॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 55-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

യമുനാതരണം

ഭരദ്വാജന്റെ സ്വസ്ത്യയനം, ചിത്രകൂടത്തിലേക്കുള്ള വഴിയുടെ ഉപദേശം, ചങ്ങാടത്തിൽ കാളിന്ദി കടക്കൽ, സീത നദിയോടും പേരാലിനോടും പ്രാർഥിക്കുന്നു, യമുനാതീരത്തെ താമസം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമനും ലക്ഷ്മണനും സീതയും പ്രയാഗയിൽ ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തി, അവിടെ മുനിയാൽ സത്കരിക്കപ്പെട്ടു; ഈ സർഗം അവർ ചിത്രകൂടത്തിലേക്കു പുറപ്പെടുന്നതു വർണിക്കുന്നു. ആ ആശ്രമത്തിൽ രാത്രി കഴിച്ചശേഷം ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന ആ രണ്ടു രാജപുത്രന്മാരും മഹർഷിയെ വന്ദിച്ച് ആ പർവതത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി പുറപ്പെട്ടു. മഹർഷി അവർക്കായി സ്വസ്ത്യയനം (മംഗളകർമം) ചെയ്തു; പുറപ്പെടുന്ന അവരെ കണ്ട്, ഒരു അച്ഛൻ സ്വന്തം മക്കളെയെന്നപോലെ, അദ്ദേഹം സ്നേഹത്തോടെ അവരെ കുറെ ദൂരം അനുഗമിച്ചു. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ ഭരദ്വാജൻ സത്യപരാക്രമനായ രാമനോടു പറഞ്ഞുതുടങ്ങി: ‘മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഗംഗയും യമുനയും ചേരുന്നിടത്തെത്തി പടിഞ്ഞാറോട്ടു തിരിഞ്ഞുപോകുന്ന കാളിന്ദീനദിയെ പിന്തുടരുക.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: മുനി വഴി പറഞ്ഞുകൊടുക്കുക മാത്രമല്ല, മംഗളം ആശംസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ‘അച്ഛൻ മക്കളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ മുനിയുടെ സ്നേഹം ജനകസ്നേഹത്തിനു തുല്യമാണെന്നു സൂചിതമാകുന്നു.

മുനി തുടർന്നു പറയുന്നു: ‘എതിർദിശയിൽനിന്ന് ഒഴുകിവന്നു ചേരുന്ന കാളിന്ദിയിലെത്തി, ജനങ്ങൾ ധാരാളമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന അതിന്റെ കടവു കണ്ട്, അവിടെ ഒരു ചങ്ങാടമുണ്ടാക്കി, സൂര്യപുത്രിയായ ആ നദി കടക്കുക. പിന്നെ പച്ചിലകളുള്ള ഒരു വലിയ പേരാലിന്റെ അടുത്തെത്തും; അനേകം മരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതും ശ്യാമവർണവും സിദ്ധന്മാർ സേവിക്കുന്നതുമാണത്. ആ പേരാലിനോടു സീത കൈകൂപ്പി ആശീർവാദം യാചിക്കട്ടെ; ആ മരത്തിന്റെ അടുത്തെത്തി അവിടെ തങ്ങുകയോ കടന്നുപോവുകയോ ചെയ്യാം.’ ഇവിടെ അഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ഒരേ അക്കത്തിൽ മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ‘പ്രചരിതം തീർഥം’ (ധാരാളമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന കടവ്) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ജനങ്ങൾ ഇറങ്ങിക്കടക്കുന്ന കടവുതന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കണം, എവിടെയെങ്കിലും ഇറങ്ങരുത് എന്നാണ്; നദി കടക്കുമ്പോൾ പരിശോധിക്കാത്ത കടവുതന്നെയാണ് വലിയ ആപത്ത്. ശ്യാമവടം വഴിയിലെ പ്രസിദ്ധമായ ഒരു അടയാളമാണ്, അതിനാൽ മുനി അതിനെത്തന്നെ ലക്ഷ്യമായി നിർദേശിക്കുന്നു. ‘തങ്ങുകയോ കടന്നുപോവുകയോ ചെയ്യാം’ എന്ന വികല്പത്തിലൂടെ മുനി അവരുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം കാക്കുന്നു — വഴികാട്ടി ദിശ കാണിക്കുന്നു, നിയന്ത്രിക്കുന്നില്ല. സീതയുടെ വടവന്ദനം ഇവിടെ മുൻകൂട്ടി നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു; അത് ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ നടക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

‘പേരാലിൽനിന്ന് ഒരു ക്രോശം മാത്രം ചെന്നാൽ നിങ്ങൾ നീലനിറമുള്ള ഒരു കാടു കാണും; സല്ലകിയും ഇലന്തയും ഇടകലർന്നതും യമുനാതീരത്തെ മുളകളാൽ രമണീയവുമാണത്. ഇതുതന്നെയാണ് ചിത്രകൂടത്തിലേക്കുള്ള വഴി; ഞാൻ പലതവണ നടന്നിട്ടുള്ളതാണ്; അതു രമണീയവും മൃദുവായ നിലമുള്ളതും കാട്ടുതീയില്ലാത്തതുമാണ്.’ ഇങ്ങനെ വഴി പറഞ്ഞുകൊടുത്ത് മഹർഷി മടങ്ങി; രാമൻ അദ്ദേഹത്തെ വന്ദിച്ച് ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹത്തെ യാത്രയാക്കി. ഇവിടെ മുനിയുടെ വർണന വെറും ദിങ്നിർദേശമല്ല, സാന്ത്വനവുമാണ് — ‘മാർദവയുക്തഃ’ (മൃദുവായ നിലമുള്ളത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് സുകുമാരിയായ സീതയുടെ കാലുകൾക്കു ക്ലേശമുണ്ടാകില്ലെന്നു സൂചിതമാകുന്നു, ‘കാട്ടുതീയില്ലാത്തത്’ എന്നതുകൊണ്ട് വനവാസികളുടെ പ്രധാനഭയം നീക്കപ്പെടുന്നു. സ്വയം അനുഭവിച്ചറിഞ്ഞ വഴി നിർദേശിക്കുന്നതിലൂടെ മുനി സ്വന്തം സാക്ഷ്യംകൊണ്ടുതന്നെ അവരിൽ വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കുന്നു. ‘ക്രോശമാത്രം’ (ഒരു ക്രോശം മാത്രം) എന്ന ദൂരനിർദേശത്താൽ വഴി എളുപ്പമാണെന്നും അറിയിക്കുന്നു — ദീർഘമായ യാത്ര ഖണ്ഡങ്ങളായി വിഭജിച്ചു പറയുന്നു, കേൾക്കുന്നവന്റെ മനസ്സിൽ ക്ലേശം തോന്നാതിരിക്കാൻ.

ആ മുനി മടങ്ങിയപ്പോൾ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘നിനക്കു മംഗളം; ഈ മുനി നമ്മോട് അനുകമ്പ കാണിക്കുന്നതിനാൽ നാം പുണ്യം ചെയ്തവർതന്നെ.’ ഈ വാക്ക് രാമന്റെ ശീലം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — മുനിയുടെ അനുഗ്രഹം തന്റെ മാഹാത്മ്യംകൊണ്ടാണെന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നില്ല, മുൻപു ചെയ്ത പുണ്യംകൊണ്ടാണെന്നാണ് കരുതുന്നത്. ഇങ്ങനെ കൂടിയാലോചിച്ച് മനസ്വികളായ ആ രണ്ടു പുരുഷവ്യാഘ്രന്മാരും സീതയെ മുന്നിൽ നടത്തി കാളിന്ദീനദിയിലേക്കു ചെന്നു. ‘സീതയെ മുന്നിൽ നടത്തി’ എന്ന പദം രക്ഷാവിധാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുന്നിൽ വധു, പിന്നിൽ ആയുധധാരികളായ രണ്ടു വീരന്മാർ; കാട്ടുവഴിയിലെ സഞ്ചാരവിധി ഇതാണ്, അത് മുന്നോട്ട് ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ വ്യക്തമായി പറയുന്നുണ്ട്.

അതിവേഗം ഒഴുകുന്ന കാളിന്ദീനദിയിലെത്തിയപ്പോൾ അവർ ഉടനെ ചിന്തയിലായി, കാരണം നദിയിലെ വെള്ളം കടക്കാനാണ് അവർ ആഗ്രഹിച്ചത്. പിന്നെ അവർ രണ്ടുപേരും തടികൾ കൂട്ടിക്കെട്ടി, ഉണങ്ങിയ മുളകൾ നിരത്തി, രാമച്ചംകൊണ്ടു മൂടിയ, വളരെ വലിയൊരു ചങ്ങാടം ഉണ്ടാക്കി. തുടർന്ന് വീര്യവാനായ ലക്ഷ്മണൻ വേതസത്തിന്റെ (ചൂരലിന്റെ) ശാഖകളും ഞാവലിന്റെ ശാഖകളും മുറിച്ച് സീതയ്ക്കു സുഖമായി ഇരിക്കാനുള്ള ഒരു ഇരിപ്പിടം ഒരുക്കി. ഇവിടെ കാവ്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ചങ്ങാടം വെറും കടക്കാനുള്ള ഉപകരണമാണ്, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണൻ അതിൽ ഉണങ്ങിയ മുളകളും രാമച്ചവും വിരിച്ച് ഇരിപ്പിടവും ഒരുക്കുന്നു; രാജപുത്രിയുടെ സുകുമാരത ഓർത്ത് കാട്ടിലും കഴിയുന്നത്ര സുഖം ഒരുക്കുന്നു. ‘ചിന്താം ആപേദിരേ’ (ചിന്തയിലായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി കാണിക്കുന്നത്, ഇവർ സിദ്ധരോ യോഗികളോ അല്ല, മനുഷ്യരാണ് എന്നാണ് — നദി കടക്കാതെ പോകാനാവില്ലെന്നറിഞ്ഞ് അവർ വ്യാകുലരായി, പിന്നെ സ്വയംതന്നെ ഉപായം ആലോചിച്ചു നടപ്പാക്കി.

അവിടെ ദാശരഥിയായ രാമൻ, ശ്രീദേവിയെപ്പോലെ അചിന്ത്യയായ, അല്പം ലജ്ജിച്ചുനിന്ന തന്റെ പ്രിയയായ സീതയെ ചങ്ങാടത്തിൽ കയറ്റി. വൈദേഹിയുടെ അരികിൽ വസ്ത്രങ്ങളും ആഭരണങ്ങളും വച്ചു; ചങ്ങാടത്തിൽ കഠിനകാജവും ശ്രദ്ധയോടെ രാമൻ വച്ചു. ‘കഠിനകാജം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് മൺവെട്ടിയും തോലുകൊണ്ടുള്ള പെട്ടിയുമാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്; അവ വനവാസികളുടെ ഉപകരണങ്ങളാണ്. ആദ്യം സീതയെ കയറ്റി, ചങ്ങാടം പിടിച്ചുകൊണ്ട്, സന്തോഷത്തോടെയും ശ്രദ്ധയോടെയും ആ ദശരഥപുത്രന്മാർ നദി കടന്നു. ഇവിടെ ‘യത്തൗ’ എന്ന പദം പ്രയത്നവും ജാഗ്രതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘പ്രീതൗ’ (സന്തോഷത്തോടെ) എന്നതാകട്ടെ — ഭയം വിട്ട് സന്തോഷത്തോടെതന്നെ കർമം ചെയ്യുന്ന സഹോദരന്മാരായി അവരെ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ശ്രീദേവിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ സീതയുടെ ദേവീത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അവൾ വെറും രാജവധുവല്ല, സാക്ഷാൽ ലക്ഷ്മിതന്നെ എന്നാണ് കവിയുടെ അഭിപ്രായം. ‘സമാഹിതഃ’ (ശ്രദ്ധയോടെ) എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമൻ സ്വയംതന്നെ ശ്രദ്ധിച്ച് അവ വച്ചു എന്നാണ്, കാരണം സേവകരും രാജ്യത്തോടൊപ്പം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

കാളിന്ദിയുടെ നടുവിലെത്തിയ സീത ആ നദിയെത്തന്നെ വന്ദിച്ചു: ‘ദേവീ, മംഗളം; ഞാൻ അങ്ങയെ കടക്കുകയാണ്; എന്റെ ഭർത്താവ് വ്രതം പൂർത്തിയാക്കട്ടെ. രാമൻ ക്ഷേമത്തോടെ മടങ്ങിയെത്തി ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ പാലിക്കുന്ന നഗരത്തിലെത്തുമ്പോൾ ആയിരം പശുക്കളെക്കൊണ്ടും നൂറു കുടം സുരകൊണ്ടും ഞാൻ അങ്ങയെ പൂജിക്കും.’ ഇങ്ങനെ കൈകൂപ്പി യാചിച്ചുകൊണ്ട് വരവർണിനിയായ സീത തെക്കേക്കരയിലെത്തി. ഇവിടെ സീതയുടെ മനസ്സ് പ്രകാശിക്കുന്നു — സ്വന്തം ക്ലേശം അവൾ ഓർക്കുന്നില്ല, ഭർത്താവിന്റെ വ്രതസമാപ്തി മാത്രമാണ് പ്രാർഥിക്കുന്നത്; മടങ്ങിവരുമ്പോൾ നൽകാമെന്നേറ്റ പൂജ അവളുടെ പ്രത്യാശയെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നദികളെ ദേവതകളായി വന്ദിക്കുന്നത് വൈദികമായ രീതിയാണ്; കാട്ടുവഴിയിലും സീത അതു കൈവിടുന്നില്ല. കൂടാതെ ‘ഇക്ഷ്വാകുക്കൾ പാലിക്കുന്ന നഗരം’ എന്ന പദത്താൽ അവൾ അയോധ്യയിലെ രാജവംശത്തെത്തന്നെ ഓർക്കുന്നു — നാടുകടത്തപ്പെട്ടിട്ടും ആ വംശത്തെ അവൾ സ്വന്തമായിത്തന്നെ കരുതുന്നു. ആയിരം പശുക്കളും നൂറു കുടം സുരയും എന്ന രണ്ട് ഉപചാരങ്ങൾ അക്കാലത്തെ നദീപൂജയുടെ വിധി കാണിക്കുന്നു.

പിന്നെ അവർ ചങ്ങാടത്തിൽ, അതിവേഗം ഒഴുകുന്നതും തിരമാലകളുടെ മാലയണിഞ്ഞതും തീരത്തു വളരുന്ന അനേകം മരങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുമായ യമുനാനദി കടന്നു. കടന്നശേഷം അവർ ചങ്ങാടം ഉപേക്ഷിച്ച്, യമുനാതീരത്തെ കാട്ടിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട്, തണുപ്പുള്ളതും പച്ചിലകളുള്ളതുമായ ശ്യാമവർണമായ പേരാലിന്റെ അടുത്തെത്തി — ഭരദ്വാജൻ മുമ്പു നിർദേശിച്ച അതേ പേരാൽ. ഇങ്ങനെ മുനിയുടെ വാക്ക് പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ ഫലിച്ചു; അതിലൂടെ വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ മുനിയുടെ വാക്കിലുള്ള വിശ്വാസം ദൃഢമാകുന്നു. ‘ചങ്ങാടം ഉപേക്ഷിച്ച്’ എന്ന പദവും അർഥവത്താണ് — കാര്യം സാധിച്ച ഉപകരണം അവിടെത്തന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; വനവാസികൾ അധികമായി ഒന്നും ചുമക്കുന്നില്ല. ‘ശീതളം’ (തണുപ്പുള്ള) എന്ന വിശേഷണം വഴിനടന്നു ക്ഷീണിച്ച അവർക്കു ലഭിച്ച ആശ്വാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പേരാലിന്റെ അടുത്തുചെന്ന് വൈദേഹി അതിനെ വന്ദിച്ചു: ‘മഹാവൃക്ഷമേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; എന്റെ ഭർത്താവ് വ്രതം പൂർത്തിയാക്കട്ടെ. യശസ്വിനിയായ കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും ഞങ്ങൾ വീണ്ടും കാണട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ കൈകൂപ്പി മനസ്വിനിയായ അവൾ ആ വൻമരത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. ഇവിടെ സീതയുടെ പ്രാർഥനയിൽ ഒരു സ്വാർഥവുമില്ല — ഭർത്താവിന്റെ വ്രതവും ഭർതൃമാതാക്കളെ കാണുന്നതും മാത്രമാണ് യാചിക്കുന്നത്. പിന്നെ ഇങ്ങനെ പ്രാർഥിക്കുന്ന, അനിന്ദിതയും പ്രിയപ്പെട്ടവളും അനുസരണയുള്ളവളുമായ സീതയെ നോക്കി രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു. ‘വിധേയാ’ (അനുസരണയുള്ളവൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവളുടെ അനുകൂലഭാവവും ‘അനിന്ദിതാ’ എന്നതുകൊണ്ട് നിർദോഷത്വവും പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതു കണ്ടിട്ടാണ് രാമന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അവളുടെ രക്ഷയെപ്പറ്റി വിശേഷിച്ചൊരു ചിന്ത ഉണരുന്നത്; അതാണ് തുടർന്ന് ലക്ഷ്മണനോടുള്ള ആജ്ഞയായി പുറത്തുവരുന്നത്.

രാമൻ പറയുന്നു: ‘ഭരതന്റെ അനുജാ, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, നീ സീതയെയും കൂട്ടി മുന്നിൽ നടക്കുക; ഞാൻ ആയുധങ്ങളുമായി പിന്നാലെ വരാം. ജനകപുത്രി ഏതേതു പഴമോ പൂവോ ആവശ്യപ്പെടുന്നുവോ, ഇവളുടെ മനസ്സ് എവിടെ രമിക്കുന്നുവോ, അതെല്ലാം വൈദേഹിക്കു കൊടുക്കുക.’ ആ അബല മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത ഓരോ മരവും കുറ്റിച്ചെടിയും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന വള്ളിയും കണ്ടപ്പോൾ രാമനോടു (അവയെപ്പറ്റി) ചോദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; സീതയുടെ വാക്കു കേട്ട് ഉത്സാഹിതനായ ലക്ഷ്മണൻ പൂങ്കുലകളും രമണീയമായ പലതരം ചെടികളും കൊണ്ടുവന്നുകൊടുത്തു. ഇവിടെ വനവാസത്തിന്റെ കാഠിന്യം ഒരു നിമിഷം വിശ്രമിക്കുന്നു — പുതിയ കാഴ്ചകൾ കണ്ട് സീതയിൽ ഒരു കുട്ടിയുടേതുപോലുള്ള കൗതുകം ഉണരുന്നു, സഹോദരന്മാർ അതു നിറവേറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. രാമന്റെ ആജ്ഞയിൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങളുണ്ട് — രക്ഷയും പ്രീതിയും; മുന്നിൽ ലക്ഷ്മണനും സീതയും, പിന്നിൽ ആയുധധാരിയായ രാമൻ എന്ന വ്യൂഹം ശത്രുഭയം ഒഴിവാക്കുന്നു; ‘ഇവളുടെ മനസ്സ് എവിടെ രമിക്കുന്നുവോ’ എന്ന വാക്കാകട്ടെ അവളുടെ സന്തോഷത്തെത്തന്നെ പ്രധാനമായി കാണുന്നു.

വിചിത്രമായ മണലും ജലവുമുള്ള, ഹംസങ്ങളുടെയും സാരസങ്ങളുടെയും ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന ആ നദി അപ്പോൾ കണ്ട് ജനകരാജപുത്രി ആനന്ദിച്ചു. പിന്നെ ഒരു ക്രോശം മാത്രം ചെന്ന് സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ മേധ്യമായ അനേകം മൃഗങ്ങളെ കൊന്ന് യമുനാതീരത്തെ കാട്ടിൽ ചുറ്റിനടന്നു. മയിൽക്കൂട്ടങ്ങളുടെ നാദം മുഴങ്ങുന്ന, ആനകളും വാനരന്മാരും നിറഞ്ഞ ശുഭമായ കാട്ടിൽ വിഹരിച്ച്, ദൈന്യമില്ലാത്ത മുഖഭാവത്തോടെ അവർ ഒന്നിച്ച് നിരപ്പുള്ള നദീതീരത്തെത്തി വേഗം രാത്രിതാമസത്തിനായി ചെന്നു. അവസാനശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അതുകൊണ്ട് സർഗസമാപ്തി സൂചിതമാകുന്നു. ‘അദീനദർശനാഃ’ (ദൈന്യമില്ലാത്ത മുഖഭാവമുള്ളവർ) എന്ന പദം സർഗത്തിന്റെ സാരംതന്നെ വഹിക്കുന്നു — രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടരായിട്ടും അവർ ദീനരല്ല; കിട്ടിയതുകൊണ്ടു തൃപ്തരായി അവർ കാട്ടിൽ രമിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തോടെ രാമാദികളുടെ ചിത്രകൂടയാത്രയുടെ രണ്ടാം ഘട്ടം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവർ ചിത്രകൂടത്തിൽത്തന്നെ എത്തുകയും വാല്മീകിയെ കാണുകയും ചെയ്യും. ‘മേധ്യാൻ മൃഗാൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് യജ്ഞത്തിനു യോഗ്യമായ പവിത്രമൃഗങ്ങളെയാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്, ഏതെങ്കിലും മൃഗത്തെയല്ല; ‘സമം നദീവപ്രം’ എന്നത് കിടക്കാൻ യോഗ്യമായ, നിരപ്പുള്ള നദീതീരമാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക