സർഗ്ഗം
സുമന്ത്രന്റെ മടക്കം
ഗുഹൻ വീട്ടിലേക്കു മടങ്ങുന്നു, സുമന്ത്രൻ അയോധ്യയിൽ തിരിച്ചെത്തുന്നു, പൗരന്മാരുടെ വിലാപം, ദശരഥനും കൗസല്യയും മോഹാലസ്യപ്പെടുന്നു, അന്തഃപുരത്തിലെ ആർത്തനാദം
കഴിഞ്ഞ സർഗങ്ങളിൽ രാമൻ ചിത്രകൂടത്തിൽ താമസമാക്കി; ഈ സർഗത്തിൽ കഥ വീണ്ടും അയോധ്യയിലേക്കു തിരിയുന്നു. രാമൻ ഗംഗയുടെ തെക്കേക്കരയിലെത്തിയപ്പോൾ ദുഃഖാർത്തനായ ഗുഹൻ സുമന്ത്രനോടൊപ്പം ഏറെനേരം സംസാരിച്ചിരുന്നശേഷം തന്റെ വീട്ടിലേക്കു പോയി. രാമൻ ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തിയതും പ്രയാഗയിലെ സത്കാരവും അവർ പർവതംവരെ ചെന്നതും ശൃംഗവേരപുരവാസികളായ ആളുകൾ നിരീക്ഷിച്ചു, അതെല്ലാം ഗുഹനെ അറിയിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇങ്ങനെ കവി കാണിക്കുന്നത്, രാമനോടുള്ള സ്നേഹംകൊണ്ട് നിഷാദരാജൻ വെറുതെയിരുന്നില്ല എന്നാണ് — അവർ സുരക്ഷിതരായി പർവതത്തിലെത്തുന്നതുവരെ ചാരന്മാരെക്കൊണ്ട് അദ്ദേഹം വിവരം ശേഖരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ‘ദുഃഖാർത്തഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുഃഖവും ‘ഏറെനേരം സംസാരിച്ചിരുന്ന്’ എന്നതുകൊണ്ട് സുമന്ത്രനുമായുള്ള സൗഹൃദവും സൂചിതമാകുന്നു.
അനുവാദം ലഭിച്ച സുമന്ത്രൻ ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടി, അഗാധമായ മനോവേദനയോടെ അയോധ്യാനഗരത്തിലേക്കുതന്നെ യാത്രയായി. സുഗന്ധമുള്ള കാടുകളും നദികളും തടാകങ്ങളും ഗ്രാമങ്ങളും നഗരങ്ങളും കണ്ടുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ശ്രദ്ധയോടെ വേഗത്തിൽ കടന്നുപോയി. പിന്നെ രണ്ടാംദിവസം സായാഹ്നത്തിൽ ആ സാരഥി അയോധ്യയിലെത്തി, ആനന്ദമറ്റ അതിനെ കണ്ടു. ഇവിടെ യാത്രയുടെ വർണന ചുരുക്കമാണ് — പോകുമ്പോൾ കണ്ടതെല്ലാം എണ്ണിപ്പറയുന്നതേയുള്ളൂ, വർണിക്കുന്നില്ല; കാരണം സാരഥിയുടെ മനസ്സ് വഴിയിൽ രമിക്കുന്നില്ല, വേഗം എത്തണമെന്നു മാത്രമേ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ. ‘നിരാനന്ദാം’ (ആനന്ദമറ്റത്) എന്ന ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് നഗരത്തിന്റെ മുഴുവൻ അവസ്ഥയും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — മുമ്പ് ഉത്സവമയമായിരുന്നത് ഇപ്പോൾ ആനന്ദമില്ലാത്തതായിരിക്കുന്നു. ‘യത്തഃ’ (ശ്രദ്ധയോടെ) എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജാഗ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
നിശ്ശബ്ദവും ശൂന്യമെന്നപോലെയുമായ ആ നഗരം കണ്ട്, അത്യന്തം മനോവേദനയോടെ, ദുഃഖത്തിന്റെ ആവേഗത്താൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട സുമന്ത്രൻ ചിന്തിച്ചു: ‘ആനകളോടും കുതിരകളോടും ജനങ്ങളോടും ജനാധിപനോടുംകൂടി ഈ നഗരം രാമനെക്കുറിച്ചുള്ള സന്താപദുഃഖത്താൽ ദുഃഖാഗ്നിയിൽ എരിഞ്ഞുപോയിട്ടില്ലല്ലോ?’ ഇങ്ങനെ ചിന്തയിലാണ്ട ആ സൂതൻ വേഗമേറിയ കുതിരകളാൽ നഗരകവാടത്തിലെത്തി തിടുക്കത്തിൽ അകത്തു പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ സുമന്ത്രന്റെ ആശങ്ക ഒരു അതിശയോക്തിയായി തോന്നാം, എങ്കിലും അതുതന്നെയാണ് ദുഃഖത്തിന്റെ സ്വരൂപം — പ്രിയപ്പെട്ടവരിൽനിന്നു വേർപെട്ടിടത്ത് സർവനാശത്തിന്റെ സങ്കല്പമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ‘ആനകളോടും കുതിരകളോടും ജനങ്ങളോടും ജനാധിപനോടുംകൂടി’ എന്ന നാലെണ്ണംകൊണ്ട് നഗരത്തിന്റെ സമഗ്രത ഉൾക്കൊള്ളുന്നു — ആനകൾ, കുതിരകൾ, പ്രജകൾ, രാജാവ്. ‘ദുഃഖാഗ്നിയിൽ എരിഞ്ഞുപോയി’ എന്ന രൂപകം ദുഃഖത്തെ അഗ്നിപോലെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതായി കാണിക്കുന്നു.
പിന്നെ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും ആളുകൾ സുമന്ത്രന്റെ നേരെ ഓടിവന്ന്, ‘രാമൻ എവിടെ?’ എന്നു ചോദിച്ചുകൊണ്ട് ആ സൂതനെ പൊതിഞ്ഞു. അദ്ദേഹം അവരോടു പറഞ്ഞു: ‘ഗംഗാതീരത്തുവച്ച് രാഘവനോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, ധാർമികനും മഹാത്മാവുമായ അദ്ദേഹം അനുവദിച്ചതിനാൽ ഞാൻ മടങ്ങിപ്പോന്നു.’ അവർ നദി കടന്നു എന്നറിഞ്ഞ് കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെ ജനങ്ങൾ ‘അയ്യോ കഷ്ടം!’ എന്നു നെടുവീർപ്പിട്ട് ‘ഹാ രാമാ!’ എന്നു നിലവിളിച്ചു. ഇവിടെ ജനങ്ങളുടെ ചോദ്യം ഒന്നുമാത്രം — ‘രാമൻ എവിടെ?’; അവർ രാജാവിനെപ്പറ്റിയോ രാജ്യത്തെപ്പറ്റിയോ ചോദിക്കുന്നില്ല. സുമന്ത്രന്റെ മറുപടിയിൽ ‘യാത്ര ചോദിച്ച്’, ‘അനുവദിച്ചതിനാൽ’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ, അദ്ദേഹം സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം മടങ്ങിയതല്ല, രാമൻതന്നെ പറഞ്ഞയച്ചതാണ് എന്നു വ്യക്തമാകുന്നു; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം കുറ്റത്തിൽനിന്നു സ്വയം ഒഴിവാകുന്നു. ‘നദി കടന്നു’ എന്നു കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ അവരുടെ ആശ അറ്റുപോയി — ഇവർ മറുകര കടക്കാത്തിടത്തോളം മടങ്ങിവരാനുള്ള സാധ്യത ഉണ്ടായിരുന്നു.
കൂട്ടംകൂട്ടമായി നിൽക്കുന്ന അവരുടെ വാക്കുകൾ അദ്ദേഹം കേട്ടു: ‘ഇവിടെ രാഘവനെ കാണാൻ കഴിയാത്ത നമ്മൾ നശിച്ചവർതന്നെ. ദാനങ്ങളിലും യജ്ഞങ്ങളിലും വിവാഹങ്ങളിലും വലിയ സമാജങ്ങളിലും ധാർമികനായ രാമനെ അവർക്കിടയിൽ നാം ഇനി ഒരിക്കലും കാണുകയില്ല. ഈ ജനങ്ങൾക്ക് എന്തു യോജിച്ചതാണ്, എന്തു പ്രിയമാണ്, എന്തു സുഖം നൽകും — എന്നു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ ഒരു അച്ഛനെപ്പോലെ ഈ നഗരം പരിപാലിച്ചിരുന്നു.’ ഇവിടെ പൗരന്മാരുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാക്കുന്നു — അവർ രാജപുത്രന്റെ വൈഭവമല്ല ഓർക്കുന്നത്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദിനംപ്രതിയുള്ള കരുണയാണ്. ‘അച്ഛനെപ്പോലെ പരിപാലിച്ചു’ എന്ന ഉപമ രാമന്റെ ഭരണത്തിന്റെ സ്വരൂപംതന്നെ പറയുന്നു; അച്ഛൻ ഭയംകൊണ്ടല്ല, സ്നേഹംകൊണ്ടാണ് പാലിക്കുന്നത്. ‘വലിയ സമാജങ്ങളിൽ’ എന്നതാകട്ടെ — ജനങ്ങൾ ഒത്തുകൂടുന്നിടത്തെല്ലാം രാമന്റെ അഭാവം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
കടകൾക്കിടയിലെ തെരുവിൽ, ജനാലകൾക്കരികിൽ നിന്ന് രാമനെച്ചൊല്ലി തപിക്കുന്ന സ്ത്രീകളുടെ വിലാപം അദ്ദേഹം കേട്ടു. രാജവീഥിയുടെ നടുവിലൂടെ മുഖം മറച്ചുകൊണ്ട് സുമന്ത്രൻ ദശരഥരാജാവുള്ള ആ ഭവനത്തിലേക്കുതന്നെ ചെന്നു. രഥത്തിൽനിന്നു വേഗം ഇറങ്ങി രാജഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ജനങ്ങൾ തിങ്ങിനിറഞ്ഞ ഏഴു കക്ഷ്യകൾ (അങ്കണങ്ങൾ) അദ്ദേഹം കടന്നു. ‘പിഹിതാനനഃ’ (മുഖം മറച്ചവൻ) എന്ന പദം സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും മർമസ്പർശിയായതാണ് — ലജ്ജയും ദുഃഖവുംകൊണ്ട് സാരഥി തുണികൊണ്ടു മുഖം മറയ്ക്കുന്നു, കാരണം രാമനില്ലാതെ മടങ്ങിവന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം കാണാൻ ആരും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, അദ്ദേഹത്തിനാകട്ടെ ആരുടെയും മുഖത്തു നോക്കാനും കഴിയുന്നില്ല. ‘അന്തരാപണം’ എന്നത് കടകൾക്കിടയിലുള്ള ഭാഗമാണ്; അവിടെ ജനാലകളിൽ നിൽക്കുന്ന സ്ത്രീകൾ വിലപിക്കുന്നു. ‘ഏഴു കക്ഷ്യകൾ’ എന്നത് രാജകൊട്ടാരത്തിന്റെ ഏഴു പ്രാകാരവലയങ്ങളാണ്; എട്ടാമത്തേത് ഏറ്റവും ഉള്ളിലുള്ളതും.
മാളികകളിലും വിമാനങ്ങളിലും പ്രാസാദങ്ങളിലുമായി വന്നുചേർന്ന അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട്, രാമനെ കാണാത്തതിനാൽ ക്ഷീണിച്ച സ്ത്രീകൾ ഹാഹാകാരം മുഴക്കി. കണ്ണീരിന്റെ കുത്തൊഴുക്കിൽ മുങ്ങിയ, നീണ്ട, നിർമലമായ കണ്ണുകളോടെ, ഏറ്റവും ദുഃഖിതരായ ആ സ്ത്രീകൾ വ്യക്തമല്ലാത്തവിധം പരസ്പരം നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഇവിടെ മൗനത്തെയാണ് വർണിച്ചിരിക്കുന്നത് — അവർ ഒന്നും പറയുന്നില്ല, പരസ്പരം നോക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; പറയേണ്ടതെല്ലാം കണ്ണുകൾകൊണ്ടുതന്നെ പറഞ്ഞു. ‘വിമലൈഃ’ (നിർമലമായ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മഷിയെഴുതാത്ത കണ്ണുകൾ സൂചിതമാകുന്നു, കാരണം ദുഃഖത്തിൽ അലങ്കാരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ മറ്റൊരിടത്ത് (2.053.009–010) സുമന്ത്രൻ സ്വന്തം വായാൽ പറയുന്നതായാണ് കാണുന്നത്; പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിലാകട്ടെ കവിതന്നെ അവയെ വർണിക്കുന്നു.
പിന്നെ അവിടവിടെയുള്ള പ്രാസാദങ്ങളിൽനിന്ന്, രാമനെക്കുറിച്ചുള്ള ദുഃഖത്താൽ തപിക്കുന്ന ദശരഥപത്നിമാരുടെ പതിഞ്ഞ സംസാരം അദ്ദേഹം കേട്ടു: ‘രാമനോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ട ഈ സൂതൻ രാമനില്ലാതെ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു; കരയുന്ന കൗസല്യയോട് ഇയാൾ എന്തു മറുപടി പറയും? ഞാൻ കരുതുന്നതുപോലെ, ജീവിതം ദുഷ്കരമായി ജീവിക്കേണ്ടതാണ്; അതുപോലെ അതിന്റെ നാശവും നിശ്ചയമായും എളുപ്പമല്ല — കാരണം അഭിഷേകം തട്ടിയെടുക്കപ്പെട്ട് മകൻ പോയിട്ടും കൗസല്യ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ.’ രാജപത്നിമാരുടെ സത്യരൂപമായ ആ വാക്കു കേട്ട്, ദുഃഖത്താൽ ജ്വലിക്കുന്നവനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം പെട്ടെന്ന് (രാജ)ഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അന്തഃപുരത്തിൽ രഹസ്യമായിരിക്കേണ്ട സംസാരംതന്നെ ഇവിടെ സാരഥിയുടെ ചെവിയിൽ വീഴുന്നു; ഇതിലൂടെ നഗരത്തിന്റെ മുഴുവൻ ദുഃഖവും ഒരിടത്തു സംഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സത്യരൂപം വാക്യം’ എന്നത് കവിയുടെതന്നെ അനുമോദനമാണ് — അവർ പറഞ്ഞതുതന്നെയാണ് യഥാർഥത്തിൽ സത്യം.
എട്ടാമത്തെ കക്ഷ്യയിൽ പ്രവേശിച്ച് വെളുത്ത ഭവനത്തിൽ ദീനനും വ്യാകുലനും പുത്രദുഃഖത്താൽ തളർന്നവനുമായ രാജാവിനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. ഇരിക്കുന്ന ആ രാജാവിന്റെ അടുത്തുചെന്ന് അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് സുമന്ത്രൻ രാമന്റെ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ അറിയിച്ചു. അതു കേട്ട് മൗനമായിത്തന്നെയിരുന്ന രാജാവ്, മനസ്സ് ഉരുകിയൊലിച്ച്, രാമദുഃഖത്താൽ പീഡിതനായി, ബോധമറ്റ് നിലത്തുവീണു. ഇവിടെ മൂന്നു ഘട്ടങ്ങൾ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം മൗനം, പിന്നെ മനസ്സിന്റെ ഉരുകൽ, ഒടുവിൽ മോഹാലസ്യം. ‘യഥോക്തം’ (പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സുമന്ത്രന്റെ സത്യനിഷ്ഠ പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു — രാജാവിനു മാരകമായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ഒന്നും മയപ്പെടുത്തിപ്പറയുന്നില്ല. ‘പാണ്ഡുരേ ഗൃഹേ’ എന്നത് വെളുത്ത ഭവനമാണ്; അതു രാജാവിന്റെ ദുഃഖംകൊണ്ടുള്ള വിളർച്ചയ്ക്ക് അനുരൂപവുമാണ്.
ഭൂപതി മോഹാലസ്യപ്പെട്ട് നിലത്തുവീണപ്പോൾ, ആകെ ഉലഞ്ഞ അന്തഃപുരം കൈകൾ ഉയർത്തി നിലവിളിച്ചു. സുമിത്രയോടൊപ്പം കൗസല്യ വീണുകിടന്ന ഭർത്താവിനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു, ഈ വാക്കു പറയുകയും ചെയ്തു: ‘മഹാഭാഗാ, ദുഷ്കരമായതു ചെയ്തവന്റെ ഈ ദൂതൻ വനവാസസ്ഥലത്തുനിന്നു വന്നിരിക്കുന്നു; എന്താണ് അങ്ങ് ഇയാളോടു സംസാരിക്കാത്തത്?’ ഇവിടെ കൗസല്യയുടെ ധൈര്യം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — പുത്രവിയോഗത്താൽ എരിയുന്നത് അവൾതന്നെയാണ്, എന്നിട്ടും അവൾ ഭർത്താവിനെ എഴുന്നേൽപ്പിക്കുന്നു, സംസാരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ദുഷ്കരകാരിണഃ’ (ദുഷ്കരമായതു ചെയ്തവന്റെ) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം ഗൗരവസൂചകമാണ് — ആർക്കും ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തത് അദ്ദേഹം ചെയ്തു. ‘ദൂതൻ’ എന്നാണ് സുമന്ത്രനെ വിളിക്കുന്നത്; അദ്ദേഹം വെറും സാരഥിയല്ല, മകന്റെ സന്ദേശവാഹകനാണ്, അതിനാൽ സത്കരിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്.
‘രാഘവാ, ഈ അന്യായം ചെയ്തിട്ട് ഇന്ന് അങ്ങ് ലജ്ജിക്കുന്നുവോ? എഴുന്നേൽക്കൂ, അങ്ങേക്കു പുണ്യം ഉണ്ടാകട്ടെ — ദുഃഖത്തിൽ (ഇങ്ങനെ കിടന്നാൽ) ഒരു സഹായവുമുണ്ടാവില്ല. ദേവാ, ആരെ ഭയന്നാണോ അങ്ങ് സാരഥിയോടു രാമനെപ്പറ്റി ചോദിക്കാത്തത്, ആ കൈകേയി ഇവിടെയില്ല; ധൈര്യമായി സംസാരിച്ചാലും.’ മഹാരാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ, കണ്ണീരാൽ ഇടറിയ വാക്കുകളോടെ കൗസല്യ പെട്ടെന്ന് നിലത്തുവീണു. കൗസല്യയുടെ വാക്കിൽ മൂന്നു കാര്യങ്ങളുണ്ട് — അന്യായത്തെ ഓർമിപ്പിക്കൽ, എഴുന്നേൽപ്പിക്കൽ, അഭയം നൽകൽ. ‘ആരെ ഭയന്നാണോ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് രാജാവിന്റെ ദൗർബല്യം വ്യക്തമായി പറയുന്നു; വരദാനത്താൽ ബന്ധിതനായ അദ്ദേഹത്തിന് കൈകേയിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ മകന്റെ വാർത്തപോലും കേൾക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ‘വിശ്രബ്ധം’ (ധൈര്യമായി) എന്ന അഭയവചനം ഭാര്യയ്ക്കു ഭർത്താവിനോടുള്ള കരുണ കാണിക്കുന്നു — രോഷമുണ്ട്, എങ്കിലും അത് അനുകമ്പയാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
അങ്ങനെ വിലപിച്ച് നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന കൗസല്യയെ കണ്ട്, ഭർത്താവിനെയും നോക്കി, ആ സ്ത്രീകളെല്ലാം ചുറ്റും നിന്നു കരഞ്ഞു. പിന്നെ അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നുയർന്ന നാദം കേട്ട്, വൃദ്ധരും യുവാക്കളുമായ പുരുഷന്മാരും എല്ലാ സ്ത്രീകളും എല്ലായിടത്തും കരഞ്ഞു; ആ നഗരം അപ്പോൾ വീണ്ടും കോലാഹലമയമായി. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അതിലൂടെ ദുഃഖത്തിന്റെ വ്യാപ്തി ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു — അന്തഃപുരത്തിലുയർന്ന നാദം ക്രമേണ നഗരം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നു. ‘പുനഃ ഏവ’ (വീണ്ടും) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — മുമ്പ് രാമൻ പുറപ്പെട്ട ദിവസവും ഇങ്ങനെതന്നെയായിരുന്നു; ഇന്ന് സുമന്ത്രന്റെ മടക്കത്തോടെ അതേ ദുഃഖം വീണ്ടും ആളിക്കത്തി. ഈ സർഗത്തോടെ സുമന്ത്രന്റെ മടക്കത്തിന്റെ കഥ അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാജാവ് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് സുമന്ത്രനോടു രാമന്റെ വിവരങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः॥ ५७॥