സർഗ്ഗം
സുമന്ത്രൻ കാടിന്റെയും നഗരത്തിന്റെയും ദുഃഖം വർണിക്കുന്നു
കുതിരകളുടെ മടക്കം, രാമദുഃഖത്താൽ ജഡവും ചേതനവുമായ എല്ലാറ്റിന്റെയും ദുരവസ്ഥ, അയോധ്യയുടെ വൈധവ്യം, ദശരഥന്റെ ആത്മനിന്ദയും ദുഃഖസാഗരവിലാപവും മോഹാലസ്യവും
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രൻ രാമലക്ഷ്മണസീതമാരുടെ അവസ്ഥ അറിയിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ മടക്കയാത്രയുടെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം പറയുന്നു: ‘രാമൻ കാട്ടിലേക്കു യാത്രയായപ്പോൾ, മടങ്ങുന്ന എന്റെ കുതിരകൾ വഴിയിൽ മുന്നോട്ടു നീങ്ങിയില്ല; ചൂടുള്ള കണ്ണീർ പൊഴിച്ചുകൊണ്ട് അവ നിന്നു.’ ഇവിടെ കവി ആദ്യം മൃഗങ്ങളെ സാക്ഷികളാക്കുന്നു — മനുഷ്യർ വാക്കുകളാൽ പറയുന്നത് കുതിരകൾ കണ്ണീരിലൂടെതന്നെ പറയുന്നു. ‘രണ്ടു രാജപുത്രന്മാരെയും കൈകൂപ്പി വന്ദിച്ച്, ആ ദുഃഖം ഹൃദയത്തിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട്, രഥത്തിൽ കയറി ഞാൻ പുറപ്പെട്ടു.’ ‘ധാരയൻ’ (വഹിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, അദ്ദേഹം ദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ചില്ല, അതു ചുമന്നുകൊണ്ടുതന്നെ പോയി എന്നാണ്. ‘രാമൻ ഒരുപക്ഷേ എന്നെ വീണ്ടും വിളിച്ചേക്കും എന്ന ആശയോടെ ഗുഹനോടൊപ്പം ഞാൻ അവിടെത്തന്നെ അനേകം ദിവസം തങ്ങി.’ ഗുഹന്റെ പേര് ഓർമിക്കുന്നതിലൂടെ മുൻസർഗങ്ങളിലെ ശൃംഗവേരപുരപ്രസംഗം വീണ്ടും സ്പർശിക്കപ്പെടുന്നു; സൂതൻ വൈകിയതിന്റെ കാരണവും ഇതിലൂടെ വ്യക്തമാകുന്നു. ‘അനേകം ദിവസം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സൂതൻ വേഗം മടങ്ങിയില്ല എന്നാണ്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തെ അവിടെ ബന്ധിച്ചുനിർത്തിയത്. കുതിരകളുടെ മടിയാകട്ടെ ഒരു ശകുനംപോലെയാണ് — അവയും (രാമന്റെ) മടക്കം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
പിന്നെ സുമന്ത്രൻ ജഡത്തിന്റെയും ചേതനത്തിന്റെയും ഒരുപോലെയുള്ള ദുഃഖാവസ്ഥ വർണിക്കുന്നു. ‘മഹാരാജാവേ, അങ്ങയുടെ രാജ്യത്ത് മഹാവ്യസനത്താൽ ക്ഷീണിച്ച മരങ്ങൾപോലും പൂക്കളും തളിരുകളും മൊട്ടുകളുമടക്കം വാടിപ്പോയിരിക്കുന്നു. നദികളും കുളങ്ങളും തടാകങ്ങളും ചൂടുപിടിച്ച ജലമുള്ളവയായി; കാടുകളും ഉപവനങ്ങളും ഇലകൾ ഉണങ്ങിയവയായി. ജീവികൾ ചലിക്കുന്നില്ല, ഹിംസ്രജന്തുക്കൾ ചുറ്റിനടക്കുന്നില്ല; രാമദുഃഖത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ട ആ കാട് ശബ്ദമറ്റതായി. താമരപ്പൊയ്കകളിലെ താമരകൾ വാടിത്തളർന്നു, അവയിലെ മീനുകളും പക്ഷികളും ഒളിച്ചു; നദികൾ കലങ്ങിയ ജലമുള്ളവയായി, അവയിലെ താമരയിലകൾ മറഞ്ഞു. ജലത്തിലും കരയിലും വിരിയുന്ന പൂക്കളും മാലകളും മണം കുറഞ്ഞവയാണ്, അതിനാൽ അവ അത്ര ശോഭിക്കുന്നില്ല; പഴങ്ങളും മുമ്പത്തെപ്പോലെ കാണുന്നില്ല. ഇവിടെ ഉദ്യാനങ്ങൾ ശൂന്യമാണ്, അവയിലെ പക്ഷികൾ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നു; മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ, ആരാമങ്ങളെ രമണീയമായി ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ ഈ വർണന വെറും അലങ്കാരമല്ല — രാമന്റെ വിയോഗം രാജാവിന്റേതു മാത്രമല്ല, പ്രകൃതിലോകത്തിന്റെ മുഴുവൻ വ്യസനമാണെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു. ‘ഉപതപ്തോദകാഃ’ (ചൂടുപിടിച്ച ജലമുള്ളവ), ‘പരിശുഷ്കപലാശാനി’ (ഇലകൾ ഉണങ്ങിയവ), ‘സന്തപ്തപദ്മാഃ’ (താമരകൾ വാടിയവ) എന്നീ പദങ്ങളിൽ ജലം, ഇല, പൂവ് എന്നീ മൂന്നിന്റെയും ശോഷണം ക്രമത്തിൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ പ്രകൃതിയുടെ എല്ലാ ശോഭകളും ക്ഷയിച്ചു എന്നു സൂചിതമാകുന്നു. ‘നിഷ്കൂജം’ (ശബ്ദമറ്റത്) എന്ന പദമാണ് ഇവിടെ പ്രധാനം — കാടിന്റെ ജീവൻ പക്ഷികളുടെ ശബ്ദംതന്നെയാണല്ലോ. ‘യഥാപുരം’ (മുമ്പത്തെപ്പോലെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് പഴയ ഐശ്വര്യവുമായി നേരിട്ടുള്ള താരതമ്യം നടത്തുന്നു.
കാട്ടിൽനിന്നു നഗരത്തിലേക്കു ദൃഷ്ടി തിരിച്ചുകൊണ്ട് സൂതൻ പറയുന്നു: ‘അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന എന്നെ ആരും അഭിനന്ദിക്കുന്നില്ല; രാമനെ കാണാതെ ജനങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും നെടുവീർപ്പിടുന്നു. ദേവാ, രാമനില്ലാതെ ഇവിടെ വന്ന രാജരഥം കണ്ട് രാജവീഥിയിൽ നിന്നിരുന്ന ജനങ്ങളെല്ലാം ദൂരെനിന്നുതന്നെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖമുള്ളവരായി. മാളികകളിലും വിമാനങ്ങളിലും പ്രാസാദങ്ങളിലുംനിന്ന് രഥം വന്നതു കണ്ട്, രാമനെ കാണാത്തതിനാൽ ക്ഷീണിച്ച സ്ത്രീകൾ ഹാഹാകാരം മുഴക്കി. കണ്ണീരിന്റെ കുത്തൊഴുക്കിൽ മുങ്ങിയ, നീണ്ട, നിർമലമായ കണ്ണുകളോടെ, ഏറ്റവും ദുഃഖിതരായ ആ സ്ത്രീകൾ വ്യക്തമല്ലാത്തവിധം പരസ്പരം നോക്കുന്നു.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ അവസ്ഥയും പറയുന്നു: ‘ശത്രുക്കൾക്കും മിത്രങ്ങൾക്കും ഉദാസീനർക്കും തമ്മിൽ ഒരു വ്യത്യാസവും ദുഃഖാർത്തനായ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ അതായത്, ദുഃഖംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവേചനശക്തിതന്നെ നഷ്ടപ്പെട്ടു — ശത്രുവും മിത്രവും ഉദാസീനനും ഒരുപോലെ തോന്നുന്നു, കാരണം എല്ലാവരുടെയും മുഖത്ത് ഒരേ ദുഃഖം. ‘അഭിനന്ദതി’ (അഭിനന്ദിക്കുന്നു) എന്ന പദം ചിന്തനീയമാണ് — സൂതൻ രാജസേവകനാണ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മടക്കം സാധാരണ സന്തോഷത്തോടെയാണ് സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്; ഇന്നാകട്ടെ രാമനില്ലാതെ വന്നു എന്നതുതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുറ്റംപോലെ കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. ‘ദൂരെനിന്നുതന്നെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖമുള്ളവരായി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് നഗരവാസികളുടെ പ്രതികരണത്തിന്റെ വേഗം സൂചിതമാകുന്നു — രഥത്തിന്റെ ശൂന്യത ദൂരെനിന്നുതന്നെ അറിഞ്ഞു.
നഗരത്തിന്റെ വർണന സുമന്ത്രൻ ഒരു ഉപമയോടെ അവസാനിപ്പിക്കുന്നു. ‘സന്തോഷമില്ലാത്ത മനുഷ്യരുള്ളതും, ദീനരായ ആനകളും കുതിരകളുമുള്ളതും, ആർത്തസ്വരങ്ങളാൽ വാടിയതും, നെടുവീർപ്പുകൾ മാത്രം ശബ്ദമായുള്ളതും, ആനന്ദമറ്റതുമായ — മഹാരാജാവേ, രാമനെ നാടുകടത്തിയതിനാൽ തളർന്ന ഈ അയോധ്യ, പുത്രനില്ലാത്ത കൗസല്യയെപ്പോലെ എനിക്കു തോന്നുന്നു.’ ഇവിടെ അഞ്ചു ബഹുവ്രീഹിസമാസങ്ങളാൽ നഗരത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു — മനുഷ്യർ, ആനകളും കുതിരകളും, സ്വരം, നിശ്വാസം, ആനന്ദം. ‘വിനിഃശ്വസിതനിഃസ്വനാ’ (നെടുവീർപ്പുകൾ മാത്രം ശബ്ദമായുള്ളത്) എന്ന പദം അതീവ സൂക്ഷ്മമാണ് — ശബ്ദംതന്നെ നിശ്വാസമായ നഗരത്തിന് എന്തു ജീവൻ? ഉപമാനം കൗസല്യതന്നെയാണ് — അവൾ രാജാവിന്റെ മുന്നിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു; അതിനാൽ സൂതന്റെ വാക്ക് രാജാവിന് ഇരട്ടി അസഹ്യമാണ്. ഈ ഉപമാനത്തോടെ സൂതന്റെ നിവേദനം അവസാനിക്കുന്നു; തുടർന്ന് രാജാവിന്റെ മറുപടി ആരംഭിക്കുന്നു. ‘നിരാനന്ദാ’ (ആനന്ദമറ്റത്) എന്ന പദം എല്ലാ വിശേഷണങ്ങളുടെയും സാരം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. നഗരത്തിന്റെ പുരുഷരൂപത്തിലുള്ള വർണന ഇവിടെ സ്ത്രീരൂപമായി പരിണമിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഉപമ സിദ്ധമാകുന്നു.
സൂതന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാജാവ് അത്യന്തം ദീനവും കണ്ണീരാൽ ഇടറിയതുമായ സ്വരത്തിൽ അദ്ദേഹത്തോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘പാപകരമായ കുലത്തിൽനിന്നു വന്ന സ്വഭാവമുള്ള കൈകേയിയാൽ പ്രേരിതനായ ഞാൻ മന്ത്രാലോചനയിൽ നിപുണരായ വൃദ്ധരുമായി ആലോചിച്ചില്ല. സുഹൃത്തുക്കളുമായോ മന്ത്രിമാരുമായോ നൈഗമന്മാരുമായോ (നഗരപ്രമുഖരുമായോ) ആലോചിക്കാതെ — മോഹംകൊണ്ട്, ഒരു സ്ത്രീക്കുവേണ്ടി മാത്രം, പെട്ടെന്ന് ഞാൻ ഈ കാര്യം ചെയ്തുപോയി.’ ഇവിടെ രാജാവ് മൂന്നു നിഷേധങ്ങളാൽ തന്റെ ദോഷം എണ്ണിപ്പറയുന്നു — സുഹൃത്തുക്കൾ, മന്ത്രിമാർ, നൈഗമന്മാർ എന്നിവരാണ് രാജാവിന്റെ മൂന്ന് ആലംബങ്ങൾ; അവയെല്ലാം അദ്ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ചു. ‘സൂതാ, നിശ്ചയമായും ഭവിതവ്യതയാൽ (വിധിയാൽ) ഈ കുലത്തിന്റെ നാശത്തിനായി ഈ മഹാവ്യസനം യാദൃച്ഛികമായി വന്നുചേർന്നു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം യാചിക്കുന്നു: ‘സൂതാ, ഞാനും അങ്ങേക്ക് എന്തെങ്കിലും നന്മ ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അങ്ങ് എന്നെ വേഗം രാമന്റെ അടുത്ത് എത്തിക്കുക; എന്റെ പ്രാണൻ എന്നെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു.’ ദോഷസ്വീകാരം, ദൈവവാദം, യാചന — ഈ മൂന്നിന്റെയും ക്രമത്തിലൂടെ രാജാവിന്റെ മനസ്സിന്റെ ചഞ്ചലത കാണിക്കുന്നു. ‘സമ്മോഹാത്’ (മോഹംകൊണ്ട്), ‘സഹസാ’ (പെട്ടെന്ന്) എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങൾ രാജാവിന്റെ ദോഷത്തിന്റെ സ്വരൂപം നിർദേശിക്കുന്നു — ബുദ്ധിയുടെ മോഹവും സമയത്തിന്റെ തിടുക്കവും. ‘ഭവിതവ്യതയാ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ദോഷം ദൈവത്തിൽ ആരോപിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഉടൻതന്നെ വീണ്ടും തന്റെതന്നെ ദോഷം ഓർക്കുന്നു. ‘ഞാനും അങ്ങേക്ക് എന്തെങ്കിലും നന്മ ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്ന വാക്കിൽ രാജാവ് യജമാനത്വം ഉപേക്ഷിച്ച് ഒരു യാചകനായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു.
രാജാവ് വീണ്ടും തന്റെ ആജ്ഞയെ ഓർക്കുന്നു: ‘ഇപ്പോഴും എന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കു വിലയുണ്ടെങ്കിൽ അതു രാഘവനെ മടക്കിക്കൊണ്ടുവരട്ടെ; രാമനില്ലാതെ ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും ജീവിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല. അല്ലെങ്കിൽ, ആ മഹാബാഹു ദൂരെ പോയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, എന്നെത്തന്നെ രഥത്തിൽ കയറ്റി വേഗം രാമനെ കാണിച്ചുതരിക.’ പിന്നെ ചോദ്യം: ‘ഉരുണ്ട ദന്തങ്ങളുള്ള, മഹാധനുർധാരിയായ ആ ലക്ഷ്മണാഗ്രജൻ എവിടെ? ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ സീതയോടൊപ്പം അവനെ നന്നായി കാണണം. ചെങ്കണ്ണുള്ളവനും മഹാബാഹുവും രത്നകുണ്ഡലങ്ങൾ അണിഞ്ഞവനുമായ രാമനെ കാണാനായില്ലെങ്കിൽ ഞാൻ യമലോകത്തേക്കു പോകും.’ ഒടുവിൽ വീണ്ടും ആത്മനിന്ദ: ‘ഈ അവസ്ഥയിലെത്തിയിട്ടും ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനായ രാഘവനെ ഇവിടെ കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല എന്നതിനെക്കാൾ വലിയ ദുഃഖം എന്തുണ്ട്? ഹാ രാമാ, ഹാ രാമാനുജാ, ഹാ ഹാ ദയനീയയായ വൈദേഹീ — ഞാൻ ഒരു അനാഥനെപ്പോലെ ദുഃഖത്താൽ മരിക്കുകയാണെന്ന് നിങ്ങൾ അറിയുന്നില്ലല്ലോ.’ മൂവരുടെയും പേരുകൾ വിളിക്കുന്നതോടെ വിലാപം പൂർണമാകുന്നു. ‘എന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കു വിലയുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്ന വാക്ക് കരുണമാണ് — മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനായ സമ്രാട്ട് സ്വന്തം ആജ്ഞ നടപ്പാകുമോ എന്നുപോലും സംശയിക്കുന്നവനായിരിക്കുന്നു. ‘യമലോകത്തേക്കു പോകും’ എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിശ്ചയമാണ്; അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ അതു സത്യമാകും. ‘ഹാ ഹാ’ എന്ന ആവർത്തനത്താൽ വിലാപത്തിന്റെ തീവ്രത സൂചിതമാകുന്നു.
ആ ദുഃഖത്താൽ ബോധം ഏറെ നഷ്ടപ്പെട്ട രാജാവ്, കടക്കാൻ അത്യന്തം പ്രയാസമുള്ള ദുഃഖസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയവനായി പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി വിസ്തൃതമായ ഒരു രൂപകം രചിക്കുന്നു — രാമദുഃഖമാണ് ആ സാഗരത്തിന്റെ മഹാവേഗം, സീതാവിരഹമാണ് അതിന്റെ മറുകര; നെടുവീർപ്പുകളാണ് തിരമാലകളും വലിയ ചുഴികളും, കണ്ണീരിന്റെ ഒഴുക്കാണ് കലങ്ങിയ ജലം; കൈകളുടെ ഇളക്കമാണ് മീനുകൾ, നിലവിളിയാണ് മഹാഘോഷം; അഴിഞ്ഞുലഞ്ഞ മുടിയാണ് പായൽ, കൈകേയിയാണ് ബഡവാമുഖം (സമുദ്രത്തിനുള്ളിലെ അഗ്നി); എന്റെ കണ്ണീരിന്റെ ഒഴുക്കാണ് അതിന്റെ ഉറവിടം, കൂനിയുടെ (മന്ഥരയുടെ) വാക്കുകളാണ് വലിയ മുതലകൾ; ക്രൂരയായ കൈകേയിയുടെ രണ്ടു വരങ്ങളാണ് രണ്ടു തീരങ്ങൾ, രാമനെ നാടുകടത്തിയതാണ് അതിന്റെ നീണ്ട വിസ്താരം. ഇതെല്ലാം എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം കൗസല്യയെ വിളിക്കുന്നു: ‘കൗസല്യേ, രാഘവനില്ലാതെ ഞാൻ മുങ്ങിയിരിക്കുന്ന ഈ ദുഃഖസാഗരം, ദേവീ, ജീവിച്ചിരിക്കെ എനിക്കു കടക്കാൻ കഴിയാത്തതാണല്ലോ, കഷ്ടം!’ രൂപകത്തിന്റെ ഓരോ അംഗവും ഏതെങ്കിലും വ്യക്തിയുടെയോ കർമത്തിന്റെയോ പ്രതിനിധിയാണ് — ഇതിലൂടെ കവി രാജാവിന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണപരമ്പര ക്രമത്തിൽ എണ്ണിപ്പറയുന്നു. ഈ രൂപകം എട്ട് അർധശ്ലോകങ്ങളിലായി വിസ്തരിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സവിശേഷത; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ഇത്രയും വിസ്താരമില്ല. ‘ബത’ (കഷ്ടം) എന്ന നിപാതത്താൽ രാജാവിന്റെ നിസ്സഹായത വെളിപ്പെടുന്നു.
അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്; അവയിൽ ഗദ്യംപോലുള്ള വിലാപം പദ്യസമാനമായ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. രാജാവ് പറയുന്നു: ‘ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാഘവനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും ഇന്ന് ഇവിടെ എനിക്ക് അവനെ ലഭിക്കുന്നില്ല എന്നത് അശുഭമാണ്.’ ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ മഹായശസ്വിയായ അദ്ദേഹം പെട്ടെന്ന് ബോധമറ്റ് ശയ്യയിൽ വീണു. പിന്നെ കവി ദൃഷ്ടി കൗസല്യയിലേക്കു തിരിക്കുന്നു — രാജാവ് ഇങ്ങനെ വിലപിച്ച് ബോധമറ്റപ്പോൾ, രാമനെച്ചൊല്ലിയുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൂടുതൽ കരുണമായ, ഇരട്ടി ദുഃഖകരമായ ആ വാക്കു കേട്ട് രാമമാതാവായ ദേവി വീണ്ടും ഭയത്തിലായി. ‘ദ്വിഗുണം’ (ഇരട്ടി) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മകന്റെ വിയോഗം ഒരു ദുഃഖം, ഭർത്താവിന്റെ മോഹാലസ്യം മറ്റൊന്ന്; രണ്ടിന്റെയും ഭാരം ഒരുവളുടെമേൽത്തന്നെ വീണു. ഈ ഭയത്തിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിലെ കൗസല്യാവിലാപത്തിനു ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു. ‘അശോഭനം’ (അശുഭം) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജാവ് തന്റെ ദുർഭാഗ്യത്തെയാണ് നിർദേശിക്കുന്നത്, മറ്റാരുടെയെങ്കിലും ദോഷത്തെയല്ല. ‘പുനഃ ഏവ’ (വീണ്ടും) എന്ന പദംകൊണ്ട് കൗസല്യയുടെ ഭയത്തിന്റെ ആവർത്തനം സൂചിതമാകുന്നു — മുമ്പും അവൾ ഭയന്നിരുന്നു, ഇപ്പോൾ ഇരട്ടിയായി.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥