॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 58-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സുമന്ത്രൻ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ സന്ദേശം അറിയിക്കുന്നു

ബോധം വീണ്ടെടുത്ത ദശരഥന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ, അച്ഛനും അമ്മയ്ക്കും ഭരതനുമുള്ള രാമന്റെ സന്ദേശങ്ങൾ, ലക്ഷ്മണന്റെ രോഷം, സീതയുടെ നിശ്ചേഷ്ടത

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രനിൽനിന്നു രാമന്റെ സന്ദേശം കേട്ട് ദശരഥൻ മോഹാലസ്യപ്പെട്ടു; കൗസല്യയുടെ ഉപാലംഭത്തിനുശേഷം അന്തഃപുരം മുഴുവൻ ആർത്തനാദത്താൽ നിറഞ്ഞു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആശ്വാസം വീണ്ടെടുക്കുന്നു, ബോധം തിരികെവരുന്നു. ബോധം കിട്ടിയ ഉടനെ അദ്ദേഹം ഭക്ഷണമോ വിശ്രമമോ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, രാമന്റെ വിവരമറിയാനായി സൂതനായ സുമന്ത്രനെ വിളിക്കുകയാണ് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുഃഖത്തിന് ഒരേയൊരു ഔഷധം മകന്റെ വാർത്തയാണ്. സുമന്ത്രൻ അപ്പോൾ കൈകൂപ്പി സമീപത്തു നിൽക്കുന്നു; ദുഃഖവും ശോകവും നിറഞ്ഞ്, രാമനെച്ചൊല്ലിത്തന്നെ വിലപിക്കുന്ന മഹാരാജാവിനെ അദ്ദേഹം കാണുന്നു. രണ്ട് ആനയുപമകളിലൂടെ കവി രാജാവിന്റെ അവസ്ഥ കാണിക്കുന്നു — വൃദ്ധനും അത്യന്തം സന്തപ്തനുമായ അദ്ദേഹം പുതുതായി പിടിക്കപ്പെട്ട ആനയെപ്പോലെയും, നെടുവീർപ്പിട്ടും ചിന്തിച്ചും അസ്വസ്ഥനായ കൊമ്പനെപ്പോലെയുമായിരുന്നു. തുടർന്ന് രാജാവ് സൂതനെയും അതേ നിലയിൽത്തന്നെ കാണുന്നു — പൊടിപുരണ്ട ദേഹം, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖം, ദൈന്യം. രണ്ടുപേരുടെയും അവസ്ഥ ഒന്നുതന്നെ — ഒരാൾ അച്ഛൻ, മറ്റേയാൾ സാരഥി; എന്നാൽ ഇരുവരും പൊടിയാലും ദുഃഖത്താലും മലിനർ. അങ്ങനെയുള്ള സൂതനെ കണ്ട് രാജാവ് അത്യന്തം ദുഃഖിതനെപ്പോലെ ചോദിച്ചുതുടങ്ങുന്നു. സൂതനാകട്ടെ ഇപ്പോഴും ഒന്നും പറയുന്നില്ല; കൈകൂപ്പി നിൽക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു, കാരണം താൻ പറയാൻ പോകുന്നത് രാജാവിന്റെ ദുഃഖം വർധിപ്പിക്കുകയേയുള്ളൂ. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ ഭൂമിക — ചോദ്യങ്ങളുടെയും ഉത്തരങ്ങളുടെയും ദീർഘമായ ഒരു സംഭാഷണം ഇവിടെ ആരംഭിക്കുന്നു. ‘രാമവൃത്താന്തകാരണാത്’ (രാമന്റെ വിവരമറിയാനായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ എല്ലാ പ്രവൃത്തികളും ഇപ്പോൾ ഒരേയൊരു ലക്ഷ്യത്തെയാണ് പിന്തുടരുന്നത്.

രാജാവിന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ വെറും വാർത്തയെപ്പറ്റിയല്ല, സുഖത്തിൽ ലാളിച്ചു വളർത്തിയ മകന്റെ ഓരോ നിമിഷത്തെയും അവസ്ഥയെപ്പറ്റിയാണ്. അദ്ദേഹം ചോദിക്കുന്നു: ‘ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ മരച്ചുവട്ടിൽ അഭയം തേടി എവിടെ വസിക്കും? അത്യന്തം സുഖിച്ചു ജീവിച്ച അവൻ എന്തു ഭക്ഷിക്കും? ദുഃഖത്തിനു യോഗ്യനല്ലാത്തവനും രാജോചിതമായ ശയ്യയിൽ കിടക്കേണ്ടവനുമായ ആ ഭൂപാലപുത്രൻ ഒരു അനാഥനെപ്പോലെ നിലത്ത് എങ്ങനെ കിടക്കുന്നു? പോകുമ്പോൾ കാലാളുകളും രഥങ്ങളും ആനകളും പിന്തുടർന്നിരുന്ന ആ രാമൻ ജനശൂന്യമായ കാടിനെ ആശ്രയിച്ച് എങ്ങനെ വസിക്കും?’ പിന്നെ അദ്ദേഹം കാടിന്റെ ഭയാനകത ഓർക്കുന്നു: ‘ഹിംസ്രജന്തുക്കളും മൃഗങ്ങളും ചുറ്റിനടക്കുന്ന, കരിമൂർഖന്മാർ പാർക്കുന്ന ആ കാട്ടിൽ ആ കുമാരന്മാർ വൈദേഹിയോടൊപ്പം എങ്ങനെ അഭയം തേടി? സുകുമാരിയും ദയനീയയുമായ സീതയോടൊപ്പം ആ രാജപുത്രന്മാർ രഥത്തിൽനിന്നിറങ്ങി കാൽനടയായി എങ്ങനെ പോയി?’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വരം മാറുന്നു — ദുഃഖത്തിൽനിന്ന് അസൂയയിലേക്ക്: ‘സൂതാ, അങ്ങ് കൃതാർഥനാണല്ലോ; മന്ദരപർവതത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന അശ്വിനീദേവന്മാരെപ്പോലെ കാട്ടിനുള്ളിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്ന എന്റെ മക്കളെ അങ്ങു കണ്ടുവല്ലോ.’ അച്ഛനു ലഭിക്കാത്ത ആ ദർശനം സാരഥിക്കു ലഭിച്ചു എന്നതാണ് ഇവിടെ രാജാവിന്റെ വേദന. വാസ്തവത്തിൽ ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ ചോദ്യരൂപത്തിൽ പറഞ്ഞവയാണെങ്കിലും യഥാർഥത്തിൽ വിലാപംതന്നെ; ഓരോ ചോദ്യത്തിലും മുമ്പത്തെ സുഖവും ഇപ്പോഴത്തെ ദുഃഖവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ശയ്യയ്ക്കു യോഗ്യൻ നിലത്ത്, രഥത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചവൻ കാൽനടയായി, സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ ജനശൂന്യതയിൽ. ‘മന്ദരത്തിൽ അശ്വിനീദേവന്മാരെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ സൗന്ദര്യവും ഒരുമിച്ചുള്ള സഞ്ചാരവും സൂചിതമാകുന്നു; എന്നാൽ ഉപമാനസ്ഥാനത്ത് മന്ദരപർവതമായി നിൽക്കുന്നത് കാടുതന്നെ എന്നതിൽ കരുണയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

രാജാവ് വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു: ‘രാമൻ എന്തു പറഞ്ഞു, ലക്ഷ്മണൻ എന്തു പറഞ്ഞു, കാട്ടിലെത്തിയ മൈഥിലി എന്തു പറഞ്ഞു? സൂതാ, രാമൻ ഇരുന്നതും കിടന്നതും ഭക്ഷിച്ചതും പറഞ്ഞുതരിക; സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ യയാതി സജ്ജനങ്ങളുടെ സംഗംകൊണ്ട് വീണ്ടും സുഖം നേടിയതുപോലെ, ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ ജീവിക്കും.’ ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ സ്വരൂപം വ്യക്തമാകുന്നു — അദ്ദേഹം ഉപദേശമോ സാന്ത്വനമോ യാചിക്കുന്നില്ല, മകന്റെ ദൈനംദിനജീവിതത്തിന്റെ വാർത്ത മാത്രമാണ്; അതുകൊണ്ടുമാത്രം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രാണൻ നിലനിൽക്കുന്നു. നരേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പ്രേരിപ്പിച്ചപ്പോൾ സൂതൻ ഇടറുന്ന, കണ്ണീരിൽ കുരുങ്ങിയ വാക്കുകളോടെ രാജാവിനോടു പറഞ്ഞു — താൻ പറയാനൊരുങ്ങുന്നതു കേൾക്കാൻ തനിക്കുതന്നെ സഹിക്കാനാവുന്നില്ലെന്ന് വാക്കിന്റെ വിശേഷണങ്ങളിലൂടെത്തന്നെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആസിതം ശയിതം ഭുക്തം’ (ഇരുന്നത്, കിടന്നത്, ഭക്ഷിച്ചത്) എന്ന മൂന്നു കൃദന്തങ്ങൾതന്നെ അച്ഛന്റെ എല്ലാ ചിന്തകളെയും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു — ഇരിപ്പ്, കിടപ്പ്, ഭക്ഷണം — ഇത്രമാത്രമേ അദ്ദേഹം അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ. ‘സജ്ജമാനയാ’ (ഇടറുന്ന) എന്ന വാക്കിന്റെ വിശേഷണം തൊണ്ടയിടർച്ചയെയും ‘ബാഷ്പപരിബദ്ധയാ’ (കണ്ണീരിൽ കുരുങ്ങിയ) എന്നത് കണ്ണീരിനാലുള്ള ബന്ധനത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

സുമന്ത്രൻ പറയുന്നു: ‘മഹാരാജാവേ, ആ നിമിഷത്തിലും ധർമംതന്നെ പാലിച്ചുകൊണ്ട് രാഘവൻ കൈകൂപ്പി ശിരസ്സു നമിച്ച് എന്നോടു പറഞ്ഞു: “സൂതാ, എന്റെ വാക്കായി, ആത്മജ്ഞാനിയും ശിരസ്സുകൊണ്ടു വന്ദിക്കപ്പെടേണ്ടവനുമായ മഹാത്മാവായ ആ അച്ഛന്റെ പാദങ്ങൾ വന്ദിക്കണം.”’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: അച്ഛനാൽതന്നെ നാടുകടത്തപ്പെട്ടവൻ ആദ്യം ഓർക്കുന്നത് അച്ഛന്റെ പാദങ്ങളാണ്; എവിടെയും ഉപാലംഭമില്ല, ചോദ്യമില്ല. ‘“അന്തഃപുരത്തിലെ എല്ലാവരോടും എന്റെ വാക്കായി അങ്ങു പറയണം — ഭേദമില്ലാതെ ആരോഗ്യവാർത്തയും യഥായോഗ്യമായ അഭിവാദനവും”’ എന്നും അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; ‘ഭേദമില്ലാതെ’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം കൈകേയിയെപ്പോലും മാറ്റിനിർത്തുന്നില്ല. പിന്നെ അമ്മയെപ്പറ്റി വിശേഷിച്ചും: ‘“എന്റെ അമ്മ കൗസല്യയോട് കുശലവും അഭിവാദനവും ജാഗ്രതയോടെയിരിക്കണമെന്നും പറയണം; ഇവരോട് ഈ വാക്കും പറയുക — ‘എന്നും ധർമനിഷ്ഠയായിരിക്കുക, യഥാകാലം അഗ്നിഗൃഹത്തിൽ (അഗ്നിഹോത്രത്തിൽ) ശ്രദ്ധിക്കുക; ദേവീ, ദേവനായ (രാജാവിന്റെ) പാദങ്ങളെ ഒരു ദേവനെയെന്നപോലെ പരിപാലിക്കുക. അഭിമാനവും ഗർവും ഉപേക്ഷിച്ച് അമ്മമാരോടെല്ലാം തുല്യമായി പെരുമാറുക; അമ്മേ, ആര്യയായ കൈകേയിയെയും രാജാവിനെ അനുസരിച്ച് സത്കരിക്കുക.’”’ മകൻ അമ്മയെ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിപ്പിക്കുകയല്ല, കർത്തവ്യങ്ങളിൽ നിയോഗിക്കുകയാണ് — ഇതാണ് രാമന്റെ രീതി. ‘വിദിതാത്മാ’ (ആത്മജ്ഞാനി) എന്ന അച്ഛന്റെ വിശേഷണവും ചിന്തനീയമാണ് — ആത്മജ്ഞാനിക്ക് എങ്ങനെ തെറ്റുപറ്റും എന്നൊരു വ്യംഗ്യം ഇവിടെയില്ല; രാമൻ അച്ഛനെ മുമ്പത്തെപ്പോലെതന്നെ ഗൗരവത്തോടെ ഓർക്കുന്നു. ഇവിടെ അമ്മയുടെ ദുഃഖം നീക്കാൻ രാമൻ ഒന്നും പറയുന്നില്ല; അഗ്നിഹോത്രം, പതിസേവ എന്നീ നിത്യകർമങ്ങളിൽത്തന്നെ അവളെ സ്ഥാപിക്കുന്നു — കർമംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ദുഃഖം കടക്കേണ്ടത് എന്നാണ് ആശയം.

രാമൻ വീണ്ടും പറയുന്നു: ‘“കുമാരനായ ഭരതനോട് ഒരു രാജാവിനോടെന്നപോലെതന്നെ പെരുമാറണം; ജ്യേഷ്ഠരല്ലെങ്കിലും രാജാക്കന്മാർ രാജാക്കന്മാർതന്നെ — ഈ രാജധർമം ഓർക്കുക.”’ ഈ വാക്ക് കൗസല്യയോടുതന്നെ പറഞ്ഞതാണ്; മകന്റെ രാജ്യം അപഹരിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ പീഡിതയായ അമ്മതന്നെ ആ അപഹർത്താവിനെ രാജാവായി കരുതണം എന്നത് ദുഷ്കരമായ ഉപദേശമാണ്. പിന്നെ ഭരതനോടുള്ള സന്ദേശം: ‘“ഭരതനോടും എന്റെ വാക്കായി കുശലം പറയണം — ‘എല്ലാ അമ്മമാരോടും യഥാവിധി പെരുമാറുക. ഇക്ഷ്വാകുകുലനന്ദനനും മഹാബാഹുവുമായ നീ യൗവരാജ്യത്തിൽ സ്ഥിതനായി, രാജ്യഭരണം നടത്തുന്ന അച്ഛനെ അനുസരിക്കുക. രാജാവ് പ്രായം കടന്നവനാണ് — ഇദ്ദേഹത്തെ തടഞ്ഞുവയ്ക്കരുത്; കുമാരരാജ്യത്തിൽത്തന്നെ ജീവിച്ചുകൊണ്ട് ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞ നടപ്പാക്കി കഴിയുക.’”’ രാമൻ ഭരതന്റെ രാജ്യത്തെ നിരാകരിക്കുന്നില്ല, അതിന്റെ മര്യാദ നിർദേശിക്കുകയാണ് — അച്ഛൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ മകൻ യുവരാജാവു മാത്രം, രാജാവല്ല. ഒടുവിൽ ധാരാളം കണ്ണീർ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹം വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘“പുത്രനിൽ അതിയായ സ്നേഹമുള്ള എന്റെ അമ്മയെ നീ സ്വന്തം അമ്മയെപ്പോലെ കാണണം.”’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ മഹായശസ്വിയും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ രാമൻ ധാരാളം കണ്ണീർ ഒഴുക്കി — വാക്കുകളിൽ ധൈര്യം, കണ്ണുകളിൽ പക്ഷേ ദുഃഖം. ‘ജ്യേഷ്ഠരല്ലെങ്കിലും രാജാക്കന്മാർ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ ജ്യേഷ്ഠത്വംകൊണ്ടു തനിക്കുള്ള അവകാശം സ്വയംതന്നെ നീക്കിക്കളയുന്നു — രാജധർമം പ്രായത്താൽ ബന്ധിതമല്ലല്ലോ. ‘ആജ്ഞാപ്രവർതനാത്’ (ആജ്ഞ നടപ്പാക്കിക്കൊണ്ട്) എന്ന പഞ്ചമിയാൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഭരതന്റെ ജീവിതവും അച്ഛന്റെ ആജ്ഞയുടെ അനുവർത്തനം മാത്രമായിരിക്കണം, സ്വതന്ത്രമായ ഭരണമല്ല എന്നാണ്.

രാമന്റെ ശാന്തവചനങ്ങൾക്കുശേഷം ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് തീർത്തും വിപരീതമാണ്. അത്യന്തം കോപിച്ച് നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘ഏതു കുറ്റത്തിനാണ് ഈ രാജപുത്രനെ നാടുകടത്തിയത്? രാജാവ് കൈകേയിയുടെ ആജ്ഞ നിസ്സാരമായി കേട്ട് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു; അതു ചെയ്യേണ്ടതായാലും ചെയ്യരുതാത്തതായാലും, ഞങ്ങൾ അതിനാൽ പീഡിതരായിത്തന്നെ. ലോഭംകൊണ്ടോ വരദാനംകൊണ്ടോ രാമനെ നാടുകടത്തിയതെങ്കിൽ, എങ്ങനെയായാലും ചെയ്തതു ദുഷ്കൃതംതന്നെ.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ചിന്തയിൽ ഒരു സൂക്ഷ്മമായ വേർതിരിവു നടത്തുന്നു: ‘ഈശ്വരനായ (രാജാവ്) ഇഷ്ടംപോലെ ഇതു ചെയ്തു എന്നിരിക്കട്ടെ; രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ചതിന് ഒരു കാരണവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ അതായത്, രാജാവിന് സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം എന്തും ചെയ്യാം, എന്നാൽ രാമനെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ഒരു കാരണവുമില്ല. ‘ബുദ്ധിയുടെ ലാഘവംകൊണ്ട് ആലോചിക്കാതെ തുടങ്ങിയ, (ധർമത്തിനു) വിരുദ്ധമായ ഈ രാഘവവിവാസനം ലോകനിന്ദ മാത്രമേ ഉണ്ടാക്കൂ. മഹാരാജാവിൽ ഞാൻ പിതൃത്വം കാണുന്നില്ല; എനിക്കു സഹോദരനും യജമാനനും ബന്ധുവും അച്ഛനും രാഘവൻതന്നെ.’ ഒടുവിൽ രാജനീതിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ അദ്ദേഹം ചോദിക്കുന്നു: ‘എല്ലാ ലോകർക്കും പ്രിയനും എല്ലാ ലോകരുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനുമായവനെ ഉപേക്ഷിച്ച ഈ പ്രവൃത്തികൊണ്ട് ലോകം മുഴുവൻ എങ്ങനെ (രാജാവിൽ) അനുരക്തരാകും? എല്ലാ പ്രജകൾക്കും പ്രിയങ്കരനായ ധാർമികനായ രാമനെ നാടുകടത്തി, ലോകം മുഴുവനോടും വിരോധം പുലർത്തി, അദ്ദേഹം എങ്ങനെ രാജാവായിരിക്കും?’ പ്രജകളുടെ അനുരാഗംകൊണ്ടാണ് രാജാവ് രാജാവാകുന്നത്, വെറും പദവികൊണ്ടല്ല എന്നാണ് ഭാവം. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ സുമന്ത്രന്റെ വായിലൂടെയാണ് രാജാവിന്റെ ചെവിയിൽ വീഴുന്നത്, അതിനാൽ അവയുടെ മൂർച്ച ഇരട്ടിക്കുന്നു — മകന്റെ ഉപാലംഭം സാരഥി പറയുന്നതായി അച്ഛന്റെ മുന്നിൽ വയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ‘സംക്രോശം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ യശസ്സിനെ നശിപ്പിക്കുന്ന ലോകനിന്ദ സൂചിതമാകുന്നു.

ഒടുവിൽ സുമന്ത്രൻ സീതയുടെ അവസ്ഥ പറയുന്നു: ‘മഹാരാജാവേ, ദയനീയയായ ജാനകിയാകട്ടെ, ഭൂതബാധയേറ്റ മനസ്സുള്ളവളെപ്പോലെ, നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ടു മാത്രം, അനങ്ങാതെ, എല്ലാം മറന്നവളായി നിന്നു. മുമ്പ് ആപത്തൊന്നും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത ആ യശസ്വിനിയായ രാജപുത്രി ആ ദുഃഖത്താൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് എന്നോട് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല.’ രാമൻ വാക്കുകളിലൂടെയും ലക്ഷ്മണൻ രോഷത്തിലൂടെയും സീതയാകട്ടെ മൗനത്തിലൂടെയും തങ്ങളുടെ ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു — മൂവരുടെയും മൂന്നുതരം പ്രതികരണം. ‘വരണ്ടുണങ്ങിയ മുഖത്തോടെ ഭർത്താവിനെ ഉറ്റുനോക്കിക്കൊണ്ട്, ഞാൻ പോകുന്നതു കണ്ട് അവൾ പെട്ടെന്ന് കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു.’ അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ഒരു ചിത്രംതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു: ‘അതുപോലെതന്നെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ കൈകൂപ്പി, ലക്ഷ്മണന്റെ കരങ്ങളാൽ സംരക്ഷിതനായി രാമൻ നിൽക്കുന്നു; അതുപോലെതന്നെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ദയനീയയായ സീത ചിലപ്പോൾ രാജരഥത്തെയും ചിലപ്പോൾ എന്നെയും നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.’ ‘തഥൈവ’ (അതുപോലെതന്നെ) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആ ദൃശ്യം സൂതന്റെ കണ്ണുകളിൽ ഇപ്പോഴും നിൽക്കുന്നു, മാഞ്ഞുപോയിട്ടില്ല. ഈ ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുമന്ത്രൻ തന്റെ മടക്കയാത്ര വർണിക്കും. ‘വിഷ്ഠിതാ വിസ്മൃതാ സ്ഥിതാ’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളിലൂടെ കവി അവളുടെ നിശ്ചേഷ്ടത ക്രമത്തിൽ കാണിക്കുന്നു — അനക്കമില്ലായ്മ, ഓർമ നഷ്ടപ്പെടൽ, (അങ്ങനെ) നിൽക്കൽ. സർഗാന്തത്തിൽ സംഭവം കഴിഞ്ഞതാണെങ്കിലും സുമന്ത്രന്റെ വാക്ക് വർത്തമാനകാലത്തിലാണ് (‘നിരീക്ഷതേ’ — നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു) പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്; അതിലൂടെ ഓർമയുടെ ജീവസ്സ് സൂചിതമാകുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക