സർഗ്ഗം
ദശരഥനും കൗസല്യയും പരസ്പരം പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു
രാജാവിന്റെ മോഹാലസ്യവും ബോധം വീണ്ടെടുക്കലും, പഴയ ദുഷ്കൃതത്തിന്റെ ഓർമ, കൈകൂപ്പി രാജാവ് കൗസല്യയെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു, ദേവിയുടെ ക്ഷമായാചന, ദുഃഖത്തിന്റെ ശത്രുത്വവർണന, രാത്രിയിൽ ഉറക്കം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ കൗസല്യയുടെ ക്രൂരമായ വാക്കു കേട്ട് രാജാവ് മോഹാലസ്യപ്പെട്ടിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ അവസ്ഥതന്നെ വിസ്തരിക്കുന്നു. കോപവും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞ രാമമാതാവിനാൽ കഠിനമായ വാക്കു കേൾപ്പിക്കപ്പെട്ട അദ്ദേഹം ദുഃഖിതനായി ചിന്തിച്ചു. ചിന്തിച്ചുചിന്തിച്ച് മോഹത്താൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയവനായി; പിന്നെ ഏറെനേരം കഴിഞ്ഞ് ആ പരന്തപൻ ബോധം വീണ്ടെടുത്തു. ബോധം വന്ന ഉടനെ ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, അരികിൽ നിൽക്കുന്ന കൗസല്യയെ കണ്ട് അദ്ദേഹം വീണ്ടും ചിന്തയിലാണ്ടു. ഇവിടെ കവി ചിന്ത-മോഹം-ബോധം-ചിന്ത എന്നൊരു വൃത്തം കാണിക്കുന്നു — ദുഃഖത്തിൽനിന്നു മോഹാലസ്യം, മോഹാലസ്യത്തിൽനിന്നു മടക്കം, വീണ്ടും ദുഃഖം. ഇവിടെ ‘പരുഷം വാക്യം ശ്രാവിതഃ’ (കഠിനമായ വാക്കു കേൾപ്പിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന കർമണിപ്രയോഗത്തിലൂടെ കവി രാജാവിന്റെ നിഷ്ക്രിയത്വം കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം മറുപടി പറയുന്നില്ല, കേൾക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘പരന്തപഃ’ (ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിരുദ്ധമായ വിശേഷണവും അർഥവത്താണ് — ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ സ്വന്തം ദുഃഖത്താൽ തപിക്കുന്നു. കൗസല്യയുടെ കോപമാകട്ടെ സ്ഥായിയല്ല; വരുന്ന ശ്ലോകങ്ങളിൽ അതുതന്നെ ക്ഷമായാചനയായി പരിണമിക്കുന്നു. സർഗത്തിന്റെ ആരംഭംതന്നെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനവാക്കുകളുമായി ചേർന്നുനിൽക്കുന്നു.
ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, ശബ്ദം കേട്ട് ലക്ഷ്യം ഭേദിക്കുന്ന (ശബ്ദവേധിയായ) അദ്ദേഹം അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട് മുമ്പു ചെയ്ത ദുഷ്കർമം അദ്ദേഹത്തിന് ഓർമ വന്നു. ഇവിടെ ആദ്യമായി കഥയുടെ ഒരു പുതിയ ഇഴ തുറക്കപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ വിസ്താരം അറുപത്തിമൂന്നാം സർഗത്തിലുണ്ടാകും. ആ ദുഷ്കൃതത്തിന്റെ ദുഃഖംകൊണ്ടും രാമദുഃഖംകൊണ്ടും അദ്ദേഹം മനസ്സു തകർന്നവനായി; രണ്ടു ദുഃഖങ്ങളാലും മഹാരാജാവ് തപിക്കുന്നു. അവയാൽ ദഹിക്കപ്പെട്ട്, ദുഃഖിതനായി, വിറച്ചുകൊണ്ട്, കൈകൂപ്പി, മുഖം താഴ്ത്തി, പ്രസാദിപ്പിക്കാനായി അദ്ദേഹം കൗസല്യയോടു പറഞ്ഞു. രാജാവായിരുന്നിട്ടും ഭാര്യയുടെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പശ്ചാത്താപത്തിന്റെ അളവ്. ‘അജ്ഞാനാത്’ (അറിവില്ലായ്മകൊണ്ട്) എന്ന പദം ഇവിടെ പ്രധാനമാണ് — കർമം ആഗ്രഹിക്കാതെ ചെയ്തതായിരുന്നു, എന്നിട്ടും അതിന്റെ ഫലം വിട്ടുപോകുന്നില്ല എന്ന കർമസിദ്ധാന്തം ഇവിടെ സൂചിതമാകുന്നു. രണ്ടു ദുഃഖങ്ങളും വ്യത്യസ്തകാലങ്ങളിലേതാണ് — ഒന്നു പഴയത്, മറ്റേത് ഇപ്പോഴത്തേത്; രണ്ടും ഒരേ നിമിഷത്തിൽ രാജാവിനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.
രാജാവ് മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലായി യാചിക്കുന്നു. ‘കൗസല്യേ, ഞാൻ നിന്നെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു; ഇതാ ഞാൻ കൈകൂപ്പിയിരിക്കുന്നു. നീ മറ്റുള്ളവരോടുപോലും എന്നും വാത്സല്യവും ദയയുമുള്ളവളാണല്ലോ — എന്നോടുള്ള കാര്യം പറയാനുണ്ടോ!’ പിന്നെ ഒരു പൊതുവായ ധർമവചനം പറയുന്നു — ഗുണവാനായാലും ഗുണമില്ലാത്തവനായാലും, ധർമം ചിന്തിക്കുന്ന സ്ത്രീകൾക്ക് ഭർത്താവ് പ്രത്യക്ഷദൈവമാണ്. ഒടുവിൽ ആ നിയമംതന്നെ അവളിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു: ‘എന്നും ധർമനിഷ്ഠയും ലോകത്തിലെ ഉയർച്ചതാഴ്ചകൾ കണ്ടവളുമായ നീ, സ്വയം ദുഃഖിതയാണെങ്കിലും, അത്യന്തം ദുഃഖിതനായ ഒരുവനോട് അപ്രിയം പറയാൻ പാടില്ല.’ ഇവിടെ ‘അത്യന്തം ദുഃഖിതൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്നെത്തന്നെയാണ് നിർദേശിക്കുന്നത്. ഈ വാക്കുകളിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം യാചന, പിന്നെ പൊതുവായ ധർമസിദ്ധാന്തം, ഒടുവിൽ അതിന്റെ പ്രയോഗം. ഇതുതന്നെയാണ് ശാസ്ത്രീയമായ വാദരീതി, എന്നാൽ ഇവിടെ അതു സ്നേഹത്താൽ മൃദുവാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ദീനനായ രാജാവിന്റെ ആ കരുണമായ വാക്കു കേട്ട് കൗസല്യ, ഓവുചാലിലൂടെ പുതുവെള്ളമെന്നപോലെ, കണ്ണീർ ഒഴുക്കി. കരഞ്ഞുകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ താമരപോലുള്ള കൂപ്പുകൈകൾ സ്വന്തം ശിരസ്സിൽ ചേർത്തുപിടിച്ച്, പരിഭ്രമംകൊണ്ടു ഭയന്ന അവൾ തിടുക്കത്തിലുള്ള അക്ഷരങ്ങളോടെ പറഞ്ഞു: ‘പ്രസാദിച്ചാലും, ശിരസ്സുകൊണ്ടു ഞാൻ യാചിക്കുന്നു, ഞാൻ അങ്ങയുടെ മുന്നിൽ നിലത്തു വീണിരിക്കുന്നു. ദേവാ, അങ്ങ് എന്നോടു യാചിച്ചതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ നശിച്ചിരിക്കുന്നു; അങ്ങ് എന്നോടു ക്ഷമിക്കുകയാണ് വേണ്ടത്, എന്നെ (ഇങ്ങനെ) കൊല്ലുകയല്ല.’ ഇവിടെ ഭാവമാറ്റം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഉപാലംഭിച്ചവൾതന്നെ ഇപ്പോൾ കാൽക്കൽ വീഴുന്നു; കോപം ദുഃഖത്തിൽനിന്നുണ്ടായതായിരുന്നു എന്നു വ്യക്തം. ‘പ്രണാലീവ നവോദകം’ (ഓവുചാലിലൂടെ പുതുവെള്ളമെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ വർഷകാലത്തുനിന്നെടുത്തതാണ് — ഇടവിടാത്ത ധാരാപ്രവാഹം എന്നാണ് ഭാവം. ‘ത്വരമാണാക്ഷരം’ (തിടുക്കത്തിലുള്ള അക്ഷരങ്ങളോടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവളുടെ വാക്കിന്റെ വേഗം വ്യക്തമാക്കുന്നു — വാക്കുകൾ പരസ്പരം കൂടിക്കലരുന്നതുപോലെ.
അവൾ തന്റെ ദോഷം സ്വീകരിക്കുന്നു: ‘ബുദ്ധിമാനായ ഭർത്താവ് (അനുനയിച്ചു) പ്രസാദിപ്പിക്കേണ്ടിവരുന്ന സ്ത്രീ ഇഹത്തിലും പരത്തിലും പ്രശംസനീയയല്ല. ധർമജ്ഞാ, ഞാൻ ധർമം അറിയുന്നു, അങ്ങ് സത്യവാദിയാണെന്നും അറിയുന്നു; ഞാൻ എന്തെല്ലാം പറഞ്ഞുവോ അതു പുത്രദുഃഖത്താൽ ആർത്തയായി പറഞ്ഞതാണ്.’ പിന്നെ ദുഃഖത്തിന്റെ സ്വഭാവം വർണിക്കുന്നു — ദുഃഖം ധൈര്യത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു, പഠിച്ചതിനെ നശിപ്പിക്കുന്നു, എല്ലാറ്റിനെയും നശിപ്പിക്കുന്നു; ദുഃഖത്തിനു തുല്യമായ ഒരു ശത്രുവില്ല. ശത്രുവിന്റെ കൈയിൽനിന്നു വീഴുന്ന പ്രഹരം സഹിക്കാനാകും, എന്നാൽ വന്നുവീഴുന്ന ദുഃഖം എത്ര സൂക്ഷ്മമായാലും സഹിക്കാനാവില്ല. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളും സുഭാഷിതങ്ങളായി പ്രസിദ്ധമാണ്. ആദ്യത്തേത് ദുഃഖത്തിന്റെ വിനാശകത്വം മൂന്നു ക്രിയാപദങ്ങളിലൂടെ ആവർത്തിച്ചുറപ്പിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് ദുഃഖത്തിന്റെ അസഹ്യതയെ ആയുധപ്രഹരവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു — പുറമേയുള്ള പ്രഹരം സഹിക്കാം, ഉള്ളിലേത് സഹിക്കാനാവില്ല.
തുടർന്ന് അവൾ കാലത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം വർണിക്കുന്നു: ‘രാമൻ വനവാസത്തിനു പോയിട്ട് ഇവിടെ അഞ്ചു രാത്രികൾ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ദുഃഖത്താൽ സന്തോഷം നശിച്ച എനിക്ക് അത് അഞ്ചു വർഷംപോലെയാണ്. അവനെ ചിന്തിക്കുന്ന എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഈ ദുഃഖം, നദികളുടെ ഒഴുക്കുകൊണ്ട് മഹാസമുദ്രത്തിലെ ജലം വർധിക്കുന്നതുപോലെ, വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.’ കൗസല്യ ഇങ്ങനെ ശുഭമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ മങ്ങി, രാത്രി വന്നെത്തി. പിന്നെ കൗസല്യാദേവിയുടെ വാക്കുകളാൽ ആഹ്ലാദിതനും, എന്നാൽ ദുഃഖത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടവനുമായ രാജാവ് ഉറക്കത്തിന്റെ വശത്തായി. ഇതോടെ സർഗം കൂടുതൽ ശാന്തമായ സ്വരത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു; എന്നാൽ ‘ദുഃഖത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അടുത്ത സർഗത്തിലെ ഉണരലിനു ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു. ‘മന്ദരശ്മിയായ സൂര്യൻ’ എന്ന പ്രകൃതിവർണന ഇവിടെ മനോനിലയുടെ പ്രതിബിംബമാണ് — രാജാവിന്റെ തേജസ്സും അതുപോലെ മങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ‘പ്രഹ്ലാദിതഃ’ (ആഹ്ലാദിതൻ), ‘സമാക്രാന്തഃ’ (കീഴടക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്നീ രണ്ടു വിരുദ്ധാവസ്ഥകൾ ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഉറക്കം ഇവിടെ ശാന്തിയല്ല, ദുഃഖത്തിന്റെ ക്ഷണികമായ ഒരു ഇടവേള മാത്രമാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥