॥