സർഗ്ഗം
കൗസല്യാവിലാപവും സുമന്ത്രന്റെ സാന്ത്വനവും
ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകണമെന്ന കൗസല്യയുടെ യാചന, സുമന്ത്രൻ സീതയുടെ വനവാസം വർണിക്കുന്നു, ‘അവരെച്ചൊല്ലി ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല’ എന്ന സാന്ത്വനം, ദേവിയുടെ ഇടവിടാത്ത നിലവിളി
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാജാവ് വിലപിച്ച് മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു, കൗസല്യ വീണ്ടും ഭയത്തിലായി. ഈ സർഗം അവളുടെതന്നെ വാക്കുകളോടെ ആരംഭിക്കുന്നു. ഭൂതബാധയേറ്റവളെപ്പോലെ വീണ്ടും വീണ്ടും വിറച്ചുകൊണ്ട്, ജീവനറ്റവളെപ്പോലെ നിലത്തുവീണുകിടന്ന് അവൾ സൂതനോടു പറഞ്ഞു: ‘കാകുത്സ്ഥൻ എവിടെയോ, സീതയും ലക്ഷ്മണനും എവിടെയോ, അവിടേക്ക് എന്നെ കൊണ്ടുപോവുക; അവരില്ലാതെ ഇന്ന് ഒരു നിമിഷംപോലും ജീവിക്കാൻ എനിക്കു കഴിവില്ല. വേഗം രഥം തിരിക്കുക, എന്നെയും ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോവുക. ഞാൻ അവരെ പിന്തുടരുന്നില്ലെങ്കിൽ യമലോകത്തേക്കു പോകും.’ ഇവിടെ അമ്മയുടെ ദുഃഖം രാജാവിന്റെ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തരൂപമാണ് — രാജാവ് വിലപിക്കുന്നു, അവളാകട്ടെ പ്രവൃത്തിതന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; രാമനെ വിളിച്ചുവരുത്താനല്ല, സ്വയം അങ്ങോട്ടു പോകാനാണ് അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘ജീവനറ്റവളെപ്പോലെ നിലത്ത്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവളുടെ ശരീരത്തിന്റെ അവസ്ഥയും ‘വിറച്ചുകൊണ്ട്’ എന്നതുകൊണ്ട് മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥയും സൂചിതമാകുന്നു. മരണംതന്നെയാണ് (ഏക) വികല്പമെന്ന് അവൾ കരുതുന്നിടത്താണ് ദുഃഖത്തിന്റെ അതിരുകടന്ന അവസ്ഥ. ‘രഥം തിരിക്കുക’ എന്ന ആജ്ഞയും ചിന്തനീയമാണ് — രാമനെ കാട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുപോയ രഥംതന്നെ തന്നെയും കൊണ്ടുപോകട്ടെ എന്നാണ് അവളുടെ ആഗ്രഹം; അതിനാൽ രഥം ഇവിടെ ദുഃഖത്തിന്റെ ഉപകരണവും പ്രതിവിധിയുടെ ഉപകരണവുമാണ്.
കണ്ണീരിന്റെ കുത്തൊഴുക്കിൽ ഇടറിയ, തടഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന വാക്കുകളോടെ, കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് സൂതൻ ദേവിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ദുഃഖവും മോഹവും ദുഃഖത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന പരിഭ്രമവും ഉപേക്ഷിക്കുക; സന്താപം കുടഞ്ഞുകളഞ്ഞിട്ടാണ് രാഘവൻ കാട്ടിൽ വസിക്കുക.’ ‘വ്യവധൂയ’ (കുടഞ്ഞുകളഞ്ഞിട്ട്) എന്ന പദം ഇവിടെ സമർഥമായി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — രാമൻ സന്താപം ചുമക്കുന്നില്ല, അതിനെ പെട്ടെന്നു തട്ടിമാറ്റിയാണ് വനവാസം സ്വീകരിക്കുന്നത്. ‘ലക്ഷ്മണനും കാട്ടിൽ രാമന്റെ പാദങ്ങളെ പരിചരിച്ചുകൊണ്ട്, ധർമജ്ഞനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായി, പരലോകത്തെ ആരാധിക്കുന്നു.’ സൂതൻ അസത്യം പറയുന്നില്ല; ദുഃഖത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ധർമത്തെ കാണിച്ചുകൊടുക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — അമ്മയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ശിക്ഷയായ വനവാസംതന്നെ മക്കളുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ തപസ്സാണ്. ‘പരലോകത്തെ ആരാധിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ, ലക്ഷ്മണന്റെ സേവനം വെറും സഹോദരസ്നേഹമല്ല, പാരലൗകികമായ സാധനയാണ് എന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘പ്രാഞ്ജലിഃ’ (കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂതന്റെ വിനയം സൂചിതമാകുന്നു — അദ്ദേഹം രാജ്ഞിയെ ഉപദേശിക്കുകയല്ല, അപേക്ഷിക്കുക മാത്രമാണ്.
പിന്നെ സൂതൻ സീതയെപ്പറ്റി വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു, കാരണം അമ്മയുടെ ചിന്ത അവളെപ്പറ്റിയാണ് കൂടുതൽ. ‘ജനശൂന്യമായ കാട്ടിൽ താമസമാക്കിയിട്ടും സീത വീട്ടിലെന്നപോലെ നിർഭയയായിരിക്കുന്നു; രാമനിൽ മനസ്സർപ്പിച്ച അവൾ ഭയമില്ലാത്തവളാണ്. ഇവളിൽ അല്പംപോലും ദൈന്യം കാണുന്നില്ല; പ്രവാസങ്ങൾക്കു ശീലിച്ചവളെപ്പോലെ വൈദേഹി എനിക്കു തോന്നുന്നു. മുമ്പ് നഗരത്തിലെ ഉപവനത്തിൽ ചെന്ന് അവൾ എങ്ങനെ രമിച്ചിരുന്നുവോ, അങ്ങനെതന്നെ ജനശൂന്യമായ കാടുകളിലും രമിക്കുന്നു. ബാലചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള അവൾ ഒരു ബാലികയെപ്പോലെ ആനന്ദിക്കുന്നു; രാമനിൽ (മനസ്സർപ്പിച്ച്) ദൈന്യമില്ലാത്ത മനസ്സോടെ ആ സുന്ദരി ജനശൂന്യമായ കാട്ടിലും കഴിയുന്നു. ആരുടെ ഹൃദയം അദ്ദേഹത്തിലാണോ, ജീവിതം അദ്ദേഹത്തെ ആശ്രയിച്ചാണോ, അവൾക്ക് രാമനില്ലാത്ത അയോധ്യപോലും കാടായിരിക്കും.’ പതിനൊന്നാം ശ്ലോകമാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും സാരം — സീതയുടെ സുഖം സ്ഥലത്തെ ആശ്രയിച്ചല്ല, രാമസാന്നിധ്യത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് നിർണയിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ അവൾക്കു കാട് കാടല്ല, അയോധ്യതന്നെയാണ്. ‘പ്രവാസങ്ങൾക്കു ശീലിച്ചവളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ വിശേഷിച്ചും സാന്ത്വനകരമാണ് — ഒരിക്കലും വീടുവിട്ടിറങ്ങിയിട്ടില്ലാത്തവൾതന്നെ (അതിനു) ശീലിച്ചവളെപ്പോലെ തോന്നുന്നു എന്ന്.
‘വൈദേഹി വഴിയിൽ ഗ്രാമങ്ങളെയും നഗരങ്ങളെയും പറ്റി ചോദിക്കുന്നു; നദികളുടെ ഒഴുക്കും പലതരം മരങ്ങളും കണ്ട് അവയെപ്പറ്റിയും അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാമനെയോ ലക്ഷ്മണനെയോ കാണുമ്പോൾ, വിനോദത്തിനായി അയോധ്യയിൽനിന്ന് ഒരു ക്രോശം മാത്രം അകലെ വന്നിരിക്കുന്നതുപോലെയാണ് ജാനകി കരുതുന്നത്.’ ഇതിലൂടെ സൂതൻ കാണിക്കുന്നു — സീതയുടെ മനസ്സിൽ വനവാസം ഒരു യാത്രപോലെയാണ്, നാടുകടത്തൽപോലെയല്ല. പിന്നെ അദ്ദേഹം അശ്രദ്ധയോടെ എന്തോ പറഞ്ഞുതുടങ്ങുന്നു: ‘ഇവൾ പെട്ടെന്ന് പറഞ്ഞുപോയ ഒരു കാര്യം ഞാൻ ഓർക്കുന്നു; കൈകേയിയെ സംബന്ധിച്ച ആ സംസാരം പക്ഷേ ഇപ്പോൾ എനിക്ക് ഓർമ വരുന്നില്ല.’ ഇവിടെ കവി സൂതന്റെ സങ്കടംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — സീത കൈകേയിയെപ്പറ്റി എന്തോ കയ്പുള്ളതു പറഞ്ഞിരുന്നു, അതു കൗസല്യയുടെ മുന്നിൽ പറയുന്നത് അനുചിതമാണ്. അതിനാൽ അബദ്ധത്തിൽ നാവിൽവന്ന ആ വാക്ക് ഇല്ലാതാക്കി, സൂതൻ ദേവിക്ക് ആഹ്ലാദം നൽകുന്ന മധുരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. സാരഥിയുടെ ഈ വിവേകപൂർണമായ വാക്സംയമം ഇവിടെ പ്രശംസനീയമാണ്. ‘പ്രമാദാത്’ (അബദ്ധത്തിൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട്, ആ വാക്ക് ആഗ്രഹിക്കാതെ പുറത്തുവന്നതാണെന്നു കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു; ‘ധ്വംസയിത്വാ’ (ഇല്ലാതാക്കി) എന്നതുകൊണ്ട് അതിനെ ഉടൻതന്നെ അടക്കിയതും.
സൂതൻ വീണ്ടും സീതയുടെ ശാരീരികാവസ്ഥ വർണിക്കുന്നു, കാരണം അമ്മ അതുതന്നെയാണ് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘വഴിനടപ്പുകൊണ്ടോ കാറ്റിന്റെ ശക്തികൊണ്ടോ പരിഭ്രമംകൊണ്ടോ വെയിൽകൊണ്ടോ വൈദേഹിയുടെ ചന്ദ്രകിരണംപോലുള്ള പ്രഭ മായുന്നില്ല. ഔദാര്യമുള്ള അവളുടെ, നൂറിതളുള്ള താമരപോലുള്ള, പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രഭയുള്ള മുഖം വാടുന്നില്ല. ചെമ്പഞ്ഞിച്ചാറ് അണിഞ്ഞിട്ടില്ലെങ്കിലും ചെമ്പഞ്ഞിച്ചാറുകൊണ്ടെന്നപോലെ ചുവന്ന അവളുടെ പാദങ്ങൾ ഇപ്പോഴും താമരമൊട്ടുപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തോടുള്ള (രാമനോടുള്ള) സ്നേഹംകൊണ്ട് ആഭരണങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും, ഇപ്പോഴും വൈദേഹി ചിലമ്പൊലിയോടുകൂടിയെന്നപോലെ ലീലയോടെ കളിച്ചുനടക്കുന്നു. കാടിനെ ആശ്രയിച്ച അവൾ ആനയെയോ സിംഹത്തെയോ കടുവയെയോ കണ്ടാലും ഭയപ്പെടുന്നില്ല, കാരണം അവൾ രാമന്റെ കരങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.’ പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ വിരോധാഭാസം രമണീയമാണ് — ചെമ്പഞ്ഞിച്ചാറില്ലാതെയും പാദങ്ങൾ ചെമ്പഞ്ഞിച്ചാറണിഞ്ഞതുപോലെ ചുവന്നിരിക്കുന്നു; പത്തൊമ്പതാമത്തേതിൽ, ആഭരണങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും നടത്തം ചിലമ്പൊലിയുള്ളതുപോലെ ലീലാമയമാണ്. അലങ്കാരങ്ങളുടെ അഭാവം ഒന്നും കുറയ്ക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് സൂതന്റെ സന്ദേശം. ‘രാമന്റെ കരങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അവളുടെ നിർഭയതയുടെ മൂലം നിർദേശിക്കുന്നു — അവളുടെ സ്വന്തം ശൗര്യമല്ല, ഭർത്താവിന്റെ ആശ്രയമാണ് അത്.
ഒടുവിൽ സൂതൻ ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലത്തെത്തന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു: ‘അവരെച്ചൊല്ലി ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല; അങ്ങ് സ്വയം ദുഃഖിക്കപ്പെടേണ്ടവളായി കരുതുകയും വേണ്ട; ജനാധിപനെച്ചൊല്ലിയും ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല. ഈ ചരിതം ലോകത്തിൽ ശാശ്വതമായി പ്രതിഷ്ഠിതമാകും.’ അതായത്, ഇപ്പോൾ വ്യസനമെന്നു തോന്നുന്നതുതന്നെ കാലാന്തരത്തിൽ കീർത്തിയായിത്തീരും. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്. ‘ദുഃഖം കുടഞ്ഞുകളഞ്ഞ്, സന്തുഷ്ടമനസ്കരായി, മഹർഷിമാർ നടന്ന വഴിയിൽ ഉറച്ചുനിന്ന്, കാട്ടിൽ രമിച്ച്, കാട്ടുപഴങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ച്, അവർ അച്ഛന്റെ ശുഭമായ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുന്നു.’ ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ നിഷ്കർഷം — മൂവരുടെയും വനവാസം ശിക്ഷയല്ല, ഋഷിമാർഗത്തിന്റെ അനുസരണമാണ്. എന്നാൽ സാന്ത്വനം ഫലിച്ചില്ല — യുക്തിയുക്തമായി സംസാരിക്കുന്ന സൂതൻ തടഞ്ഞിട്ടും, പുത്രദുഃഖത്താൽ ക്ഷീണിച്ച ദേവി കരച്ചിൽ നിർത്തിയില്ല; ‘പ്രിയനേ’, ‘മകനേ’, ‘രാഘവാ’ എന്ന് അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നിലവിളിക്കുന്നു. സാന്ത്വനത്തിന്റെ നിഷ്ഫലതയോടെയാണ് സർഗം അവസാനിക്കുന്നത്. ‘കൂജിതാത് ന വിരരാമ’ (കരച്ചിൽ നിർത്തിയില്ല) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സാന്ത്വനത്തിന്റെ പരിധിതന്നെ കാണിക്കുന്നു — യുക്തി ദുഃഖത്തെ ശമിപ്പിക്കുന്നില്ല.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥