॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 53-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

കാട്ടിലെ ആദ്യരാത്രിയിൽ രാമന്റെ വിലാപം

വത്സദേശത്ത് മരച്ചുവട്ടിൽ കാട്ടിലെ ആദ്യരാത്രി, രാമൻ അച്ഛനെയും കൈകേയിയെയും കൗസല്യയെയും ഓർക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണനോടു മടങ്ങിപ്പോകാനുള്ള ഉപദേശം, ലക്ഷ്മണന്റെ നിരാകരണം

ഗംഗ കടന്ന് വത്സദേശത്തെത്തിയ രാമൻ ആ വൻമരത്തിനടുത്തുചെന്ന് സായംസന്ധ്യ അനുഷ്ഠിച്ചശേഷം ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ജനപദത്തിനു പുറത്ത്, സുമന്ത്രനില്ലാതെ കഴിയുന്ന ആദ്യരാത്രിയാണ് ഇന്നത്തേത്; അതിനെച്ചൊല്ലി നീ വ്യാകുലപ്പെടേണ്ടതില്ല. ഇന്നുമുതൽ രാത്രികളിൽ നാം രണ്ടുപേരും മടിയില്ലാതെ ഉണർന്നിരിക്കണം, കാരണം സീതയുടെ യോഗക്ഷേമം നമ്മുടെ ചുമതലയിലാണ്. സൗമിത്രേ, ഈ രാത്രി എങ്ങനെയെങ്കിലും നമുക്കു കഴിച്ചുകൂട്ടാം; സ്വയം ശേഖരിച്ച പുല്ലും ഇലകളും നിലത്തു വിരിച്ച് നമുക്കു കിടക്കാം.’ പിന്നെ വിലയേറിയ ശയ്യകൾക്കു യോഗ്യനായ അദ്ദേഹം നിലത്തു കിടന്ന് സൗമിത്രിയോട് ഈ ശുഭമായ കാര്യങ്ങൾ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവിയുടെ കൗശലം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — സ്വർണക്കട്ടിലിൽ ഉറങ്ങാൻ യോഗ്യനായവൻ സ്വന്തം കൈകൊണ്ടു ശേഖരിച്ച പുല്ലിൽ കിടക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് ‘ശുഭം’തന്നെ. ‘നീ വ്യാകുലപ്പെടേണ്ടതില്ല’ എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമൻ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ മനസ്സിനെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം സുമന്ത്രന്റെ വേർപാട് തൊട്ടുമുമ്പാണ് ഉണ്ടായത്. കൂടാതെ ‘കഥംചിത്’ (എങ്ങനെയെങ്കിലും) എന്ന പദംകൊണ്ട് കഷ്ടപ്പാടിന്റെ സ്വീകാരം സൂചിതമാകുന്നു — സുഖം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ല, രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടുക മാത്രമാണ് ലക്ഷ്യം.

രാമൻ പറയുന്നു: ‘ലക്ഷ്മണാ, ഇന്ന് മഹാരാജാവ് നിശ്ചയമായും ദുഃഖത്തോടെയായിരിക്കും ഉറങ്ങുന്നത്; ആഗ്രഹം സാധിച്ച കൈകേയിയാകട്ടെ സന്തുഷ്ടയായിരിക്കും. ആ കൈകേയീദേവി രാജ്യം നിമിത്തം വന്നുചേരുന്ന ഭരതനെ കണ്ട് മഹാരാജാവിനെ ജീവനിൽനിന്നുപോലും വേർപെടുത്തിയേക്കാം. അദ്ദേഹം അനാഥനും വൃദ്ധനുമാണ്, ഞാനില്ലാത്തവനുമാക്കപ്പെട്ടു; കാമാസക്തനായി കൈകേയിയുടെ വശത്തായ അദ്ദേഹം എന്തു ചെയ്യും?’ ഇവിടെ രാമന്റെ കരുണ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — സ്വന്തം വനവാസം മറന്ന് അദ്ദേഹം അച്ഛന്റെ അവസ്ഥയെപ്പറ്റിയാണ് ചിന്തിക്കുന്നത്. ‘അനാഥഃ’ എന്ന പദം ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — കോസലത്തിനാകെ നാഥനായിരുന്നവൻ പുത്രവിയോഗത്താൽ സ്വയം അനാഥനായിരിക്കുന്നു. ‘മയാ വിനാ കൃതഃ’ (ഞാനില്ലാത്തവനാക്കപ്പെട്ടു) എന്ന കർമണിപ്രയോഗത്താൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, വേർപാട് സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരമല്ല, മറ്റുള്ളവർ ഉണ്ടാക്കിയതാണ് എന്നാണ്. കൈകേയിയെപ്പറ്റിയുള്ള രാമന്റെ ആശങ്ക വിദ്വേഷംകൊണ്ടല്ല, അച്ഛന്റെ രക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടായത്. ആറാം ശ്ലോകംമുതൽ ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകംവരെയുള്ള രാമന്റെ ഈ വാക്കുകൾ ലക്ഷ്മണനെ പരീക്ഷിക്കാനും അവനെ തിരിച്ചയയ്ക്കാനുമായി പറഞ്ഞവയാണ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ യഥാർഥ അഭിപ്രായമല്ല എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ഒരു കുറിപ്പുണ്ട്. ‘ധ്രുവം’ (നിശ്ചയമായും) എന്ന നിശ്ചയവാചകമായ പദത്താൽ ദൂരെയുള്ള അച്ഛന്റെ അവസ്ഥ രാമൻ കൺമുന്നിലെന്നപോലെ കാണുന്നു.

‘ഈ ആപത്തും രാജാവിന്റെ മതിഭ്രമവും കണ്ടിട്ട് എനിക്കു തോന്നുന്നത് ഇതാണ് — അർഥത്തെക്കാളും ധർമത്തെക്കാളും ഗുരുതരമായത് കാമംതന്നെ. അച്ഛൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചതുപോലെ, ഒരു സ്ത്രീക്കുവേണ്ടി തന്റെ ഇഷ്ടത്തിനൊത്തു നടക്കുന്ന മകനെ, വിവേകമില്ലാത്തവനായാലും, ഏതു പുരുഷൻ ഉപേക്ഷിക്കും? കൈകേയീപുത്രനായ ഭരതൻതന്നെയാണ് സുഖമുള്ളവനും നല്ല ഭാര്യയുള്ളവനും; അവൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ഒരു ചക്രവർത്തിയെപ്പോലെ സന്തുഷ്ടരായ കോസലജനങ്ങളെ ഭരിക്കും. അച്ഛൻ പ്രായാധിക്യത്താൽ കടന്നുപോകുകയും ഞാൻ കാടിനെ ആശ്രയിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, രാജ്യത്തിന്റെ സർവസുഖവും അവനു മാത്രമായിരിക്കും. അർഥത്തെയും ധർമത്തെയും ഉപേക്ഷിച്ച് കാമത്തെ പിന്തുടരുന്നവൻ ദശരഥരാജാവിനെപ്പോലെ വേഗം ആപത്തിൽ വീഴും. സൗമ്യനായവനേ, ദശരഥന്റെ അന്ത്യത്തിനും എന്റെ നാടുകടത്തലിനും ഭരതന്റെ രാജ്യലബ്ധിക്കും വേണ്ടിത്തന്നെയാണ് കൈകേയി വന്നുചേർന്നതെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ഇവിടെ ത്രിവർഗത്തിന്റെ വിവേചനമാണ് — ധർമം, അർഥം, കാമം എന്നീ മൂന്നിൽ കാമമാണ് ഏറ്റവും താഴെയുള്ളത്, എങ്കിലും അതുതന്നെയാണ് ബലവത്തെന്ന് രാമൻ അനുഭവത്തിൽനിന്നു പറയുന്നു. ‘ഛന്ദാനുവർതിനം’ (ഇഷ്ടത്തിനൊത്തു നടക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ തന്റെ അനുസരണശീലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഒരിക്കലും അച്ഛന്റെ വാക്കു ലംഘിക്കാത്തവൻതന്നെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. ‘ആലോക്യ’ (കണ്ടിട്ട്) എന്ന പദത്താൽ, രാമൻ ഈ സിദ്ധാന്തത്തിലെത്തുന്നത് സ്വന്തം അനുഭവത്തിൽനിന്നാണ്, ശാസ്ത്രവചനത്തിൽനിന്നല്ല എന്നു വ്യക്തമാകുന്നു.

‘ഇപ്പോഴും സൗഭാഗ്യമദത്താൽ മോഹിതയായ കൈകേയി എന്നെച്ചൊല്ലി കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും പീഡിപ്പിച്ചേക്കാം. നമ്മൾ കാരണം അമ്മയായ സുമിത്രാദേവി ദുഃഖത്തിൽ കഴിയേണ്ടിവരും; അതിനാൽ ലക്ഷ്മണാ, നീ ഇവിടെനിന്നുതന്നെ, തക്കസമയത്ത്, അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങിച്ചെല്ലുക. ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് സീതയോടൊപ്പം ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു പോകാം; നീ അനാഥയായ കൗസല്യയ്ക്കു നാഥനാകും. നീചകർമിണിയായ കൈകേയി വിദ്വേഷംകൊണ്ട് അന്യായം പ്രവർത്തിച്ചേക്കാം; ധർമജ്ഞാ, അവൾ നിന്റെയും എന്റെയും അമ്മമാർക്കു വിഷം കൊടുത്തെന്നുപോലും വരാം.’ ഇവിടെ രാമന്റെ യുക്തി രണ്ടു തരത്തിലാണ് — ഒരുവശത്ത് സുമിത്രയുടെ ദുഃഖം, മറുവശത്ത് കൗസല്യയുടെ സംരക്ഷണം; ഇവ രണ്ടുംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനെ മടക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘വിഷം കൊടുത്തേക്കാം’ എന്ന ആശങ്ക അതിതീവ്രമാണ്; എന്നാൽ അത് രാമന്റെ യഥാർഥ അഭിപ്രായമല്ല, ലക്ഷ്മണന്റെ നിശ്ചയം പരീക്ഷിക്കാനായി പറഞ്ഞതാണെന്ന് എല്ലാ വ്യാഖ്യാതാക്കളും പറയുന്നു. ‘അനാഥയ്ക്കു നാഥൻ’ എന്ന പദദ്വയംകൊണ്ട് കൗസല്യയുടെ ദൈന്യം വെളിപ്പെടുന്നു — ഭർത്താവ് ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു, മകൻ കാട്ടിലേക്കു പോയി, അതിനാൽ അവൾ വാസ്തവത്തിൽ അനാഥതന്നെ. ‘കാലേ’ (തക്കസമയത്ത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് പ്രഭാതമാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്; രാത്രിയിൽ ഒറ്റയ്ക്കു പോകുന്നത് ഉചിതമല്ല എന്ന രാമന്റെ കരുതലാണത്.

‘ഉണ്ണീ സൗമിത്രേ, മുൻജന്മത്തിൽ എന്റെ അമ്മ ചില സ്ത്രീകളെ അവരുടെ മക്കളിൽനിന്നു വേർപെടുത്തിയിരിക്കണം; അതാണ് ഇന്ന് അവൾക്ക് ഈ ഗതി വന്നത്. ഏറെക്കാലം പോറ്റിവളർത്തിയ, ദുഃഖം സഹിച്ചു വളർത്തിയ എന്നിൽനിന്ന്, ഫലം കിട്ടേണ്ട സമയത്തുതന്നെ, കൗസല്യ വേർപെട്ടുപോയി; എനിക്കു ധിക്കാരം! സൗമിത്രേ, അമ്മയ്ക്ക് അവസാനമില്ലാത്ത ദുഃഖം നൽകുന്ന എന്നെപ്പോലൊരു മകനെ ഒരു സ്ത്രീയും പ്രസവിക്കാതിരിക്കട്ടെ. ‘തത്തേ, ശത്രുവിന്റെ കാലിൽ കൊത്തുക’ എന്ന വാക്കു കേൾക്കപ്പെടുന്ന ആ മൈന എന്നെക്കാൾ സ്നേഹമുള്ളവളാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനേ, ഭാഗ്യം കുറഞ്ഞവളും ദുഃഖിക്കുന്നവളും മകനില്ലാത്തവളെപ്പോലെ കഴിയുന്നവളുമായ അമ്മയ്ക്ക് ഒരു ഉപകാരവും ചെയ്യാത്ത ഞാനെന്ന മകനെക്കൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? എന്റെ അമ്മ കൗസല്യ ഞാനില്ലാതെ ഭാഗ്യഹീനയായി, അത്യന്തം ദുഃഖാർത്തയായി, ദുഃഖസാഗരത്തിൽ വീണു കിടക്കുന്നു.’ മൈനയുടെ ദൃഷ്ടാന്തം ഇവിടെ അത്യന്തം ഹൃദ്യമാണ് — ഒരു പക്ഷിപോലും തന്നെ വളർത്തുന്നവളുടെ ശത്രുവിനോടു കോപിക്കുന്നു, ഞാനാകട്ടെ മകനായിട്ടും അമ്മയ്ക്കുവേണ്ടി ഒന്നും ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നില്ല എന്നതാണ് രാമന്റെ ആത്മനിന്ദ. ‘ഫലകാലേ’ (ഫലം കിട്ടേണ്ട സമയത്ത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് മകനിൽനിന്നു സേവനം പ്രതീക്ഷിക്കുന്ന വാർധക്യം സൂചിതമാകുന്നു. ‘അനന്തകം’ (അവസാനമില്ലാത്ത) എന്ന വിശേഷണത്താൽ ദുഃഖത്തിന്റെ അളവില്ലായ്മ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പതിനാലു വർഷം കഴിഞ്ഞാലും അത് ശമിക്കില്ല എന്നാണ് ഭാവം.

‘ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ കോപിച്ചാൽ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ അമ്പുകൾകൊണ്ട് അയോധ്യയെയും ഭൂമിയെയും കീഴടക്കാനാകും; പക്ഷേ (പരലോകഹിതത്തിന്) പരാക്രമം കാരണമാകുന്നില്ലല്ലോ. അനഘാ, അധർമത്തെയും പരലോകത്തെയും ഞാൻ ഭയപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഇന്ന് ഞാൻ എന്നെത്തന്നെ അഭിഷേകം ചെയ്യാത്തത്.’ ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനചിന്ത വെളിപ്പെടുന്നു — രാമന്റെ ശക്തി പൂർണംതന്നെ, എന്നാൽ അതു ധർമത്താൽ നിയന്ത്രിതമാണ്; അതിനാൽ വനവാസം ദൗർബല്യംകൊണ്ടല്ല, സംയമംകൊണ്ടാണ്. ‘വീര്യം അകാരണം’ (പരാക്രമം കാരണമല്ല) എന്ന വാക്യത്തിന്റെ ആശയം — പരലോകഹിതം സാധിക്കുന്നതിൽ ബലവും പരാക്രമവും കാരണമാകുന്നില്ല; അവിടെ ധർമം മാത്രമാണ് സാധനം. ഇതും ഇതുപോലുള്ള മറ്റു കരുണമായ വാക്കുകളും ജനശൂന്യമായ ആ സ്ഥലത്ത് ഏറെ വിലപിച്ചശേഷം, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ ദീനനായി അദ്ദേഹം ആ രാത്രിയിൽ മൗനമായി ഇരുന്നു. ‘വിജനേ’ (ജനശൂന്യമായിടത്ത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമൻ തന്റെ ദുഃഖം ലോകരുടെ മുന്നിൽ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല, അനുജന്റെ മുന്നിൽ മാത്രം എന്നാണ്. വിലാപം നിർത്തിയ രാമനെ, ജ്വാലകൾ അടങ്ങിയ അഗ്നിപോലെയും വേഗമടങ്ങിയ സമുദ്രംപോലെയും ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രണ്ട് ഉപമകളും ശാന്തതയെയാണ് കുറിക്കുന്നത്, വീര്യമില്ലായ്മയെയല്ല. ‘തൂഷ്ണീം ഉപാവിശത്’ (മൗനമായി ഇരുന്നു) എന്ന പദങ്ങളാൽ, വിലാപം അവസാനിച്ചത് സമാധാനത്തിലൂടെയല്ല, മൗനത്തിലൂടെ മാത്രമാണ് എന്നു സൂചിതമാകുന്നു.

ലക്ഷ്മണൻ പറയുന്നു: ‘ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമാ, അങ്ങു പുറപ്പെട്ടുപോന്നതോടെ ഇന്ന് അയോധ്യാനഗരം ചന്ദ്രനില്ലാത്ത രാത്രിപോലെ നിശ്ചയമായും പ്രഭയറ്റതായിരിക്കുന്നു. പുരുഷർഷഭാ, അങ്ങ് ഇങ്ങനെ പരിതപിക്കുന്നത് അങ്ങേക്കു ചേർന്നതല്ല; ഇതുകൊണ്ട് അങ്ങ് സീതയെയും എന്നെയും വിഷാദത്തിലാഴ്ത്തുകയാണ്. രാഘവാ, വെള്ളത്തിൽനിന്നു പുറത്തെടുത്ത മീനുകളെപ്പോലെ, അങ്ങില്ലാതെ സീതയും ഞാനും ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും ജീവിക്കുകയില്ല. പരന്തപാ, അങ്ങില്ലാതെ ഇന്ന് അച്ഛനെയോ ശത്രുഘ്നനെയോ സുമിത്രയെയോ സ്വർഗത്തെപ്പോലുമോ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ മടങ്ങിപ്പോകാനുള്ള രാമന്റെ ഉപദേശത്തെ അതിനെപ്പറ്റി ഒന്നും പറയാതെതന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു — തർക്കിച്ചല്ല, താൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതുതന്നെ അസാധ്യമാണെന്നു പറഞ്ഞാണ് അദ്ദേഹം മറുപടി നൽകുന്നത്. മീനിന്റെ ഉപമ വിശേഷിച്ചും ഉചിതമാണ് — വെള്ളത്തിനു പുറത്ത് മീനിന്റെ മരണം ഉടനടിയാണ്, പിന്നീടല്ല. ‘സ്വർഗത്തെപ്പോലും’ എന്ന പദത്താൽ ഏറ്റവും ഉത്കൃഷ്ടമായ ഫലത്തെപ്പോലും രാമസാന്നിധ്യത്തെക്കാൾ താഴെയായി അദ്ദേഹം കാണുന്നു. ‘ചന്ദ്രനില്ലാത്ത രാത്രി’ എന്ന ഉപമ രണ്ടർഥം വഹിക്കുന്നു — നഗരത്തിന്റെ ശോഭാനാശവും രാത്രിയുടെ ഇരുട്ടും; രണ്ടും രാമവിയോഗത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

പിന്നെ അവിടെ ഇരുന്നിരുന്ന ധർമവത്സലരായ അവർ രണ്ടുപേരും, അധികം ദൂരെയല്ലാതെ ഒരു പേരാലിന്റെ ചുവട്ടിൽ ലക്ഷ്മണൻ നന്നായി ഒരുക്കിയ ശയ്യ കണ്ട്, അതിൽത്തന്നെ ചെന്നു കിടന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ഉത്തമവും സമഗ്രവുമായ വാക്കു കേട്ട്, പരന്തപനായ രാഘവൻ ആദരവോടെ വനവാസം സ്വീകരിച്ച്, ദീർഘകാലത്തേക്കു ധർമം അംഗീകരിച്ച്, എല്ലാ വർഷങ്ങളും അങ്ങനെതന്നെ നിശ്ചയിച്ചു — അതായത്, പതിനാലു വർഷവും ലക്ഷ്മണൻ ഒപ്പമുണ്ടായിരിക്കുന്നത് സ്വീകരിച്ചു. പിന്നെ ജനശൂന്യമായ ആ മഹാവനത്തിൽ, രാഘവവംശം വളർത്തുന്ന മഹാബലരായ ആ രണ്ടുപേരും, പർവതസാനുക്കളിൽ ചുറ്റിനടക്കുന്ന രണ്ടു സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ, ഭയമോ പരിഭ്രമമോ അറിഞ്ഞില്ല. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സർഗാന്തത്തിലെ കവിയുടെ രീതിയനുസരിച്ച് വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചവയാണ്. സിംഹോപമയിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, അവർക്കു കാട് പ്രവാസമല്ല, സ്വാഭാവികമായ വാസസ്ഥാനംതന്നെയാണ് എന്നാണ്. ഈ സർഗത്തോടെ രാമന്റെ കാട്ടിലെ ആദ്യരാത്രി അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവർ പ്രയാഗയിലേക്കു ചെന്ന് ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലെത്തുന്നു. ലക്ഷ്മണനു വനവാസത്തിൽ പങ്കുചേരാനുള്ള അവകാശം രാമൻ ഔപചാരികമായി സ്വീകരിച്ചു എന്നത് ഇവിടെ കഥയിലെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഒരു തീരുമാനമാണ്. ‘സുകൃതാം’ (നന്നായി ഒരുക്കിയ) എന്ന ശയ്യയുടെ വിശേഷണത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ അധ്വാനം സൂചിതമാകുന്നു, കാരണം അത് അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് ഒരുക്കിയത്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः॥ ५३॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക