സർഗ്ഗം
ലക്ഷ്മണന്റെ വിലാപം
ഗുഹൻ ശയ്യ നൽകുകയും ഉറക്കമൊഴിയാമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു, ലക്ഷ്മണൻ ഉറക്കം നിരസിക്കുന്നു, ദശരഥനെയും കൗസല്യയെയും അയോധ്യയെയുംകുറിച്ചുള്ള ശോകവചനങ്ങൾ, ഗുഹന്റെ കണ്ണീർ
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാമൻ സീതയോടൊപ്പം നിലത്തു കിടന്നു, ലക്ഷ്മണൻ മരത്തിൽ ചാരി ഉണർന്നുനിന്നു. ഇവിടെ അതേ പ്രസംഗം തുടരുന്നു. ജ്യേഷ്ഠനുവേണ്ടി ആഡംബരമില്ലാതെ ഉണർന്നിരിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട്, സന്താപത്താൽ തപിച്ച ഗുഹൻ രാഘവനോട് (ലക്ഷ്മണനോട്) പറഞ്ഞു — ‘മകനേ, രാജകുമാരാ, ഈ സുഖകരമായ ശയ്യ നിനക്കായി ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു; ഇതിൽ ഇഷ്ടംപോലെ നന്നായി വിശ്രമിക്കുക. ഈ ജനങ്ങളെല്ലാം ക്ലേശങ്ങൾ ശീലിച്ചവരാണ്, നീയാകട്ടെ സുഖം ശീലിച്ചവനും; കാകുത്സ്ഥന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി ഞങ്ങൾ രാത്രി ഉണർന്നിരിക്കാം.’ ഇവിടെ ‘ആഡംബരമില്ലാതെ’ എന്ന പദം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ലക്ഷ്മണന്റെ ഉറക്കമൊഴിയൽ പ്രദർശനത്തിനല്ല, ശുദ്ധമായ സ്നേഹംകൊണ്ടുതന്നെയാണ്. ഗുഹന്റെ വാക്കിലും വിനയം കാണാം — സ്വജനങ്ങൾ ക്ലേശത്തിനു യോഗ്യർ, അതിഥി സുഖത്തിനു യോഗ്യൻ എന്ന ഭേദം അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘രക്ഷയ്ക്കായി’ എന്ന പദത്താൽ കാവലിന്റെ ലക്ഷ്യം വ്യക്തമാണ്; നിഷാദന്മാർ ധനുർധാരികളും കാടിന്റെ ഉടമകളുമാണല്ലോ.
ഗുഹൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘ഭൂമിയിൽ എനിക്കു രാമനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട ആരുമില്ല; ഇതു ഞാൻ സത്യമായിത്തന്നെ പറയുന്നു, സത്യത്തെക്കൊണ്ടുതന്നെ നിന്നോടു ശപഥം ചെയ്യുന്നു. ഇവന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഈ ലോകത്തിൽ അതിമഹത്തായ യശസ്സും വിപുലമായ ധർമലാഭവും സമൃദ്ധമായ അർഥകാമങ്ങളും ഞാൻ ആശിക്കുന്നത്. അങ്ങനെയുള്ള ഞാൻ സീതയോടൊപ്പം ഉറങ്ങുന്ന പ്രിയസഖാവായ രാമനെ കൈയിൽ ധനുസ്സുമായി ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം എല്ലാ വിധത്തിലും രക്ഷിക്കും. ഈ കാട്ടിൽ എപ്പോഴും സഞ്ചരിക്കുന്ന എനിക്ക് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല; അതിനാൽ അതിബലമുള്ള അതിമഹത്തായ ചതുരംഗസൈന്യത്തെപ്പോലും ഞങ്ങൾക്കു നേരിടാൻ കഴിയും.’ ഈ വാക്കുകളിലൂടെ ഗുഹന്റെ മൂന്നുവിധമുള്ള ബലം വെളിപ്പെടുന്നു — സ്നേഹം, ധർമനിഷ്ഠ, ദേശജ്ഞാനം. കാട്ടിൽ ജനിച്ചുവളർന്നവന് കാടിനെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവുതന്നെയാണ് സൈന്യം. ‘സത്യത്തെക്കൊണ്ടുതന്നെ ശപഥം ചെയ്യുന്നു’ എന്ന ശപഥം ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ഗുഹൻ ദേവന്മാരെയോ ധനത്തെയോ അല്ല, സത്യത്തെത്തന്നെയാണ് പ്രമാണമാക്കുന്നത്; ഇതാണ് രാമസംഗത്തിന്റെ പ്രഭാവം. ‘ഇവന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ട്’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം തന്റെ ഭാഗ്യം മുഴുവൻ രാമനെ ആശ്രയിച്ചാണെന്നു കരുതുന്നു.
അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു — ‘പാപമില്ലാത്തവനേ, ധർമംതന്നെ നോക്കിക്കാണുന്ന നിന്നാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ഞങ്ങളെല്ലാം ഇവിടെ ഭയമില്ലാത്തവരാണ്. എന്നാൽ ദാശരഥി സീതയോടൊപ്പം നിലത്തു കിടക്കുമ്പോൾ എനിക്ക് എങ്ങനെ ഉറക്കം ലഭിക്കും, എങ്ങനെ ജീവിതമോ സുഖങ്ങളോ ലഭിക്കും? എല്ലാ ദേവാസുരന്മാർക്കുംപോലും യുദ്ധത്തിൽ നേരിടാനാവാത്തവനെ നോക്കൂ — അവൻ സീതയോടൊപ്പം പുല്ലിൽ സുഖമായി ഉറങ്ങുന്നു.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ഉത്തരം രണ്ടുവിധമാണ് — ആദ്യം ഗുഹന്റെ ശങ്ക നീക്കൽ (ഞങ്ങൾ ഭയപ്പെടുന്നില്ല), പിന്നെ സ്വന്തം അശക്തിയുടെ അറിയിപ്പ് (എനിക്ക് ഉറക്കം സാധ്യമല്ല). ‘ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും നേരിടാനാവാത്തവൻ’ എന്ന് രാമന്റെ മാഹാത്മ്യം ഓർത്ത്, അദ്ദേഹം പുൽശയ്യയിൽ കിടക്കുന്നതു കണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ ശോകം ഇരട്ടിച്ചു. ഇവിടെ വിരോധാഭാസംതന്നെയാണ് അലങ്കാരം — ആരുടെ ബലം മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും സഹിക്കാനാവില്ലയോ, അവൻതന്നെ പുല്ലിൽ കിടക്കുന്നു.
ലക്ഷ്മണൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘മന്ത്രങ്ങളാലും തപസ്സാലും പലവിധ പരാക്രമങ്ങളാലും ലഭിച്ചവനും, ദശരഥനു തുല്യമായ ലക്ഷണങ്ങളുള്ളവനുമായ ഒരേയൊരു പുത്രൻ ഇവനാണ്. ഇവൻ നാടുവിട്ടുപോയതോടെ രാജാവ് ഏറെക്കാലം ജീവിക്കുകയില്ല; നിശ്ചയമായും വേഗംതന്നെ ഭൂമി വിധവയാകും.’ ‘വിധവയായ ഭൂമി’ എന്ന ഉപമ തീവ്രമാണ് — രാജാവ് ഭൂമിയുടെ പതിയാണല്ലോ; അദ്ദേഹം മരിച്ചാൽ അവൾ വിധവയെപ്പോലെ അനാഥയാകുന്നു. ‘മന്ത്രങ്ങളാലും തപസ്സാലും ലഭിച്ചവൻ’ എന്ന പദത്താൽ പുത്രകാമേഷ്ടിയാഗം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, അവിടെ ഏറെക്കാലത്തെ പ്രയത്നംകൊണ്ടാണ് രാമനെ ലഭിച്ചത്. ഇങ്ങനെ ദുർലഭമായി ലഭിച്ചതുതന്നെ ഇപ്പോൾ കാട്ടിലേക്ക് അയയ്ക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഇതാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ശോകകാരണം. ‘ഒരേയൊരു’ എന്ന പദവും സൂചകമാണ് — നാലു പുത്രന്മാരുണ്ട്, എന്നാൽ രാജ്യഭാരം വഹിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനും ലക്ഷണസമ്പന്നനുമായവൻ ഒരാൾ മാത്രം.
‘മകനേ, സ്ത്രീകൾ വലിയ നിലവിളി മുഴക്കി ക്ഷീണത്താൽ നിശ്ശബ്ദരായിട്ടുണ്ടാകും; അതിനാൽ രാജഭവനം ശബ്ദമടങ്ങിയതായിരിക്കും എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. കൗസല്യയും രാജാവും അതുപോലെ എന്റെ അമ്മയും — ഇവരെല്ലാം ഈ രാത്രി ജീവിച്ചിരിക്കുമെന്ന് ഞാൻ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ല. ശത്രുഘ്നനെ നോക്കിക്കൊണ്ട് എന്റെ അമ്മ ജീവിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ വീരപുത്രനെ പ്രസവിച്ച കൗസല്യ നശിക്കുകയാണെങ്കിൽ അതാണ് ദുഃഖം. അനുരക്തരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, സുഖവും പ്രകാശവും പ്രിയവും നൽകുന്ന ആ നഗരം രാജാവിന്റെ ദുരന്തത്തിൽപ്പെട്ട് നശിക്കും.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ദൃഷ്ടി ക്രമമായി വിസ്തൃതമാകുന്നു — ആദ്യം അന്തഃപുരം, പിന്നെ മൂന്നുപേർ, ഒടുവിൽ നഗരം മുഴുവൻ. ‘ശബ്ദമടങ്ങിയത്’ എന്ന പദം അതീവ സൂചകമാണ് — മുമ്പ് മംഗളവാദ്യങ്ങളുണ്ടായിരുന്നിടത്ത് ഇപ്പോൾ കരച്ചിൽപോലും ക്ഷീണത്താൽ ശമിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘വീരപുത്രനെ പ്രസവിച്ചവൾ’ എന്ന കൗസല്യയുടെ വിശേഷണവും കരുണമാണ് — വീരനായ പുത്രനെ പ്രസവിച്ചിട്ടും അവർ അവനിൽനിന്നുതന്നെ വേർപെട്ടിരിക്കുന്നു.
‘മഹാത്മാവായ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനെ കാണാതെ മഹാത്മാവായ രാജാവിന്റെ പ്രാണൻ ശരീരത്തെ എങ്ങനെ നിലനിർത്തും? രാജാവ് മരിച്ചാൽ പിന്നാലെ കൗസല്യ മരിക്കും, തുടർന്ന് എന്റെ അമ്മയും നാശമടയും. ‘കടന്നുപോയി, കടന്നുപോയി’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, മനോരഥം സാധിക്കാതെ, രാമനെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിക്കാതെതന്നെ എന്റെ അച്ഛൻ മരിക്കും. ആ സമയം വന്നെത്തുമ്പോൾ മരിച്ച അച്ഛനെ എല്ലാ പ്രേതകർമങ്ങളാലും സംസ്കരിക്കുന്നവർ സിദ്ധാർഥരാണ്.’ ‘കടന്നുപോയി, കടന്നുപോയി’ എന്ന ആവർത്തിച്ച വാക്ക് രാജാവിന്റെ അന്ത്യമായ ആക്രന്ദനത്തെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാം കൈവിട്ടുപോയി എന്ന്. താൻ ദൂരെ കാട്ടിലായിരിക്കും എന്നറിഞ്ഞ്, അച്ഛന്റെ അന്ത്യസംസ്കാരത്തിൽ പങ്കുചേരാൻപോലും കഴിയില്ലല്ലോ എന്നു ചിന്തിച്ച് ലക്ഷ്മണൻ വിലപിക്കുന്നു. ‘സിദ്ധാർഥർ’ എന്ന പദത്താൽ മറ്റുള്ളവരുടെ ഭാഗ്യം പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തനിക്കുണ്ടാകുന്ന നഷ്ടത്തെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘രമ്യമായ ചത്വരങ്ങളുടെ വിന്യാസമുള്ള, നന്നായി വിഭജിക്കപ്പെട്ട രാജവീഥികളുള്ള, മാളികകളും പ്രാസാദങ്ങളും നിറഞ്ഞ, ശ്രേഷ്ഠരായ ഗണികകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന, രഥങ്ങളും കുതിരകളും ആനകളും തിങ്ങിനിറഞ്ഞ, വാദ്യനാദങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്ന, എല്ലാ മംഗളങ്ങളും നിറഞ്ഞ, സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, ആരാമങ്ങളും ഉദ്യാനങ്ങളുമുള്ള, സമാജങ്ങളും ഉത്സവങ്ങളും നിറഞ്ഞ എന്റെ അച്ഛന്റെ രാജധാനിയിൽ സുഖമായി വിഹരിക്കുന്നവർ മാത്രമാണ് ധന്യർ.’ ഇവിടെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ അയോധ്യയുടെ ചിത്രം വീണ്ടും അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വീഥികൾ, പ്രാസാദങ്ങൾ, വാഹനങ്ങൾ, വാദ്യങ്ങൾ, ഉദ്യാനങ്ങൾ, ഉത്സവങ്ങൾ. എന്നാൽ ഈ വർണന ഹർഷത്തിനല്ല, വിരഹത്തിന്റെ തീവ്രത വർധിപ്പിക്കാനാണ്; കാരണം ആ നഗരത്തെ ഓർത്തുകൊണ്ടാണ് ലക്ഷ്മണൻ കാട്ടിൽ മരച്ചുവട്ടിൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്നത്. ‘സുഖമായി വിഹരിക്കും’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം മറ്റുള്ളവരുടെ ഭാഗ്യമാണ് പ്രശംസിക്കുന്നത്, തന്റേതല്ല. ഈ വർണന മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞ അയോധ്യാവർണനയുടെ പ്രതിധ്വനിതന്നെയാണ്, എന്നാൽ ഇവിടെ അതു ശോകത്തിന്റെ തിരശ്ശീലയിൽ ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
‘ദശരഥൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമോ? വനവാസത്തിൽനിന്ന് മടങ്ങിവന്ന് സുവ്രതനായ ആ മഹാത്മാവിനെ നമുക്കു കാണാനാകുമോ? ഈ വനവാസം അവസാനിക്കുമ്പോൾ സത്യപ്രതിജ്ഞനായ രാമനോടൊപ്പം കുശലികളായി നമുക്ക് അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കാനാകുമോ?’ ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ദുഃഖാർത്തനായി നിന്നിരുന്ന മഹാത്മാവായ ആ രാജകുമാരന് ആ രാത്രി കടന്നുപോയി. ഇവിടെ ‘അപി’ (ആകുമോ) എന്ന പദത്തിന്റെ മൂന്നു പ്രാവശ്യത്തെ പ്രയോഗത്തിലൂടെ കവി പ്രത്യാശയുടെ ക്ഷീണത കാണിക്കുന്നു — ഒരു നിശ്ചയവുമില്ല, വെറും പ്രത്യാശ മാത്രം. ‘നിന്നിരുന്ന’ എന്ന പദത്താൽ, ലക്ഷ്മണൻ രാത്രി മുഴുവൻ ഇരുന്നുപോലുമില്ല, നിന്നുകൊണ്ടുതന്നെ ഉണർന്നിരുന്നു എന്നറിയാം — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സേവ. ഇങ്ങനെ അൻപതാം സർഗത്തിൽ രാമനു വളരെ നീണ്ടതായി കടന്നുപോയ രാത്രിതന്നെയാണ് ഇവിടെ ലക്ഷ്മണനു വിലാപത്തോടെ കടന്നുപോയത്; ഒരേ രാത്രിയെ കവി രണ്ടുപേരുടെ ദൃഷ്ടിയിലൂടെ വർണിക്കുന്നു.
പ്രജാഹിതം കാംക്ഷിക്കുന്ന ആ രാജകുമാരൻ ഇങ്ങനെ സത്യം പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഗാഢമായ സൗഹൃദത്താൽ ദുരിതപീഡിതനായ ഗുഹൻ, പനിബാധിച്ച ആനയെപ്പോലെ വ്യഥാതുരനായി, കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ഈ അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ നാലു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്, സർഗാന്തത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ഉപമയും മർമസ്പർശിയാണ് — പനിപിടിച്ച മഹാഗജം ബലവാനായിട്ടും നിശ്ചേഷ്ടനായി കരയുന്നതുപോലെ, ബലവാനായ നിഷാദരാജൻ സ്നേഹവശാൽ കണ്ണീർ പൊഴിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗം ലക്ഷ്മണന്റെ വിലാപത്തോടെ ആരംഭിച്ച് ഗുഹന്റെ കണ്ണീരോടെ അവസാനിക്കുന്നു; രണ്ടിന്റെയും മൂലം രാമനോടുള്ള സ്നേഹംതന്നെ. ഇവിടെ ഇതും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ജാതികൊണ്ട് നിഷാദനായവനും സ്നേഹംകൊണ്ട് ക്ഷത്രിയകുമാരനു തുല്യനാണ്; വാല്മീകിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ സൗഹാർദംതന്നെയാണ് മാനിക്കേണ്ട മാനദണ്ഡം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः॥ ५१॥