സർഗ്ഗം
ഗംഗാതരണവും സുമന്ത്രന്റെ മടക്കവും
ഗുഹൻ തോണി കൊണ്ടുവരുന്നു, സുമന്ത്രനോടു മടങ്ങാനുള്ള ആജ്ഞയും അദ്ദേഹവുമായുള്ള സംഭാഷണവും, ജടാധാരണം, സീതയുടെ ഗംഗാപ്രാർഥന, തെക്കേക്കരയിൽ വത്സദേശത്തേക്കുള്ള പ്രവേശം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശൃംഗവേരപുരത്ത് ഗുഹനോടൊപ്പം രാത്രി കഴിച്ചുകൂട്ടി; ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ രാത്രി മുഴുവൻ ഉറക്കമൊഴിച്ച് ജ്യേഷ്ഠനെ കാത്തു. ഈ സർഗത്തിൽ, രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ, വിരിഞ്ഞ മാറിടമുള്ള മഹായശസ്വിയായ രാമൻ ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഉണ്ണീ, ഇതു സൂര്യോദയത്തിന്റെ നേരമാണ്; ഭഗവതിയായ രാത്രി കടന്നുപോയി. നല്ല കറുപ്പുനിറമുള്ള ആ പക്ഷി, കുയിൽ, കൂകുന്നു; കാട്ടിൽ ശബ്ദിക്കുന്ന മയിലുകളുടെ ഒച്ചയും കേൾക്കുന്നുണ്ട്. അതിനാൽ സൗമ്യനായവനേ, അതിവേഗം ഒഴുകുന്ന, സമുദ്രത്തിലേക്കു ചെല്ലുന്ന ജാഹ്നവിയെ നമുക്കു കടക്കാം.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: രാമൻ ദുഃഖം കാരണം യാത്ര വൈകിക്കുന്നില്ല, രാത്രിയിലെ ഉറക്കമൊഴിപ്പിന്റെ ക്ഷീണത്തെപ്പറ്റി പറയുന്നുമില്ല; കുയിലിന്റെയും മയിലുകളുടെയും ശബ്ദംകൊണ്ടുതന്നെ നേരമറിഞ്ഞ് അദ്ദേഹം യാത്ര തുടങ്ങുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധൈര്യത്തിന്റെ രീതി — ചെയ്യേണ്ടത് തക്കസമയത്തുതന്നെ തുടങ്ങുന്നു. മിത്രങ്ങൾക്ക് ആനന്ദം നൽകുന്ന സൗമിത്രി രാമന്റെ വാക്കിന്റെ പൊരുൾ ഗ്രഹിച്ച്, ഗുഹനെയും സുമന്ത്രനെയും വിളിച്ച്, ജ്യേഷ്ഠന്റെ മുന്നിൽ വന്നുനിന്നു. ‘വിജ്ഞായ’ (ഗ്രഹിച്ച്) എന്ന പദംകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ലക്ഷ്മണൻ വാക്കു കേൾക്കുക മാത്രമല്ല, ഉദ്ദേശ്യവും ഗ്രഹിക്കുന്നു എന്നാണ്; അതിനാൽ വേറിട്ടൊരു ആജ്ഞ അദ്ദേഹം കാത്തുനിൽക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം ഗംഗാതരണത്തിന്റെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. ഗംഗയുടെ തെക്കേക്കരയിൽ കോസലജനപദത്തിന്റെ അതിർത്തി അവസാനിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഗംഗ കടക്കലാണ് വനവാസത്തിന്റെ യഥാർഥമായ ആരംഭമെന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ ‘പൃഥുവക്ഷാഃ’ (വിരിഞ്ഞ മാറിടമുള്ളവൻ) എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ ക്ഷാത്രരൂപത്തെയും ‘ശുഭലക്ഷണം’ എന്നത് ലക്ഷ്മണന്റേതിനെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; താപസവേഷത്തിലും ഇരുവരുടെയും രാജലക്ഷണങ്ങൾ നശിക്കുന്നില്ലെന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഗംഗയെ ഇവിടെ മൂന്നു പേരുകളാൽ പരാമർശിക്കുന്നു — ജാഹ്നവി, ശീഘ്രഗ (അതിവേഗം ഒഴുകുന്നവൾ), സാഗരംഗമ (സമുദ്രത്തിലേക്കു ചെല്ലുന്നവൾ); ഇവയാൽ യഥാക്രമം അവളുടെ പുരാണബന്ധവും വേഗവും ലക്ഷ്യസ്ഥാനവും സൂചിതമാകുന്നു. സുമന്ത്രനെ വിളിക്കുന്നതും ഇവിടെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതുവഴി അടുത്ത സംഭാഷണത്തിനു കളമൊരുങ്ങുന്നു. കുയിലിന്റെ ‘സുകൃഷ്ണഃ’ (നല്ല കറുത്ത) എന്ന വിശേഷണം നേരിട്ടു കണ്ടതിന്റെ സാക്ഷ്യമാണ്; മയിലുകളുടെ കേകാരവമാകട്ടെ ഇവിടെ വർഷകാലത്തിന്റെയല്ല, പ്രഭാതത്തിന്റെ സൂചനയായാണ് എടുത്തിരിക്കുന്നത്.
സ്ഥപതിയായ ഗുഹൻ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് അതു സ്വീകരിച്ച്, ഉടൻതന്നെ മന്ത്രിമാരെ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘തുഴകളോടുകൂടിയതും ചുക്കാൻപിടിക്കുന്നവനുള്ളതും ശുഭവും എളുപ്പം കടത്തുന്നതും ഉറപ്പുള്ളതുമായ ഒരു തോണി കടവിൽ വേഗം കൊണ്ടുവരുവിൻ.’ ഇവിടെ തോണിയുടെ നാലു ലക്ഷണങ്ങൾ പറയുന്നു — തള്ളിനീക്കാനുള്ള ഉപകരണങ്ങളായ തുഴകളോടുകൂടിയിരിക്കൽ, ചുക്കാൻപിടിക്കുന്നവന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലായിരിക്കൽ, ഉറപ്പ്, സുഖമായി കടക്കാൻ പറ്റുന്നത്. തോണികളുടെ ഉടമയായ നിഷാദരാജൻ തന്നെ ഏറ്റവും നല്ല തോണി പരിശോധിച്ച് അയയ്ക്കുന്നു — ഇതാണ് ആതിഥ്യത്തിന്റെ പൂർണത. ഗുഹന്റെ ആ ആജ്ഞ കേട്ട് ഗുഹന്റെ മഹാനായ മന്ത്രി പോയി മനോഹരമായ ഒരു തോണി അടുപ്പിച്ച് ഗുഹനെ അറിയിച്ചു. അപ്പോൾ ഗുഹൻ കൈകൂപ്പി രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദേവാ, ഈ തോണി എത്തിയിരിക്കുന്നു; ഇനി ഞാൻ അങ്ങേക്കായി എന്തു ചെയ്യണം? ദേവപുത്രനു തുല്യനായവനേ, സമുദ്രത്തിലേക്കു ചെല്ലുന്ന നദി കടക്കാനുള്ളതാണ് ഈ തോണി; പുരുഷവ്യാഘ്രമേ, സുവ്രതനേ, വേഗം കയറിയാലും.’ ‘ഇനി എന്തു ചെയ്യണം’ എന്ന ഗുഹന്റെ ചോദ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭക്തിയുടെ തൃപ്തിയില്ലായ്മ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചെയ്തതെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിനു തുച്ഛമായേ തോന്നുന്നുള്ളൂ. അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ ഗുഹനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങുമൂലം എന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറിയിരിക്കുന്നു; വേഗം (സാധനങ്ങൾ) കയറ്റിക്കൊള്ളുക.’ ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുള്ള (വൾഗേറ്റ്) പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അവിടെ തോണിയുടെ കഥ വളരെ ചുരുക്കിയാണ്. ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിലാകട്ടെ ഗുഹന്റെ ആതിഥ്യം വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു, കാരണം ഇതുതന്നെയാണ് നിഷാദന്റെ ഭക്തിയുടെ കൊടുമുടി. ഇവിടെ ‘തീർഥേ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് നദിയിൽ ഇറങ്ങുന്ന സ്ഥലം, തോണികൾ കെട്ടിയിടുന്ന കടവ്, എന്നാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്. ‘സുവ്രത’ എന്ന ഗുഹന്റെ സംബോധന രാമന്റെ പുതിയ താപസവ്രതത്തെത്തന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. ‘കൃതകാമോഽസ്മി ഭവതാ’ (അങ്ങുമൂലം ഞാൻ കൃതാർഥനായി) എന്ന രാമന്റെ വാക്ക് ഗുഹന്റെ ആതിഥ്യം മുഴുവൻ ഒറ്റ വാക്കിൽ സ്വീകരിക്കുന്നു — കൂടുതലൊന്നും യാചിക്കുന്നില്ല, കാരണം താപസന് അല്പംകൊണ്ടുതന്നെ മതിയാകും. ഇങ്ങനെ സൗഹൃദം അതിന്റെ നിർവഹണത്തോടെ പൂർണമാകുന്നു.
പിന്നെ വില്ലാളികളായ ആ രണ്ടു രാഘവന്മാരും ആവനാഴികൾ ധരിച്ച്, വാളുകൾ കെട്ടി, സീതയോടൊപ്പം ഗംഗയുള്ളിടത്തേക്കു ചെന്നു. ‘കലാപാൻ സന്നഹ്യ’ (ആവനാഴികൾ ധരിച്ച്) എന്ന പദങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, താപസവേഷത്തിലും അവർ ക്ഷത്രിയധർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല എന്നാണ് — വില്ലും അമ്പുകളും വാളും അവരുടെ നിത്യസഹചാരികളാണ്. ധർമജ്ഞനായ രാമന്റെ അടുത്ത് വിനയത്തോടെ ചെന്ന് സൂതനായ സുമന്ത്രൻ കൈകൂപ്പി ചോദിച്ചു: ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?’ ഈ ചോദ്യം സുമന്ത്രന്റെ ആശയെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ തന്നോട് എന്തെങ്കിലും ഒരു കാര്യം ആജ്ഞാപിക്കണമെന്നും അതുവഴി തനിക്ക് ഒപ്പംതന്നെ നിൽക്കാമെന്നും അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അപ്പോൾ ദാശരഥി ഉത്തമമായ വലംകൈകൊണ്ട് സുമന്ത്രനെ തൊട്ടുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘സുമന്ത്രാ, വേഗം മടങ്ങിപ്പോവുക; രാജാവിന്റെ അടുത്തുണ്ടായിരിക്കുക, ജാഗ്രതയോടെയിരിക്കുക.’ കൈകൊണ്ടുള്ള സ്പർശം ഇവിടെ വാക്കിനെക്കാൾ കൂടുതൽ പറയുന്നു — അതു സ്നേഹത്തിന്റെയും ആശ്വാസത്തിന്റെയും സൂചകമാണ്. ഈ പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; സർഗമധ്യത്തിലെ വൃത്തമാറ്റം ഭാവത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മടങ്ങുക’ എന്നു പറഞ്ഞിട്ട് രാമൻ തുടർന്നു: ‘ഇത്രത്തോളമേ അങ്ങ് എനിക്കായി ചെയ്യേണ്ടതുള്ളൂ; രഥം വിട്ട് കാൽനടയായിത്തന്നെ ഞങ്ങൾ മഹാവനത്തിലേക്കു പോകും.’ തനിക്കു മടങ്ങാൻ അനുവാദം കിട്ടിയെന്നു കണ്ട്, ദുഃഖിതനായ ആ സാരഥി ഇക്ഷ്വാകുവംശജനായ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രത്തോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കഥയിൽ വലിയൊരു വഴിത്തിരിവാണ് — രഥം ഉള്ളിടത്തോളം അയോധ്യയുമായുള്ള ബന്ധം ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നു; രഥം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതോടെ അതും അറ്റുപോകുന്നു. ‘ഉത്തമദക്ഷിണേന കരേണ’ (ഉത്തമമായ വലംകൈകൊണ്ട്) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളും ചിന്തനീയമാണ് — വലംകൈ ശുഭമാണ്, ഉത്തമമെന്നാൽ ലക്ഷണസമ്പന്നവും; അതുകൊണ്ടുള്ള സ്പർശം ആശീർവാദത്തിനു തുല്യമാകുന്നു. ‘ജാഗ്രതയോടെയിരിക്കുക’ എന്നത് സുമന്ത്രനുള്ള അന്തിമമായ ആജ്ഞയാണ് — വൃദ്ധനായ രാജാവിനെ സംരക്ഷിക്കുക അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചുമതലയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാൽനടയായി പോകും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ രാജാവിനുചിതമായ വാഹനം ഉപേക്ഷിച്ച് താപസനുചിതമായ കാൽനടയാത്ര സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘അവേക്ഷ്യ’ (കണ്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട്, തന്നെ പറഞ്ഞയയ്ക്കുകയാണെന്ന് സുമന്ത്രൻ സ്വയംതന്നെ മനസ്സിലാക്കുന്നു, വേറിട്ടൊരു വാക്കു കാത്തുനിൽക്കുന്നില്ല എന്നു സൂചിതമാകുന്നു; അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുഃഖം ഇരട്ടിക്കുന്നു.
സുമന്ത്രൻ പറയുന്നു: ‘അനുജനോടും ഭാര്യയോടുംകൂടി അങ്ങ് ഒരു സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ കാട്ടിൽ വസിക്കേണ്ടിവരുന്നു എന്ന ഈ വിധി ലോകത്തിൽ ഒരാൾക്കും മറികടക്കാനായിട്ടില്ല. അങ്ങേക്ക് ഈ ആപത്തു വന്നുചേർന്നെങ്കിൽ, ബ്രഹ്മചര്യത്തിനോ നന്നായുള്ള വേദാധ്യയനത്തിനോ മൃദുത്വത്തിനോ ആർജവത്തിനോ ഫലമുണ്ടാകുമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നില്ല.’ ഈ വാക്ക് ദുഃഖത്തിന്റെ ആവേഗത്തിൽനിന്നു പിറന്നതാണ് — ധർമത്തിന്റെ ഫലം കണ്ണിൽ കാണാവുന്നതാണ് എന്ന ലോകപ്രസിദ്ധമായ വിശ്വാസം രാമന്റെ അവസ്ഥ കണ്ട് ഇളകിപ്പോയി. എന്നാൽ തൊട്ടുപിന്നാലെ അദ്ദേഹം സ്വയം സമാധാനിക്കുന്നു: ‘രാഘവാ, വൈദേഹിയോടും അനുജനോടുമൊപ്പം കാട്ടിൽ വസിച്ച്, മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കുന്നവനെപ്പോലെ അങ്ങ് പരമമായ ഗതി പ്രാപിക്കും.’ ഇങ്ങനെ സുമന്ത്രന്റെ വാക്ക് രണ്ടായി പിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് ധർമം നിഷ്ഫലമാണോ എന്ന ശങ്ക, മറുവശത്ത് രാമന്റെ ഗതിയെപ്പറ്റിയുള്ള ഉറപ്പ്; ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ഭക്തന്റെ സ്വഭാവം ഇതുതന്നെ. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ സ്വന്തം ദുഃഖം തുറന്നുകാട്ടുന്നു: ‘ഞങ്ങളാകട്ടെ നശിച്ചവരാണ്, അവളാൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടവർ; പാപിനിയായ കൈകേയിയുടെ വശത്തായി ഞങ്ങൾ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നവരാകും.’ ഇവിടെ ‘ഹതാഃ’ (നശിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ നിരർഥകതയാണ് പറയുന്നത്. തനിക്കു തുല്യനായ രാമനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, ദൂരേക്കു പോകുന്ന രാമനെ കണ്ട് ദുഃഖാർത്തനായ സാരഥി ഏറെനേരം കരഞ്ഞു. ‘ആത്മസമം’ (തനിക്കു തുല്യൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സുമന്ത്രൻ രാമനെ വെറും യജമാനനായല്ല, തന്റെതന്നെ രണ്ടാം രൂപമായിട്ടാണ് കാണുന്നത് എന്നാണ്. ‘പ്രാകൃതവത്’ (സാധാരണക്കാരനെപ്പോലെ) എന്ന പദമാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — എല്ലാവരുടെയും രാജാവാകാൻ യോഗ്യനായവൻ സാധാരണജനങ്ങളെപ്പോലെ കാട്ടിൽ വസിക്കുന്നു എന്നതുതന്നെയാണ് സുമന്ത്രന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലം. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിക്കുന്നവനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ ഉത്തരം നൽകി — പുറമേയുള്ള പരാജയവും ഉള്ളിലെ വിജയത്തെയാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ വിലാപം സ്തുതിയിൽ അവസാനിക്കുന്നു.
കണ്ണീരടങ്ങിയപ്പോൾ ശുദ്ധജലം തൊട്ട് (ആചമിച്ച്) രാമൻ സൂതനോടു മധുരമായ വാക്കുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘ഇക്ഷ്വാകുക്കൾക്ക് അങ്ങയ്ക്കു തുല്യനായ ഒരു സുഹൃത്തിനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ദശരഥരാജാവ് എന്നെച്ചൊല്ലി ദുഃഖിക്കാതിരിക്കുംവിധം അങ്ങു ചെയ്യുക.’ ഇതുതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രമായ ഉപദേശം — രാമന്റെ ചിന്ത സ്വന്തം ദുഃഖത്തെപ്പറ്റിയല്ല, അച്ഛന്റെ ദുഃഖത്തെപ്പറ്റിയാണ്. ‘ആ ഭൂപതി ദുഃഖത്താൽ തകർന്ന മനസ്സുള്ളവനാണ്, വൃദ്ധനാണ്, കാമത്തിന്റെ ഭാരത്താൽ തളർന്നവനുമാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ അങ്ങയോട് ഇതു പറയുന്നത്. ആ മഹാത്മാവായ മഹീപതി കൈകേയിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനായി എന്ത് എങ്ങനെ ആജ്ഞാപിച്ചാലും, അതു മടികൂടാതെ ചെയ്യണം. രാജാക്കന്മാർ രാജ്യം ഭരിക്കുന്നതുതന്നെ, എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും അവരുടെ മനസ്സ് തടയപ്പെടാതിരിക്കാനാണല്ലോ.’ ഇവിടെ രാമൻ രാജനീതിയുടെ ഒരു സൂത്രംതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ സങ്കല്പം തടസ്സപ്പെടാതിരിക്കുക എന്നതാണ് രാജ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം; അതിനാൽ അച്ഛന്റെ ആജ്ഞയിൽ സംശയിച്ചുനിൽക്കരുത്. ‘അതുകൊണ്ട് സുമന്ത്രാ, ആ മഹാരാജാവ് അപ്രിയം അനുഭവിക്കാതെയും ദുഃഖത്താൽ തളരാതെയും ഇരിക്കുംവിധം ചെയ്യുക. ഇതുവരെ ദുഃഖം കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത, വൃദ്ധനും ആര്യനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ രാജാവിനെ വന്ദിച്ചിട്ട് എനിക്കുവേണ്ടി ഈ വാക്കു പറയുക: ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല, ലക്ഷ്മണനും ദുഃഖിക്കുന്നില്ല; ‘അയോധ്യയിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടരായി’ എന്നോ ‘കാട്ടിൽ വസിക്കേണ്ടിവരും’ എന്നോ ഓർത്ത് ഞങ്ങൾ വിഷമിക്കുന്നില്ല. പതിനാലു വർഷം കഴിയുമ്പോൾ ലക്ഷ്മണനെയും എന്നെയും സീതയെയും വേഗം മടങ്ങിയെത്തിയവരായി അങ്ങു കാണും.’ ഇങ്ങനെ അച്ഛന്റെ ദുഃഖം കുറയ്ക്കാനായി രാമൻ തന്റെ ദുഃഖം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നു. ‘ശുചിയായ ജലം തൊട്ട്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ആചമനത്തിന്റെ ശൗചവിധി സൂചിതമാകുന്നു — ദുഃഖംകൊണ്ട് അശുചിയായശേഷം വീണ്ടും ശുദ്ധി നേടിയിട്ടാണ് രാമന്റെ വാക്കു കേൾക്കാൻ സുമന്ത്രൻ യോഗ്യനായത്. ‘വീണ്ടും വീണ്ടും’ എന്നത് രാമന്റെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു; ഒരിക്കൽ പറഞ്ഞതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തൃപ്തനാകുന്നില്ല, സാരഥിയുടെ മനസ്സ് സ്ഥിരമാകുംവരെ മധുരമായി സംസാരിച്ചുകൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു.
‘രാജാവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം, സുമന്ത്രാ, എന്റെ അമ്മയോടും മറ്റു ദേവിമാരോടും ഒപ്പം കൈകേയിയോടും ഇതുതന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുക. കൗസല്യയോട് (ഞങ്ങളുടെ) ആരോഗ്യവാർത്ത പറയുക; സീതയുടെയും ആര്യനായ എന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും വാക്കായി പാദവന്ദനവും അറിയിക്കുക.’ ഇവിടെ ‘കൈകേയിയോടും’ എന്ന പദം ചിന്തനീയമാണ് — തന്നെ നാടുകടത്തിയവളോടുപോലും അദ്ദേഹം കുശലാന്വേഷണം അയയ്ക്കുന്നു; അതിൽ വിദ്വേഷത്തിന്റെ ലാഞ്ഛനപോലുമില്ല. ‘മഹാരാജാവിനോട് ഇങ്ങനെയും പറയണം — ഭരതനെ വേഗം വരുത്തുക; വന്നുചേരുന്ന ഭരതനെ രാജാവിന് അഭിമതമായ പദവിയിൽ സ്ഥാപിക്കണം. ഭരതനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്താൽ, ഞങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള സന്താപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ദുഃഖം അങ്ങയെ കീഴടക്കുകയില്ല. ഭരതനോടും പറയണം — രാജാവിനോടു നീ എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ അങ്ങനെതന്നെ എല്ലാ അമ്മമാരോടും ഒരു ഭേദവുമില്ലാതെ പെരുമാറണം. നിനക്കു കൈകേയിയും സുമിത്രയും എങ്ങനെ ഭേദമില്ലാത്തവരോ, അങ്ങനെതന്നെ എന്റെ അമ്മയായ കൗസല്യാദേവിയും — വിശേഷിച്ചും. അച്ഛനു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് യൗവരാജ്യം നോക്കിനടത്തിയാൽ ഇഹത്തിലും പരത്തിലും എന്നും സുഖം വളർത്താനാകും.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ഔദാര്യം പൂർണമായി പ്രകടമാകുന്നു — ആരു കാരണം അദ്ദേഹം രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായോ, അവളുടെ മകനുതന്നെ അദ്ദേഹം രാജ്യസ്ഥിരതയ്ക്കുള്ള ഉപദേശം നൽകുന്നു; കൂടാതെ കൗസല്യയ്ക്കു വിശേഷമായ ആദരവും യാചിക്കുന്നു — പക്ഷപാതംകൊണ്ടല്ല, അനാഥയായ വൃദ്ധയുടെ സംരക്ഷണത്തിനുവേണ്ടിയാണ്. ഇങ്ങനെ രാമനാൽ മടക്കി അയയ്ക്കപ്പെട്ട്, ബോധ്യപ്പെടുത്തപ്പെട്ട സുമന്ത്രൻ ആ വാക്കുകളെല്ലാം കേട്ട് സ്നേഹംകൊണ്ട് കാകുത്സ്ഥനോടു പറഞ്ഞു. ‘നൃപമതേ പദേ’ (രാജാവിന് അഭിമതമായ പദവിയിൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമൻ യൗവരാജ്യത്തിന്റെ പേരെടുത്തു പറയുന്നില്ല, ‘രാജാവ് ഏതു പദവി കരുതുന്നുവോ അത്’ എന്നേ പറയുന്നുള്ളൂ — ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹം അച്ഛന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം കോട്ടംതട്ടാതെ കാക്കുന്നു. ‘സർവാസ്വേവ അവിശേഷതഃ’ (എല്ലാവരോടും ഭേദമില്ലാതെ) എന്നതിലൂടെ ഭരതനുള്ള ഉപദേശത്തിൽ അമ്മമാരോടുള്ള സമത്വമാണ് ധർമമെന്നു സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു; തുടർന്നു കൗസല്യയ്ക്കുള്ള വിശേഷം അനാഥത്വം കാരണമാണ്, പക്ഷപാതം കാരണമല്ല. ‘അസ്മത്സന്താപജം ദുഃഖം’ (ഞങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള സന്താപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ദുഃഖം) എന്ന സമാസത്തിലൂടെ രാമൻ തന്റെ വനവാസംകൊണ്ടുണ്ടായ ദുഃഖത്തെ അച്ഛന്റെ ഒരു രോഗമായി കരുതുന്നു; അതിനുള്ള പ്രതിവിധി ഭരതാഭിഷേകംതന്നെയെന്നു കരുതുകയും ചെയ്യുന്നു.
സുമന്ത്രൻ പറയുന്നു: ‘സ്നേഹംകൊണ്ട് പതറാതെ, ഉപചാരമൊന്നും കൂടാതെ ഞാൻ എന്തു പറഞ്ഞാലും, ‘ഇവൻ ഭക്തനാണല്ലോ’ എന്നു കരുതി അങ്ങു ക്ഷമിക്കണം.’ ഇങ്ങനെ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ക്ഷമ യാചിച്ച് അദ്ദേഹം തന്റെ ഹൃദയം തുറക്കുന്നു: ‘അങ്ങയില്ലാതെ ഞാൻ ആ നഗരത്തിലേക്ക് എങ്ങനെ മടങ്ങും? അങ്ങയുടെ വേർപാടുകൊണ്ട് ആ നഗരം പുത്രദുഃഖത്താൽ തളർന്ന ഒരു സ്ത്രീയെപ്പോലെയാകും. രാമനോടുകൂടിയ രഥം കണ്ടപ്പോൾപോലും ജനങ്ങൾ അന്ന് എങ്ങനെയായിരുന്നുവോ, രാമനില്ലാത്ത രഥം കണ്ടാൽ ആ നഗരം പിളർന്നുപോയെന്നുവരും. ഈ ഒഴിഞ്ഞ രഥം കണ്ടാൽ, യുദ്ധത്തിൽ വീരനായകൻ കൊല്ലപ്പെട്ട് സാരഥി മാത്രം ശേഷിച്ച സൈന്യത്തെപ്പോലെ, നഗരം ദൈന്യത്തിലാഴും.’ ഈ ഉപമ അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — യുദ്ധത്തിൽ നായകൻ മരിക്കുമ്പോൾ സാരഥി മാത്രം രഥവുമായി മടങ്ങിവരുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം ഒറ്റയ്ക്കു മടങ്ങിച്ചെല്ലും; നഗരത്തിന്റെ ദുഃഖവും അതുപോലെതന്നെയായിരിക്കും. ‘ദൂരെ വസിക്കുന്നെങ്കിലും അങ്ങ് മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നതായി മനസ്സുകൊണ്ടു ചിന്തിച്ച്, ഇന്ന് പ്രജകൾ നിശ്ചയമായും ആഹാരം ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കും. അങ്ങയെ നാടുകടത്തിയപ്പോൾ പ്രജകൾക്കിടയിൽ എന്തു കോലാഹലമുണ്ടായെന്ന് അങ്ങുതന്നെ കണ്ടതാണ്; അങ്ങയെക്കുറിച്ചുള്ള ദുഃഖത്താൽ അവരുടെ മനസ്സുകൾ തളർന്നിരിക്കുന്നു. പൗരന്മാർ അന്ന് ഉയർത്തിയ ആർത്തനാദത്തിന്റെ നൂറിരട്ടി, രഥത്തോടുകൂടി എന്നെ മാത്രം കാണുമ്പോൾ അവർ ഉയർത്തും.’ ഇങ്ങനെ സുമന്ത്രൻ തന്റെ ദുഃഖം മാത്രമല്ല പറയുന്നത്, നഗരത്തിന്റെ മുഴുവൻ അവസ്ഥയുംതന്നെ വരച്ചുകാട്ടുന്നു. ‘നോപചാരേണ’ (ഉപചാരമില്ലാതെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സുമന്ത്രൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാജസഭയിലെ ശിഷ്ടാചാരം വിട്ട് ഹൃദയത്തിന്റെ ഭാഷയിലാണ് താൻ സംസാരിക്കുന്നത് എന്നാണ്. ‘പുത്രശോകാതുരയെപ്പോലെ’ എന്നത് നഗരത്തിനു സ്ത്രീരൂപത്തിലുള്ള ഉപമയാണ്; അവിടെ നഗരം അമ്മയും രാമൻ മകനുമാണ്. ‘ശതഗുണം’ (നൂറിരട്ടി) എന്ന സംഖ്യാവാചകത്താൽ ആർത്തനാദത്തിന്റെ വർധന കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒന്നാമത്തെ നാദം യാത്രപുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, രണ്ടാമത്തേത് ഒഴിഞ്ഞ രഥം കാണുമ്പോൾ.
‘കൗസല്യാദേവിയോടു ഞാൻ എന്തു പറയും? ‘അങ്ങയുടെ മകനെ ഞാൻ അമ്മാവന്റെ വീട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുപോയിരിക്കുന്നു, ദുഃഖിക്കേണ്ട’ എന്നോ? ഇങ്ങനെയൊരു അസത്യവാക്ക് ഞാൻ ഒരിക്കലും പറയുകയില്ല; അപ്രിയമായ ഈ സത്യവാക്കാകട്ടെ എങ്ങനെ പറയും?’ ഇവിടെ സുമന്ത്രന്റെ ധർമസങ്കടം വ്യക്തമാണ് — അസത്യം പറയാൻ കഴിയില്ല, സത്യം പറയാൻ മനസ്സു വരുന്നുമില്ല. ‘എന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലുള്ള, അങ്ങയുടെ ബന്ധുജനങ്ങളെ വഹിച്ചിരുന്ന ഈ ഉത്തമാശ്വങ്ങൾ അങ്ങയില്ലാത്ത രഥം എങ്ങനെ വലിക്കും? അതിനാൽ അങ്ങയില്ലാതെ അയോധ്യയിലേക്കു പോകാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല; അനഘനേ, വനവാസത്തിൽ അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാൻ എനിക്ക് അനുവാദം തരണം. യാചിക്കുന്ന എന്നെ അങ്ങ് ഉപേക്ഷിക്കുകതന്നെ ചെയ്യുമെങ്കിൽ, അങ്ങ് ഉപേക്ഷിക്കുന്ന ആ നിമിഷംതന്നെ ഞാൻ ഇവിടെ രഥത്തോടുകൂടി അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും.’ ഈ പ്രതിജ്ഞ ഭൃത്യഭക്തിയുടെ അങ്ങേയറ്റമാണ്. ‘രാഘവാ, കാട്ടിൽ അങ്ങയുടെ തപസ്സിനു തടസ്സമുണ്ടാക്കുന്നവ എന്തെല്ലാമുണ്ടോ, അവയെയെല്ലാം ഞാൻ രഥംകൊണ്ടു തടഞ്ഞുനിർത്തും. അങ്ങുമൂലം രഥം ഓടിക്കുന്നതിന്റെ സുഖം എനിക്കു കിട്ടി; അങ്ങുമൂലംതന്നെ വനവാസത്തിന്റെ സുഖവും ഞാൻ ആശിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ സുമന്ത്രൻ വേതനമോ പദവിയോ യാചിക്കുന്നില്ല, സേവനം മാത്രം; അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ സേവനംതന്നെയാണ് ഫലം, ഫലത്തിനുള്ള ഉപാധിയല്ല. കുതിരകളെയും അദ്ദേഹം പരാമർശിക്കുന്നു, കാരണം അവയും രാമന്റെ ബന്ധുജനങ്ങളെ വഹിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ അവയ്ക്കും രാമനുമായി ബന്ധമുണ്ട്. ‘രഥത്തോടുകൂടി അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും’ എന്ന പ്രതിജ്ഞയിൽ രഥവും ഒപ്പം പോകുന്നു — കാരണം സാരഥിയുടെ അസ്തിത്വം രഥത്തോടൊപ്പമാണ്. ‘തപോവിഘ്നകരാണി’ (തപസ്സിനു വിഘ്നമുണ്ടാക്കുന്നവ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കാട്ടിലെ ഉപദ്രവങ്ങളെ രഥംകൊണ്ടു തടയാമെന്ന് അദ്ദേഹം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സേവനത്തിന്റെ പ്രായോഗികമായ മൂല്യവും സൂചിതമാകുന്നു. എന്നാൽ കാട്ടിൽ താപസനു രഥംകൊണ്ടു പ്രയോജനമില്ലെന്ന് രാമന് അറിയാം. ‘ത്വദ്ബന്ധുജനവാഹിനഃ’ (അങ്ങയുടെ ബന്ധുജനങ്ങളെ വഹിച്ചിരുന്നവ) എന്ന കുതിരകളുടെ വിശേഷണത്താൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഇതേ കുതിരകളാണ് രാമന്റെ കുടുംബത്തെ വഹിച്ചിരുന്നത്, അതിനാൽ അവയുടെ വേർപാടും സഹിക്കാനാവാത്തതാണ് എന്നാണ്.
‘പ്രസാദിച്ചാലും; കാട്ടിൽ അങ്ങയുടെ തൊട്ടടുത്തുള്ളവനായിരിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ‘എന്റെ അടുത്തുതന്നെ ഉണ്ടായിരിക്കുക’ എന്ന് സ്നേഹത്തോടെ പറയുന്ന വാക്കു കേൾക്കാൻ ഞാൻ കൊതിക്കുന്നു. വീരാ, ഈ കുതിരകളും കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന അങ്ങയെ പരിചരിക്കുമെങ്കിൽ അവയും പരമമായ ഗതി പ്രാപിക്കും.’ ഇവിടെ കുതിരകൾക്കുപോലും മോക്ഷസാധനത്വം പറയുന്നു — സത്പുരുഷസേവയാൽ മൃഗങ്ങൾപോലും ഉത്തമഗതി നേടുമെന്നത് ശാസ്ത്രസമ്മതമായ ദർശനമാണ്. ‘കാട്ടിൽ വസിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ തലകൊണ്ട് അങ്ങയെ ശുശ്രൂഷിക്കും; അയോധ്യയെയോ ദേവലോകത്തെയോ ഞാൻ പൂർണമായും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ദുഷ്കർമം ചെയ്തവന് മഹേന്ദ്രന്റെ രാജധാനിയിൽ പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, അങ്ങയില്ലാതെ എനിക്ക് ആ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കാനാവില്ല.’ ഈ ഉപമ ഗംഭീരമാണ് — പാപിക്കു സ്വർഗത്തിൽ പ്രവേശനം നിഷിദ്ധമായിരിക്കുന്നതുപോലെ രാമനില്ലാത്ത അയോധ്യ അദ്ദേഹത്തിനു നിഷിദ്ധമാണ്. ‘വനവാസം തീരുമ്പോൾ ഇതേ രഥത്തിൽ അങ്ങയെ വീണ്ടും നഗരത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകണം — ഇതുതന്നെയാണ് എന്റെ മനോരഥം. കാട്ടിൽ അങ്ങയോടൊപ്പമാണെങ്കിൽ എനിക്കു പതിനാലു വർഷം ക്ഷണനേരംപോലെ കടന്നുപോകും; അല്ലെങ്കിലോ നൂറുകണക്കിനു വർഷങ്ങൾപോലെ. ഭൃത്യവത്സലനേ, യജമാനപുത്രൻ പോയ വഴിയിൽ നിൽക്കുന്നവനും, തന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനും, ഭക്തനുമായ ഈ ഭൃത്യനെ അങ്ങ് ഉപേക്ഷിക്കരുത്.’ അവസാനവാക്യത്തിൽ അദ്ദേഹം ധർമശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഭാഷ ആശ്രയിക്കുന്നു — സ്വസ്ഥാനത്തു നിൽക്കുന്ന ഭൃത്യനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് യജമാനന്റെ ധർമമല്ല. ‘മൂർധ്നാ ശുശ്രൂഷണം’ (തലകൊണ്ടുള്ള ശുശ്രൂഷ) എന്ന പദംകൊണ്ട് തലയിൽ ഭാരം ചുമക്കുന്നതുപോലുള്ള അത്യന്തം വിനീതമായ സേവനം സൂചിതമാകുന്നു. ‘ക്ഷണഭൂതാനി’ (ക്ഷണംപോലെയായവ), ‘ശതസംഖ്യാനി’ (നൂറുകണക്കിനുള്ളവ) എന്നിവയിലൂടെ കാലത്തിന്റെ ആപേക്ഷികത കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ദീർഘമായ കാലവും ചുരുങ്ങിയതാണ്, വിരഹത്തിലാകട്ടെ ചുരുങ്ങിയതും ദീർഘമാണ്. ഇതു ഭക്തിയുടെ അനുഭൂതിയാണ്, ജ്യോതിഷഗണനയല്ല.
ഇങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ ദീനനായി വീണ്ടും വീണ്ടും യാചിക്കുന്ന സുമന്ത്രനോട് ഭൃത്യരിൽ അനുകമ്പയുള്ള രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘യജമാനനിൽ വാത്സല്യമുള്ളവനേ, അങ്ങയുടെ പരമമായ ഭക്തി എനിക്കറിയാം. എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് അങ്ങയെ ഇവിടെനിന്നു നഗരത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്നതെന്നു കേട്ടുകൊള്ളുക.’ ഇവിടെ രാമൻ ആജ്ഞകൊണ്ടല്ല, കാരണം പറഞ്ഞുകൊടുത്താണ് സുമന്ത്രനെ മടക്കുന്നത്; ഇതാണ് ഉത്തമനായ യജമാനന്റെ ധർമം. ‘അങ്ങ് നഗരത്തിൽ ചെന്നതു കണ്ടാൽ എന്റെ ഇളയമ്മയായ കൈകേയിക്ക് ‘രാമൻ കാട്ടിലേക്കു പോയി’ എന്ന് ഉറപ്പുവരും. മറിച്ചായാൽ അവൾക്കു തൃപ്തിയുണ്ടാവില്ല; ഞാൻ വനവാസത്തിനു പോയിട്ടും, ധർമിഷ്ഠനായ രാജാവിനെ ‘അസത്യം പറയുന്നവൻ’ എന്ന് അവൾ അതിരുകടന്നു സംശയിച്ചേക്കും.’ ഇതാണ് രാമന്റെ ദീർഘദർശിത്വം — സുമന്ത്രന്റെ മടക്കം വെറും വേർപാടല്ല, അച്ഛന്റെ സത്യവാദിത്വത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷമായ തെളിവാണ്. സാരഥി രഥത്തോടൊപ്പം മടങ്ങിച്ചെല്ലാതിരുന്നാൽ, രാജാവ് രാമനെ എവിടെയോ രഹസ്യമായി പാർപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു കൈകേയി സംശയിക്കും. ‘എന്റെ ഇളയമ്മയ്ക്ക് ഭരതൻ കാക്കുന്ന സമൃദ്ധമായ പുത്രരാജ്യം ലഭിക്കണം — ഇതാണ് എന്റെ പ്രഥമകല്പം. അതിനാൽ എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനും രാജാവിനു പ്രിയം ചെയ്യാനുമായി, സുമന്ത്രാ, അങ്ങു നഗരത്തിലേക്കു പോവുക; ഏല്പിച്ച സന്ദേശങ്ങൾ ഓരോന്നും അതതുപോലെ പറയുക.’ ഇങ്ങനെ കൈകേയിയുടെ മനോരഥം നിറവേറ്റുന്നതുതന്നെ തന്റെ ഒന്നാമത്തെ കർത്തവ്യമായി രാമൻ കരുതുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അദ്ഭുതകരമായ ഔദാര്യം. ‘പ്രഥമഃ കല്പഃ’ എന്ന പദത്തിൽ ഒരു ശാസ്ത്രീയപരിഭാഷ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — കല്പം എന്നാൽ വിധിയുടെ ഒരു പ്രകാരം; പല പ്രകാരങ്ങൾ സാധ്യമായിടത്ത് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായതാണ് പ്രഥമകല്പം. രാമന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ കൈകേയിയുടെ തൃപ്തിയാണ് പ്രഥമകല്പം, കാരണം അതിലൂടെയാണ് അച്ഛന്റെ സത്യം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘തഥാ തഥാ’ (അതതുപോലെ) എന്ന ആവർത്തനത്താൽ ഓരോ സന്ദേശവും യഥായോഗ്യം അറിയിക്കണമെന്ന് ആജ്ഞാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് സൂതനെ വീണ്ടും വീണ്ടും സാന്ത്വനപ്പെടുത്തിയശേഷം, തളർച്ചയില്ലാത്ത രാമൻ ഗുഹനോടു യുക്തിയുക്തമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഗുഹാ, ജനങ്ങളുള്ള കാട്ടിൽ എനിക്കിപ്പോൾ വസിക്കുന്നതു യോഗ്യമല്ല; ആശ്രമത്തിൽ വസിക്കുകതന്നെ വേണം, അതാണ് വിധി.’ ‘സജനേ വനേ’ (ജനങ്ങളുള്ള കാട്ടിൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ജനങ്ങൾ വന്നുപോകുന്ന, ശൃംഗവേരപുരത്തിനടുത്തുള്ള കാടിനെയാണ് പറയുന്നത്; താപസനാകട്ടെ ജനശൂന്യമായ സ്ഥലമാണ് യോഗ്യം. ‘അതുകൊണ്ട് തപസ്വികൾക്ക് അലങ്കാരമായ നിയമം സ്വീകരിച്ച്, അച്ഛന്റെയും സീതയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും നന്മ കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, ജട കെട്ടി ഞാൻ പോകും. പേരാലിന്റെ കറ കൊണ്ടുവരിക.’ ഗുഹൻ ആ കറ വേഗം രാജപുത്രനു കൊണ്ടുവന്നുകൊടുത്തു. പേരാലിന്റെ കറകൊണ്ട് തലമുടി ഒട്ടിച്ചേർന്ന് ജടയുടെ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു എന്നത് താപസരുടെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണ്. അതുകൊണ്ട് രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെയും തന്റെയും ജട ഉണ്ടാക്കി; നീണ്ട കൈകളുള്ള ആ നരവ്യാഘ്രം ജടാധാരിയായി. മരവുരി ധരിച്ച്, ജടാമണ്ഡലം ചൂടിയ ആ സഹോദരന്മാർ ഋഷിതുല്യരായി ശോഭിച്ചു. പിന്നെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം വൈഖാനസമാർഗം (വാനപ്രസ്ഥതാപസരുടെ വഴി) സ്വീകരിച്ച രാമൻ വ്രതം കൈക്കൊണ്ടു; സഹായിയായ ഗുഹനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഗുഹാ, സൈന്യം, ഖജനാവ്, കോട്ട, ജനപദം എന്നിവയിൽ അങ്ങ് ശ്രദ്ധയോടെയിരിക്കണം; രാജ്യം കാത്തുസൂക്ഷിക്കാൻ ഏറ്റവും പ്രയാസമുള്ളതാണെന്നാണല്ലോ കരുതപ്പെടുന്നത്.’ ഇവിടെ താൻതന്നെ രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനായിട്ടും രാമൻ സുഹൃത്തിനു രാജ്യരക്ഷ ഉപദേശിക്കുന്നു; നാലു രാജ്യാംഗങ്ങളുടെ നിർദേശം അർഥശാസ്ത്രത്തിന്റെ പരിഭാഷയെ പിന്തുടരുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹത്തോടു യാത്ര ചോദിച്ച്, ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനൻ ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി വേഗത്തിൽ, എന്നാൽ പരിഭ്രമമില്ലാതെ, പുറപ്പെട്ടു. ‘അക്ലീബഃ’ (തളർച്ചയില്ലാത്തവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമന്റെ വിഷാദമില്ലായ്മ സൂചിതമാകുന്നു — സുമന്ത്രനെ പറഞ്ഞയച്ചിട്ടും അദ്ദേഹം തളരുന്നില്ല. ‘തപസ്വിജനഭൂഷണം’ എന്നത് ജടയുടെ വർണനയാണ്; രാജപുത്രന് വൈരൂപ്യമായതുതന്നെ താപസന് അലങ്കാരമാണ്. ‘ദുരാരക്ഷതമം’ (കാത്തുസൂക്ഷിക്കാൻ ഏറ്റവും പ്രയാസമുള്ളത്) എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ രാജ്യരക്ഷയുടെ ദുഷ്കരത പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; സൈന്യം, ഖജനാവ്, കോട്ട, ജനപദം — ഈ നാലും രക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവയായി നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘അവ്യഗ്രഃ’ (പരിഭ്രമമില്ലാതെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമന്റെ അക്ഷോഭ്യത സൂചിതമാകുന്നു — യാത്രയ്ക്കു തിടുക്കമുണ്ട്, എന്നാൽ മനസ്സിൽ ചാഞ്ചല്യമില്ല.
നദീതീരത്ത് തോണി കണ്ട്, അതിവേഗം ഒഴുകുന്ന ഗംഗ കടക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നരവ്യാഘ്രമേ, കിടക്കുന്ന ഈ തോണിയിൽ പതുക്കെ കയറുക; മനസ്വിനിയായ സീതയെ പിടിച്ച് ആദ്യം കയറ്റുക.’ ‘ശനൈഃ’ (പതുക്കെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് തോണിയുടെ ഇളക്കവും ‘പരിഗൃഹ്യ’ (പിടിച്ച്) എന്നതുകൊണ്ട് സീതയെ ശ്രദ്ധയോടെ താങ്ങുന്നതും സൂചിതമാകുന്നു. ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആജ്ഞ കേട്ട്, ഒന്നിനും എതിരുനിൽക്കാത്ത ആത്മവാനായ ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം മൈഥിലിയെ കയറ്റി, പിന്നെ സ്വയം കയറി. ‘എല്ലാറ്റിനും എതിരുനിൽക്കാതെ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ നിത്യമായ അനുകൂലഭാവം കവി വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ തേജസ്വി സ്വയം കയറി; അപ്പോൾ നിഷാദാധിപതിയായ ഗുഹൻ തന്റെ ജ്ഞാതികളെ (തുഴയാൻ) പ്രേരിപ്പിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയായ രാഘവനും ആ തോണിയിൽ കയറി ബ്രാഹ്മണരെപ്പോലെയും ക്ഷത്രിയരെപ്പോലെയും തനിക്കു ഹിതമായത് ജപിച്ചു — ബ്രാഹ്മണരുടെ വിധിപ്രകാരം മന്ത്രജപവും ക്ഷത്രിയരുടെ വിധിപ്രകാരം വിജയത്തിനുള്ള പ്രാർഥനയും, രണ്ടും അദ്ദേഹം ചെയ്തു. ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം ആചമിച്ച് സീതയോടൊപ്പം അദ്ദേഹം ആ നദിയെ നമസ്കരിച്ചു; സന്തോഷഭരിതനായ മഹാരഥൻ ലക്ഷ്മണനും നമസ്കരിച്ചു. സുമന്ത്രനോടും സൈന്യസഹിതനായ ഗുഹനോടും യാത്ര പറഞ്ഞ് രാമൻ തോണിയിലിരുന്ന് തോണിക്കാരെ (തുഴയാൻ) പ്രേരിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ അവർ ചലിപ്പിച്ച, ചുക്കാൻപിടിക്കുന്നവനാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെട്ട, നല്ല തുഴകളുടെ വേഗമേറ്റ തോണി അതിവേഗം ജലത്തിനു കുറുകെ നീങ്ങി. ഇവിടെ ‘സ്ഫ്യം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് തോണി തള്ളിനീക്കാനുള്ള മരംകൊണ്ടുള്ള ഉപകരണം, തുഴ, എന്നാണ് പറയുന്നത്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘തുഴ’ എന്നു വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ബ്രഹ്മവത് ക്ഷത്രവത് ച’ (ബ്രാഹ്മണരെപ്പോലെയും ക്ഷത്രിയരെപ്പോലെയും) എന്ന പദങ്ങളാൽ രാമന്റെ ദ്വൈവിധ്യം സൂചിതമാകുന്നു — വേദജ്ഞനായ അദ്ദേഹം ബ്രാഹ്മണനെപ്പോലെ ജപിക്കുന്നു, രാജപുത്രനായ അദ്ദേഹം ക്ഷത്രിയനെപ്പോലെ വിജയം ആഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. നദിയെ നമസ്കരിക്കുന്നതും കടക്കുന്നതിനുമുമ്പ് വിധിച്ചിട്ടുള്ള ശിഷ്ടാചാരമാണ്. ‘ചോദയാമാസ നാവികാൻ’ (തോണിക്കാരെ പ്രേരിപ്പിച്ചു) എന്നത് രാമന്റെ നായകത്വം കാണിക്കുന്നു — തോണിയിലും ആജ്ഞ നൽകുന്നത് അദ്ദേഹംതന്നെ.
ഭാഗീരഥിയുടെ നടുവിലെത്തിയപ്പോൾ അനിന്ദിതയായ വൈദേഹി കൈകൂപ്പി ആ നദിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഗംഗേ, ഇതു ധീമാനായ ദശരഥമഹാരാജാവിന്റെ പുത്രനാണ്; അങ്ങയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ ഇദ്ദേഹം ഈ ആജ്ഞ നിറവേറ്റട്ടെ. കാട്ടിൽ പതിനാലു വർഷം മുഴുവൻ വസിച്ചിട്ട് അനുജനോടും എന്നോടുമൊപ്പം ഇദ്ദേഹം മടങ്ങിവരും.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്: സീത തനിക്കുവേണ്ടി ഒന്നും യാചിക്കുന്നില്ല; അവളുടെ പ്രാർഥന മുഴുവൻ ഭർത്താവിന്റെ രക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ്. ‘അപ്പോൾ, സുഭഗയായ ദേവീ, ക്ഷേമത്തോടെ മടങ്ങിയെത്തി സർവാഭിലാഷങ്ങളും സഫലമായി സന്തോഷവതിയായി ഞാൻ അങ്ങയെ പൂജിക്കും. അങ്ങ് മൂന്നു വഴികളിലൂടെ ഒഴുകുന്ന ദേവിയാണല്ലോ; ബ്രഹ്മലോകത്തെ അങ്ങ് വ്യാപിക്കുന്നു, ഈ ലോകത്തിലോ സമുദ്രരാജന്റെ ഭാര്യയായി കാണപ്പെടുന്നു. ശോഭനയായവളേ, നരവ്യാഘ്രൻ രാജ്യം നേടി മംഗളകരമായി മടങ്ങിയെത്തുമ്പോൾ ഞാൻ അങ്ങയെ നമസ്കരിക്കുകയും പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്യും. അങ്ങേക്കു പ്രിയം ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ ഞാൻ ബ്രാഹ്മണർക്ക് ഒരു ലക്ഷം പശുക്കളെയും വസ്ത്രങ്ങളെയും മേന്മയേറിയ അന്നവും ദാനം ചെയ്യും. ആയിരം കുടം സുരകൊണ്ടും മാംസം ചേർത്ത ചോറുകൊണ്ടും ഞാൻ അങ്ങയെ പൂജിക്കും; അങ്ങു പ്രസാദിച്ചാലും. അങ്ങയുടെ തീരത്തു വസിക്കുന്ന ദേവതകളെയും തീർഥങ്ങളെയും ക്ഷേത്രങ്ങളെയും എല്ലാം ഞാൻ പൂജിക്കും. അനഘേ, പാപരഹിതനായ ഈ മഹാബാഹു എന്നോടും അനുജനോടുംകൂടി വനവാസത്തിൽനിന്നു വീണ്ടും അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കട്ടെ.’ ഇവിടെ സുരക്കുടങ്ങളുടെയും മാംസച്ചോറിന്റെയും പരാമർശം പ്രാചീനമായ ലോകാചാരത്തിന്റെ സാക്ഷ്യമാണ്; ഗീതാപ്രസ്സിന്റെ അടിക്കുറിപ്പാകട്ടെ ‘സുരേഷു ന ഘടന്തേ’ (ദേവന്മാർക്കിടയിൽപോലും ലഭ്യമല്ലാത്തവ) എന്ന വ്യുത്പത്തിയിലൂടെ ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുർലഭമായ പദാർഥങ്ങൾ എന്ന അർഥവും കാണിക്കുന്നു. ‘ദക്ഷിണാ’ എന്ന സീതയുടെ വിശേഷണത്തിന് രണ്ടർഥമുണ്ട് — ഭർത്താവിന് അനുകൂലയായവൾ, തെക്കേക്കരയിലേക്കു പോകുന്നവൾ. ഗംഗയുടെ സ്തുതിയിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — അവൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നത്, സമുദ്രപത്നിയായിരിക്കുന്നത്, തീരത്തുള്ള ദേവതകൾക്കും തീർഥങ്ങൾക്കും ആശ്രയമായിരിക്കുന്നത്. പൂജ ചെയ്യുമെന്ന പ്രതിജ്ഞയും ഉപാധിയോടുകൂടിയതാണ് — ‘മടങ്ങിയെത്തി’ എന്ന്; ഇതിലൂടെ മടക്കം നിശ്ചയമാണെന്ന സീതയുടെ ആത്മവിശ്വാസം പ്രകടമാകുന്നു. ‘പേശലം അന്നം’ എന്നത് നന്നായി പാകപ്പെടുത്തിയ ഉത്തമഭോജ്യത്തെ കുറിക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണഭോജനവും ഗോദാനവും തീർഥപൂജയുടെ അംഗങ്ങളാണെന്നതാണ് ലോകരീതി.
ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അനിന്ദിതയും ഭർത്താവിനെ ദൈവമായി കരുതുന്നവളുമായ സീത വേഗംതന്നെ ഗംഗയുടെ തെക്കേക്കരയിലെത്തി. കരയിലെത്തി തോണി വിട്ട്, ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന ആ നരർഷഭൻ അനുജനോടും വൈദേഹിയോടുമൊപ്പം യാത്ര തുടർന്നു. ‘തോണി വിട്ട്’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അയോധ്യയുമായുള്ള അവസാനബന്ധവും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു എന്നു സൂചിതമാകുന്നു. അപ്പോൾ മഹാബാഹു സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ജനങ്ങളുള്ളിടത്തായാലും ജനശൂന്യമായിടത്തായാലും സീതയുടെ സംരക്ഷണത്തിനായി ശ്രദ്ധയോടെയിരിക്കുക. എന്നെപ്പോലുള്ളവർ ജനശൂന്യമായ കാട്ടിൽ സംരക്ഷണം നിശ്ചയമായും ചെയ്യണം. സൗമിത്രേ, നീ മുന്നിൽ നടക്കുക, സീത നിന്റെ പിന്നാലെ വരട്ടെ; ഞാൻ പിന്നിൽ സീതയെയും നിന്നെയും കാത്തുകൊണ്ട് പിന്തുടരാം. പുരുഷർഷഭാ, നാം അന്യോന്യം രക്ഷിക്കണം.’ ഇവിടെ നിശ്ചയിച്ച ക്രമം — മുന്നിൽ ലക്ഷ്മണൻ, നടുവിൽ സീത, പിന്നിൽ രാമൻ — തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിലെല്ലാം പാലിക്കപ്പെടുന്നു; കവി ഇവിടെ അതിനെ ആദ്യമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ഇതുവരെ ദുഷ്കരമായ ഒരു പ്രവൃത്തിയും കഴിഞ്ഞുപോയിട്ടില്ല; ഇന്നാകട്ടെ വൈദേഹി വനവാസത്തിന്റെ ദുഃഖം അറിയും. ഇന്ന് അവൾ ജനത്തിരക്കില്ലാത്തതും വയലുകളും തോട്ടങ്ങളുമില്ലാത്തതും നിരപ്പില്ലാത്തതും കുഴികൾ നിറഞ്ഞതുമായ കാട്ടിൽ പ്രവേശിക്കും.’ സീതയുടെ സുകുമാരത ഓർത്താണ് രാമന് ഈ ചിന്ത ഉണ്ടായത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണൻ മുന്നിൽ പുറപ്പെട്ടു, അതിനുശേഷം സീത, അതിനുപിന്നിൽ രഘുനന്ദനനായ രാഘവൻ. ‘ന ഹി താവദ് അതിക്രാന്താ സുകരാ കാചന ക്രിയാ’ എന്ന വാക്യത്തിന്റെ ആശയം ഇതാണ് — ഇന്നുവരെ ചെയ്തതെല്ലാം എളുപ്പമുള്ളതായിരുന്നു, ദുഷ്കരമായത് ഇനി ഇവിടെനിന്നാണ് തുടങ്ങുന്നത്. ‘ക്ഷേത്രാരാമവിവർജിതം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കൃഷിനിലങ്ങളുടെയും ഉദ്യാനങ്ങളുടെയും അഭാവവും, ‘വിഷമം പ്രപാതം ച’ എന്നതുകൊണ്ട് ഭൂമിയുടെ നിരപ്പില്ലായ്മയും കുഴികളും സൂചിതമാകുന്നു. ‘അന്യോന്യം രക്ഷിക്കണം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ തനിക്കു തുല്യനായിട്ടാണ് കാണുന്നത്, വെറും അനുചരനായല്ല.
ഗംഗയുടെ മറുകരയിലേക്കു വേഗം കടന്ന രാമനെ ഇടവിടാതെ നോക്കിനിന്ന്, വഴിയുടെ ദൂരംകൊണ്ട് കാഴ്ച മടങ്ങിയപ്പോൾ, വ്യഥിതനും ദയനീയനുമായ സുമന്ത്രൻ കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. കാഴ്ച എത്തുന്നിടത്തോളം അദ്ദേഹം നോക്കിക്കൊണ്ടേയിരുന്നു; വഴിയുടെ ദൂരംകൊണ്ട് രാമൻ കാണാതായപ്പോൾ മാത്രമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധൈര്യം തകർന്നത്. ഇതാണ് സുമന്ത്രൻ രാമനെ കാണുന്നതിന്റെ അവസാനം; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുഃഖം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ അയോധ്യയിൽവച്ച് വീണ്ടും വെളിപ്പെടും. ലോകപാലകന്മാർക്കു തുല്യമായ പ്രഭാവമുള്ള, വരദനായ മഹാത്മാവ് രാമനാകട്ടെ മഹാനദി കടന്ന് ക്രമേണ സമൃദ്ധരും നല്ല വിളകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവരും സന്തുഷ്ടരുമായ വത്സരുടെ ദേശത്തെത്തി — വത്സദേശം പ്രയാഗയ്ക്കടുത്തുള്ള, ധനധാന്യസമ്പന്നമായ ജനപദമാണ്; അവിടത്തെ ജനങ്ങൾ സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടിയുള്ളവരുമാണ്. അവിടെ ആ സഹോദരന്മാർ വരാഹം, ഋശ്യം, പൃഷതം, മഹാരുരു എന്നീ നാലു വലിയ മൃഗങ്ങളെ കൊന്ന്, മേധ്യമായ (ശുദ്ധമായ) മാംസമെടുത്ത്, വിശന്നവരായി, സന്ധ്യാനേരത്ത് രാത്രി തങ്ങാനായി വേഗം ഒരു വൻമരത്തിന്റെ ചുവട്ടിലേക്കു ചെന്നു. ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിൽ (ഉപജാതി, വംശസ്ഥം) രചിച്ചവയാണ്, സർഗാന്തത്തിലെ കവിയുടെ രീതിയനുസരിച്ച്. ഈ സർഗത്തോടെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ ഒരു പുതിയ ഖണ്ഡം ആരംഭിക്കുന്നു — ഗംഗയുടെ തെക്കേക്കരയിൽ രാമൻ രാജപുത്രനല്ല, ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ച വനവാസിയാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാട്ടിലെ ആദ്യരാത്രി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘തപസ്വീ’ എന്ന സുമന്ത്രന്റെ വിശേഷണം ഇവിടെ കരുണാർഥത്തിലാണ് — പാവം, ദയനീയൻ എന്ന അർഥത്തിൽ. ‘വരദഃ’ എന്നത് രാമന്റെ വിശേഷണമാണ്, കാരണം യാചിക്കുന്നവർക്ക് അദ്ദേഹം അഭീഷ്ടം നൽകുന്നു. ‘മേധ്യം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് യജ്ഞത്തിനു യോഗ്യമായ ശുദ്ധമാംസം എന്നാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്; താപസർക്കും കാട്ടുമാംസം സ്വീകരിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രവിധിയനുസരിച്ചായിരുന്നുവെന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः॥ ५२॥