സർഗ്ഗം
കൗസല്യയുടെ ഉപാലംഭവചനം
സീതയുടെ വനക്ലേശത്തെപ്പറ്റിയുള്ള ചിന്ത, രാമന്റെ മുഖം കാണാനുള്ള ഉത്കണ്ഠ, ഭുക്തശേഷമായ രാജ്യത്തിന്റെ നിന്ദ, സ്ത്രീയുടെ മൂന്നു ഗതികൾ, ദശരഥന്റെ മോഹാലസ്യം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രൻ പല വാക്കുകളാൽ കൗസല്യയെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിച്ചു, എന്നാൽ അവൾ വിലാപം നിർത്തിയില്ല. ഈ സർഗത്തിൽ അവൾ സൂതനെ വിട്ട് ഭർത്താവിനെത്തന്നെ ഉപാലംഭിക്കുന്നു. ധർമനിഷ്ഠനും (ജനങ്ങളെ) ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാമൻ കാട്ടിലേക്കു പോയി; അദ്ദേഹം പോയപ്പോൾ കരഞ്ഞുകൊണ്ടും ദുഃഖാർത്തയായും കൗസല്യ ഭർത്താവായ ദശരഥനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. അവൾ ഉപാലംഭം പെട്ടെന്നു തുടങ്ങുന്നില്ല, രാജാവിന്റെ യശസ്സിനെയാണ് ആദ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നത്: ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അങ്ങയുടെ വലിയ യശസ്സ് പ്രസിദ്ധമാണ്; രാഘവൻ കരുണയുള്ളവനും ഉദാരനും പ്രിയം പറയുന്നവനുമാണെന്ന് എല്ലാ ജനങ്ങളും പറയുന്നു.’ ഇവിടെ ‘രാഘവൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ദശരഥനെത്തന്നെയാണ് പറയുന്നത്, കാരണം അദ്ദേഹവും രഘുകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനാണ്. ‘യദ്യപി’ (എങ്കിലും) എന്ന പദംതന്നെ ഉപാലംഭത്തിന്റെ സൂചകമാണ് — കീർത്തി ഒരിടത്ത്, ചെയ്ത കർമം മറ്റൊരിടത്ത് എന്ന് അവൾ ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി കൗസല്യയുടെ രണ്ട് അവസ്ഥകൾ ഒരുമിച്ചു കാണിക്കുന്നു — ‘രുദതീ’ (കരയുന്നവൾ) എന്നത് പുറമേയുള്ള ദുഃഖചിഹ്നം, ‘ആർത്താ’ (ദുഃഖാർത്ത) എന്നത് ഉള്ളിലെ പീഡ.
പിന്നെ അവൾ ചോദ്യങ്ങളുടെ ഒരു പരമ്പരതന്നെ തുടങ്ങുന്നു. ‘നരവരശ്രേഷ്ഠാ, സുഖത്തിൽ വളർന്ന ആ രണ്ടു മക്കളും സീതയോടൊപ്പം കാട്ടിൽ ദുഃഖം എങ്ങനെ സഹിക്കും?’ തുടർന്ന് അവളുടെ ചിന്ത വിശേഷിച്ചും മരുമകളിൽ ചെന്നുനിൽക്കുന്നു. സീത യുവതിയും ശ്യാമയും (യൗവനത്തിന്റെ നിറവുള്ളവളും) സുകുമാരിയും സുഖത്തിനു ശീലിച്ചവളുമാണ്; അവൾ ചൂടും തണുപ്പും എങ്ങനെ സഹിക്കും? കറികളോടുകൂടിയ ശുഭമായ ഭക്ഷണം കഴിച്ചിരുന്ന ആ വിശാലാക്ഷി കാട്ടിലെ നീവാരം (കാട്ടുനെല്ല്) എങ്ങനെ ഭക്ഷിക്കും? പാട്ടിന്റെയും വാദ്യങ്ങളുടെയും നാദം കേട്ടു വളർന്നവൾ മാംസഭോജികളായ സിംഹങ്ങളുടെ അശുഭമായ ശബ്ദം എങ്ങനെ കേൾക്കും? ഈ ചോദ്യങ്ങളിലൂടെ കവി കൗസല്യയുടെ ദുഃഖം മാത്രമല്ല, സീതയുടെ സൗകുമാര്യവും കാടിന്റെ കാഠിന്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ചോദ്യങ്ങളെല്ലാം ‘കഥം’ (എങ്ങനെ) എന്ന പദംകൊണ്ടാണ് തുടങ്ങുന്നത് — ഉത്തരമില്ല, അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവ ഉപാലംഭങ്ങളാണ്. ‘സുഖത്തിൽ വളർന്നവർ ദുഃഖിതരായി’ എന്ന വിരോധാലങ്കാരത്തിലൂടെ കവി അവരുടെ അവസ്ഥ സംക്ഷേപിച്ചു കാണിക്കുന്നു.
തുടർന്ന് അമ്മ മകനെത്തന്നെ ഓർക്കുന്നു. മഹേന്ദ്രന്റെ ധ്വജംപോലെ (ഉയർന്നു നിൽക്കുന്ന) ആ മഹാബാഹു എവിടെ കിടക്കുന്നു? ഇരുമ്പുഗദപോലുള്ള സ്വന്തം കൈ തലയണയാക്കി ആ മഹാബലൻ നിലത്തു കിടക്കുന്നുണ്ടാകും എന്നു ചിന്തിച്ച് അവൾ വിറയ്ക്കുന്നു. പിന്നെ അവന്റെ മുഖംതന്നെ ധ്യാനിക്കുന്നു — താമരയുടെ നിറമുള്ളതും ഭംഗിയുള്ള മുടിയറ്റങ്ങളുള്ളതും താമരയുടെ സുഗന്ധമുള്ള ശ്വാസമുള്ളതും ഉത്തമവും താമരക്കണ്ണുകളുള്ളതുമായ ആ മുഖം എപ്പോൾ കാണും എന്ന്. ഒടുവിൽ അവൾ സ്വയംതന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു: ‘എന്റെ ഹൃദയം നിശ്ചയമായും വജ്രത്തിന്റെ സാരംകൊണ്ടു നിർമിച്ചതാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല; കാരണം അവനെ കാണാതിരുന്നിട്ടും എന്റെ ഈ ഹൃദയം ആയിരം കഷണങ്ങളായി പൊട്ടിത്തകരുന്നില്ലല്ലോ.’ ഈ ഉക്തി അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ ഇവിടെ അതു ചോദ്യങ്ങൾക്കുശേഷമാണ് സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിനാൽ അതിന്റെ വേദന കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതായി തോന്നുന്നു. ‘ക്വ നു ശേതേ’ (എവിടെ കിടക്കുന്നു) എന്ന ചോദ്യം അമ്മയുടെ ഉറക്കമില്ലാത്ത രാത്രികളെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
പിന്നെ അവൾ നേരിട്ട് ആരോപണം ഉന്നയിക്കുന്നു: ‘അങ്ങ് കരുണയില്ലാത്ത ഒരു കർമം ചെയ്തു; ആലോചന കൂടാതെ എന്റെ ബന്ധുക്കളെ പുറത്താക്കി; സുഖത്തിനു യോഗ്യരായിരുന്നിട്ടും അവർ ദീനരായി കാട്ടിൽ അലഞ്ഞുനടക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘ബാന്ധവാഃ’ (ബന്ധുക്കൾ) എന്ന ബഹുവചനത്തിൽ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും സീതയെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. തുടർന്ന് അവൾ ഭാവിയെപ്പറ്റിയുള്ള ഒരു സംശയം ഉന്നയിക്കുന്നു: ‘പതിനഞ്ചാം വർഷത്തിൽ രാഘവൻ വീണ്ടും വന്നാൽ, അപ്പോൾ ഭരതൻ രാജ്യവും ഖജനാവും ഉപേക്ഷിക്കുമെന്നു തോന്നുന്നില്ല.’ ഇതിലൂടെ, പതിനാലു വർഷം കഴിഞ്ഞാലും പ്രശ്നം തീരുന്നില്ല എന്ന് അവൾ കാണിക്കുന്നു. ഇതുമുതൽ, (മറ്റൊരാൾ അനുഭവിച്ച) രാജ്യം സ്വീകരിക്കുന്നതിലെ അയോഗ്യത ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളിലൂടെ സ്ഥാപിക്കാൻ അവൾ തുടങ്ങുന്നു. ഇവിടെ ‘കരുണം’ എന്ന പദം കർമത്തിന്റെ നിർദയതയെയാണ് ദ്യോതിപ്പിക്കുന്നത്, ദയയെയല്ല.
ആദ്യത്തെ ദൃഷ്ടാന്തം ശ്രാദ്ധത്തിൽനിന്നെടുത്തതാണ്. ചിലർ ശ്രാദ്ധത്തിൽ ആദ്യം സ്വന്തം ബന്ധുക്കളെത്തന്നെ ഊട്ടുന്നു, പിന്നെ കാര്യം കഴിഞ്ഞശേഷം ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരെ നോക്കുന്നു. എന്നാൽ അവിടെ ഗുണവാന്മാരും വിദ്വാന്മാരും ദേവതുല്യരുമായ ബ്രാഹ്മണർ, പിന്നീടു വിളിക്കപ്പെട്ടാൽ അമൃതംപോലും സ്വീകരിക്കില്ല. ബ്രാഹ്മണർതന്നെ മുമ്പു ഭക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, പ്രാജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഭക്ഷിച്ചതിന്റെ ബാക്കി സ്വീകരിക്കാൻ തയ്യാറാവില്ല — കാളകൾ കൊമ്പുമുറിക്കൽ സഹിക്കാത്തതുപോലെ. ഇവിടെ ഉപമ അതീവ മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — അപമാനം കൊമ്പുമുറിക്കൽപോലെയാണ്. കൗസല്യയുടെ താത്പര്യം ഇതാണ് — രാമന് അർപ്പിക്കേണ്ടിയിരുന്ന രാജ്യം ആദ്യം ഭരതനു നൽകി, അതിനാൽ അത് ഭുക്തശേഷംപോലെ (ഭക്ഷിച്ചതിന്റെ ബാക്കിപോലെ) ആയിത്തീർന്നു. ‘അമൃതംപോലും സ്വീകരിക്കില്ല’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ മാനത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു.
ദൃഷ്ടാന്തം ഉപസംഹരിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ പറയുന്നു: ‘പ്രജാപതേ, ഇങ്ങനെതന്നെ, അനുജൻ അനുഭവിച്ച രാജ്യത്തെ ജ്യേഷ്ഠനും ശ്രേഷ്ഠനുമായ സഹോദരൻ എന്തുകൊണ്ട് അവജ്ഞയോടെ കാണാതിരിക്കും?’ പിന്നെ മറ്റു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. കടുവ മറ്റൊരാൾ കൊണ്ടുവന്ന ഇര തിന്നാൻ ആഗ്രഹിക്കില്ല; അതുപോലെ നരവ്യാഘ്രനായ രാമൻ മറ്റൊരാൾ രുചിച്ചതിനെ സ്വീകരിക്കില്ല. ഹവിസ്സ്, നെയ്യ്, പുരോഡാശങ്ങൾ, ദർഭ, കരിങ്ങാലിമരംകൊണ്ടുള്ള യൂപങ്ങൾ — ഇവ ഒരു യജ്ഞത്തിൽ ഉപയോഗിച്ചാൽ പഴകിയവയായിത്തീരുന്നു, മറ്റൊരു യജ്ഞത്തിൽ വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല. അതുപോലെതന്നെ (മറ്റൊരാൾ) സ്വീകരിച്ച ഈ രാജ്യം സാരം നഷ്ടപ്പെട്ട സുരപോലെയും സോമം നഷ്ടപ്പെട്ട യജ്ഞംപോലെയുമാണ്; രാമൻ അതു സ്വീകരിക്കാൻ തയ്യാറാവില്ല. ബലവാനായ കടുവ വാലിൽ തൊടുന്നതു സഹിക്കാത്തതുപോലെ, ഇത്തരം അനാദരം രാഘവൻ പൊറുക്കുകയില്ല. ഈ നാലു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളും ക്രമത്തിൽ മൃഗലോകത്തുനിന്നും യജ്ഞലോകത്തുനിന്നും ലോകവ്യവഹാരത്തിൽനിന്നുമാണ് എടുത്തിരിക്കുന്നത്.
തുടർന്ന് അവൾ മകന്റെ ബലംതന്നെ വർണിക്കുന്നു — എല്ലാ ലോകങ്ങളും ഒന്നിച്ചുചേർന്നാലും മഹായുദ്ധത്തിൽ അവനെ ഭയപ്പെടുത്താനാവില്ല; എന്നിട്ടും ആ ധർമാത്മാവ് അധർമം ഒഴിവാക്കുന്നു, കാരണം അവൻ സ്വയം ലോകത്തെ ധർമവുമായി ചേർക്കുന്നവനാണ്. യുഗാന്തം ഭൂതങ്ങളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, മഹാവീര്യവാനും മഹാബാഹുവുമായ അവൻ സ്വർണബാണങ്ങൾകൊണ്ട് സമുദ്രങ്ങളെപ്പോലും ദഹിപ്പിച്ചേക്കും. സിംഹബലമുള്ളവനും കാളയുടേതുപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനും നരർഷഭനുമായ അങ്ങനെയുള്ള മകൻ സ്വന്തം അച്ഛനാൽതന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടു — മീൻ തന്റെ കുഞ്ഞിനെത്തന്നെ ഭക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ. ഈ ഉപമ എല്ലാറ്റിലും ഏറ്റവും തീവ്രമാണ്; മീൻ സ്വന്തം കുഞ്ഞുങ്ങളെ വിഴുങ്ങുന്നു എന്ന ലോകപ്രസിദ്ധിയെ ആശ്രയിച്ച് കവി അച്ഛന്റെ കർമത്തെ ഏറ്റവും നിർദയമായി കാണിക്കുന്നു. ‘സ്വയമേവ’ (സ്വയംതന്നെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കർത്തൃത്വം അച്ഛന്റേതുതന്നെയെന്ന് ഉറപ്പിക്കുന്നു.
പിന്നെ അവൾ ധർമത്തെത്തന്നെ ചോദ്യവിഷയമാക്കുന്നു — ദ്വിജന്മാർ ആചരിച്ചതും സനാതനരായ ഋഷിമാർ ശാസ്ത്രത്തിൽ കണ്ടതുമായ ധർമം, ധർമനിഷ്ഠനായ മകനെ അങ്ങു നാടുകടത്തിയെങ്കിൽ, അങ്ങേക്കു സത്യമാണോ? തുടർന്ന് അവൾ സ്വന്തം അവസ്ഥ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — സ്ത്രീക്ക് ഒന്നാമത്തെ ഗതി (ആശ്രയം) ഭർത്താവ്, രണ്ടാമത്തെ ഗതി മകൻ, മൂന്നാമത്തേത് ബന്ധുക്കൾ; നാലാമതൊരു ഗതിയില്ല. ‘അവയിൽ അങ്ങ് എന്റേതല്ലേയല്ല, രാമനെ കാട്ടിലേക്കു വിട്ടിരിക്കുന്നു; കാട്ടിലേക്കു പോകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുമില്ല; അതിനാൽ എല്ലാ വിധത്തിലും അങ്ങ് എന്നെ നശിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഇതിലൂടെ മൂന്ന് ആശ്രയങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ടു എന്നു സിദ്ധമാകുന്നു. ‘വനമാഹിതഃ’ (കാട്ടിലേക്കു വിടപ്പെട്ടു) എന്നത് അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ പാഠമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വനമാശ്രിതഃ’ (കാടിനെ ആശ്രയിച്ചു) എന്നാണ് വായിക്കുന്നത്. മൂന്ന് ആശ്രയങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ടതോടെ ദുഃഖത്തിന് അതിരില്ലാതാകുന്നു.
അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്; അതുകൊണ്ട് വാക്കിന്റെ വേഗം വർധിക്കുന്നു. ‘അങ്ങ് ഈ രാഷ്ട്രത്തെ രാജ്യത്തോടുകൂടി നശിപ്പിച്ചു; മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം ഞങ്ങളെല്ലാം നശിച്ചു; ഞാൻ മകനോടൊപ്പം നശിച്ചു, പൗരന്മാരും നശിച്ചു; അങ്ങയുടെ മകനും ഭാര്യയും മാത്രം സന്തോഷിക്കുന്നു’ എന്ന് അവൾ പറയുന്നു. ഇവിടെ ‘ഹത’ (നശിച്ച) എന്ന പദം പലതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു — അത് ഒരു ശാപംപോലെ തോന്നുന്നു. ക്രൂരമായ വാക്കുകൾ നിറഞ്ഞ ആ വചനം കേട്ട് ദുഃഖിതനായ രാജാവ് ‘രാമാ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ബോധമറ്റു; പിന്നെ അദ്ദേഹം ദുഃഖത്തിൽ ആണ്ടു, തന്റെ പഴയ ദുഷ്കൃതം അപ്പോൾ വീണ്ടും ഓർക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ അവസാനപദത്തിലൂടെ കവി വരാനിരിക്കുന്ന രണ്ടു സർഗങ്ങൾക്കുള്ള വിത്തു വിതച്ചിരിക്കുന്നു — ആ പഴയ ദുഷ്കൃതംതന്നെയാണ് അറുപത്തിമൂന്നാം സർഗത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നത്. മോഹാലസ്യത്തിനുശേഷം ഓർമ, ഓർമയ്ക്കുശേഷം കഥ — ഇതാണ് ഈ മൂന്നു സർഗങ്ങളുടെ സന്ധി.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥