സർഗ്ഗം
ഗുഹൻ രാമനെ സൽക്കരിക്കുന്നു
അയോധ്യയോടു യാത്ര ചോദിക്കൽ, ജനപദവാസികളെ മടക്കി അയയ്ക്കൽ, ഗംഗയുടെ വിസ്തൃതമായ വർണന, ശൃംഗവേരപുരത്ത് ഇംഗുദീവൃക്ഷച്ചുവട്ടിൽ താമസം, നിഷാദരാജനായ ഗുഹന്റെ ആതിഥ്യം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ കോസലജനപദത്തിന്റെ അതിർത്തി കടന്നു. ഇവിടെ വിശാലവും രമ്യവുമായ കോസലദേശം കടന്ന്, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനും ധീമാനുമായ രാമൻ അയോധ്യയ്ക്കു നേരെ മുഖം തിരിച്ച് കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു — ‘കാകുത്സ്ഥന്മാരാൽ പരിപാലിക്കപ്പെട്ട നഗരശ്രേഷ്ഠേ, ഞാൻ നിന്നോടു യാത്ര ചോദിക്കുന്നു; നിന്നെ പാലിക്കുകയും നിന്നിൽ വസിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ദേവതകളോടും യാത്ര ചോദിക്കുന്നു. വനവാസം കഴിഞ്ഞ്, ജഗതീപതിയോടുള്ള ഋണം വീട്ടി, അമ്മയോടും അച്ഛനോടും ചേർന്ന് ഞാൻ നിന്നെ വീണ്ടും കാണും.’ തുടർന്ന് മനോഹരമായ ചെമ്പിച്ച കണ്ണുകളുള്ള അദ്ദേഹം വലതുകൈയുയർത്തി, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ ദീനനായി ജനപദവാസികളോടു പറഞ്ഞു — ‘നിങ്ങൾ എന്നോട് ഉചിതമായ അനുകമ്പയും ദയയും കാണിച്ചു. ദുഃഖം ഏറെനേരം വഹിക്കുന്നത് ഏറ്റവും പാപകരമാണ്; അതിനാൽ സ്വന്തം കാര്യസിദ്ധിക്കായി പോയാലും.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — രാമൻ നഗരത്തെയും ഒരു ദേവതയെയെന്നപോലെ പ്രണമിക്കുന്നു, ശോകത്താൽ അതിനെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല; കൂടാതെ സ്വന്തം ദുഃഖം മാറ്റിവച്ച് തന്നെ അനുഗമിച്ച ജനങ്ങളുടെ ഹിതം മാത്രം ചിന്തിക്കുന്നു. ‘യാത്ര ചോദിക്കുന്നു’ എന്ന പദം സപ്രയോജനമാണ് — പുറപ്പെടുന്നതിനുമുമ്പ് ഗുരുക്കന്മാരോടും ദേവന്മാരോടും യാത്ര ചോദിച്ചിട്ടു പോകണം എന്നതാണ് ശിഷ്ടാചാരം; അതുതന്നെയാണ് രാമൻ നഗരത്തോട് ആചരിക്കുന്നത്. ‘ഋണം വീട്ടി’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി വ്യക്തമാണ് — വനവാസം ശിക്ഷയല്ല, അച്ഛന്റെ വാക്കാകുന്ന ഋണത്തിന്റെ പരിശോധനയാണ്. വീണ്ടും കാണുമെന്ന ആശ്വാസം നൽകിയശേഷമാണ് അദ്ദേഹം ജനങ്ങളെ യാത്രയാക്കുന്നത്; ഇതിലൂടെ അവരുടെ ശോകം അല്പം ശമിക്കുന്നു. ‘ദുഃഖം ഏറെനേരം വഹിക്കുന്നത് പാപകരം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അതിദീർഘമായ ശോകം സ്വയംതന്നെ അധർമമാണ്, കാരണം അതു കർതവ്യത്തിൽനിന്ന് വ്യതിചലിപ്പിക്കുന്നു എന്ന്.
ആ ജനങ്ങൾ മഹാത്മാവായ രാമനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് പ്രദക്ഷിണം വച്ച്, ഘോരമായി വിലപിച്ചുകൊണ്ട് അവിടവിടെ നിന്നുപോയി. അങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, തൃപ്തി വരാതെ അവർ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ, രാത്രിയുടെ തുടക്കത്തിൽ സൂര്യൻ മറയുന്നതുപോലെ രാഘവൻ കണ്ണെത്താത്ത ദൂരത്തേക്കു പോയി. ഇവിടത്തെ ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — രാമൻ ജനങ്ങളുടെ സൂര്യനാണ്; അദ്ദേഹത്തെ കാണാതാകുന്നതുതന്നെ അവരുടെ രാത്രിയുടെ ആരംഭം. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ധാന്യവും ധനവും നിറഞ്ഞ, ദാനശീലരായ ജനങ്ങളുള്ള, മംഗളകരവും ഒരിടത്തുനിന്നും ഭയമില്ലാത്തതുമായ, രമ്യവും ചൈത്യവൃക്ഷങ്ങളാലും യാഗസ്തംഭങ്ങളാലും നിറഞ്ഞതുമായ, ഉദ്യാനങ്ങളും മാന്തോപ്പുകളും നിറഞ്ഞ ജലാശയങ്ങളുമുള്ള, സന്തുഷ്ടരും പുഷ്ടരുമായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, പശുക്കൂട്ടങ്ങളാൽ സേവിക്കപ്പെട്ട, രാജാക്കന്മാർ രക്ഷിക്കേണ്ടതും വേദഘോഷം മുഴങ്ങുന്നതുമായ ദേശങ്ങൾ രഥത്തിൽ കടന്നുപോയി. ഇങ്ങനെ ധൈര്യവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അദ്ദേഹം സന്തുഷ്ടവും സമൃദ്ധവും രമ്യമായ ഉദ്യാനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും രാജാക്കന്മാർക്ക് അനുഭവിക്കാൻ യോഗ്യവുമായ രാജ്യത്തിന്റെ നടുവിലൂടെ പോയി. ഈ വർണനയിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, രാമൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന രാജ്യം അയോധ്യ മാത്രമല്ല, ഇത്തരമൊരു സമൃദ്ധവും വിശാലവുമായ ജനപദവുമാണ് എന്ന്. ജനപദത്തിന്റെ വിശേഷണങ്ങളും ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — ദാനശീലരായ ജനങ്ങൾ, ഒരിടത്തുനിന്നും ഭയമില്ലായ്മ, ചൈത്യവൃക്ഷങ്ങളും യാഗസ്തംഭങ്ങളും, മാന്തോപ്പുകളും ജലാശയങ്ങളും പശുക്കൂട്ടങ്ങളും, വേദഘോഷവും. ഈ പദങ്ങളാൽ കവി നന്നായി ഭരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു ദേശത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — ധർമം, അഭയം, കൃഷി, ഗോരക്ഷ, വേദാധ്യയനം. ഇത്തരമൊരു രാഷ്ട്രം പാലിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ കാട്ടിലേക്കു പോകുന്നത്; ഇതിലാണ് ഈ പ്രസംഗത്തിന്റെ കരുണ കുടികൊള്ളുന്നത്.
അവിടെ രാഘവൻ ത്രിപഥഗയും ദിവ്യയും തണുത്ത ജലമുള്ളവളും പായലില്ലാത്തവളും രമ്യയും ഋഷിമാർ സേവിക്കുന്നവളുമായ ഗംഗയെ കണ്ടു. അടുത്തടുത്തുള്ള ശ്രീമത്തായ ആശ്രമങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവളും, ഉചിതകാലത്ത് ഹൃഷ്ടരായ അപ്സരസ്സുകൾ സേവിക്കുന്ന ജലാശയങ്ങളുള്ളവളും മംഗളകാരിണിയുമായിരുന്നു അവൾ. ദേവന്മാരാലും ദാനവന്മാരാലും ഗന്ധർവന്മാരാലും കിന്നരന്മാരാലും അവൾ ശോഭിതയായിരുന്നു; നാഗപത്നിമാരും ഗന്ധർവപത്നിമാരും എപ്പോഴും അവളെ സേവിച്ചിരുന്നു. നൂറുകണക്കിനു ദേവക്രീഡാസ്ഥാനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞവളും, ദേവോദ്യാനങ്ങളുള്ളവളും, ദേവന്മാർക്കുവേണ്ടി ആകാശത്തിലേക്കു പോയവളും, അവിടെ ‘ദേവപദ്മിനി’ എന്നു പ്രസിദ്ധയുമായിരുന്നു അവൾ — ഇതിലൂടെ ഗംഗയുടെ ത്രിപഥഗാമിത്വംതന്നെ വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു. ജലത്തിന്റെ ആഘാതത്താൽ അട്ടഹസിക്കുന്നതുപോലെ ഉഗ്ര, നുരകൊണ്ട് നിർമലമായി ചിരിക്കുന്നതുപോലെ; ചിലയിടത്ത് പിന്നിയ മുടിപോലെ ജലമുള്ളവൾ, ചിലയിടത്ത് ചുഴികളാൽ ശോഭിക്കുന്നവൾ. ചിലയിടത്ത് നിശ്ചലവും ഗംഭീരവും, ചിലയിടത്ത് വേഗത്താൽ കലങ്ങിയതും; ചിലയിടത്ത് ഗംഭീരമായ നിർഘോഷമുള്ളവൾ, ചിലയിടത്ത് ഭയങ്കരമായ നാദമുള്ളവൾ. ദേവസംഘങ്ങൾ മുങ്ങിക്കുളിക്കുന്ന ജലമുള്ളവൾ, നിർമലമായ നീലത്താമരകൾ നിറഞ്ഞവൾ, ചിലയിടത്ത് വിശാലമായ മണൽത്തിട്ടകളുള്ളവൾ, ചിലയിടത്ത് നിർമലമായ മണലുള്ളവൾ. ഇതെല്ലാം പ്രചലിതപാരമ്പര്യത്തിലെ (വൾഗേറ്റ്) വിസ്തൃതമായ ഗംഗാസ്തോത്രമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇത്രയും വിസ്താരമില്ല. വർണനയുടെ ക്രമവും കവിസമ്മതമാണ് — ആദ്യം നദിയുടെ സ്വരൂപം (ത്രിപഥഗ, തണുത്ത ജലമുള്ളവൾ, പായലില്ലാത്തവൾ), പിന്നെ തീരത്തെ ആശ്രമങ്ങൾ, പിന്നെ ദിവ്യരായ സേവകർ, പിന്നെ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുള്ള അവളുടെ ഗതി, ഒടുവിൽ ജലത്തിന്റെതന്നെ നാനാവിധ അവസ്ഥകൾ. ‘ചിലയിടത്ത്’ എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു, ഒരേ നദിതന്നെ ഇടങ്ങൾതോറും വ്യത്യസ്തരൂപയാകുന്നു എന്ന് — ചിലയിടത്ത് ശാന്ത, ചിലയിടത്ത് വേഗവതി, ചിലയിടത്ത് ഗംഭീരനാദമുള്ളവൾ, ചിലയിടത്ത് ഭൈരവധ്വനിയുള്ളവൾ.
അരയന്നങ്ങളുടെയും സാരസങ്ങളുടെയും ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന, ചക്രവാകങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന, എപ്പോഴും മദിച്ച പക്ഷികൾ നിറഞ്ഞ, നിന്ദിക്കപ്പെടാത്തവളായിരുന്നു അവൾ. ചിലയിടത്ത് തീരത്തു വളരുന്ന മരങ്ങളാൽ മാലകളെന്നപോലെ ശോഭിതയും, ചിലയിടത്ത് വിടർന്ന നീലത്താമരകളാൽ മൂടപ്പെട്ടവളും, ചിലയിടത്ത് താമരക്കാടുകൾ നിറഞ്ഞവളും. ചിലയിടത്ത് ആമ്പൽക്കൂട്ടങ്ങളാലും മൊട്ടുകളാലും ശോഭിതയും, ചിലയിടത്ത് പലവിധ പൂമ്പൊടികളാൽ മൂടപ്പെട്ട് മദിച്ചവളെപ്പോലെയും കാണപ്പെട്ടു. മാലിന്യക്കൂട്ടങ്ങളില്ലാത്ത, മണിപോലെ നിർമലമായി കാണപ്പെടുന്ന അവളുടെ വനാന്തരങ്ങൾ ദിഗ്ഗജങ്ങളാലും കാട്ടാനകളാലും മദിച്ച ശ്രേഷ്ഠഗജങ്ങളാലും ദേവരാജന്റെ വാഹനങ്ങളായ ആനകളാലും മുഴങ്ങിയിരുന്നു. ഫലങ്ങളാലും പൂക്കളാലും തളിരുകളാലും പൊന്തകളാലും പക്ഷികളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട അവൾ, ഉത്തമാഭരണങ്ങളാൽ ശ്രദ്ധയോടെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഒരു സുന്ദരിയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഒടുവിൽ കവി അവളുടെ പരമമായ മാഹാത്മ്യം പറയുന്നു — അവൾ വിഷ്ണുപാദത്തിൽനിന്ന് ഉത്ഭവിച്ചവളും ദിവ്യയും പാപമില്ലാത്തവളും പാപനാശിനിയുമാണ്. ഇങ്ങനെ ലൗകികസൗന്ദര്യത്തിൽ തുടങ്ങി പാരമാർഥികമായ പാവനത്വംവരെ വർണന പൂർത്തിയാക്കപ്പെടുന്നു. ‘അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട സുന്ദരിയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി വർണന മുഴുവൻ ഒന്നിച്ചു സംഗ്രഹിക്കുന്നു — പൂക്കളും തളിരുകളും പക്ഷികളും അവളുടെ ആഭരണങ്ങൾ, ചുഴികൾ അവളുടെ വിലാസം. ഒടുവിൽ ‘വിഷ്ണുപാദച്യുത’ എന്ന പദത്താൽ നദിയുടെ ഉത്പത്തി ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘പാപമില്ലാത്തവൾ, പാപനാശിനി’ എന്നതിലൂടെ അവളുടെ ഇരട്ടമാഹാത്മ്യവും — സ്വയം നിർമല, മറ്റുള്ളവരുടെ മലം നീക്കുന്നവൾ. ഇതാണ് ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിൽ ഗംഗയുടെ പ്രതിഷ്ഠ. ഇവിടെ ഇതും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വനവാസത്തിനു പോകുന്നവൻ ആദ്യം പുണ്യസലിലയായ ഗംഗയെത്തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നു.
ശിംശുമാരങ്ങളാലും മുതലകളാലും സർപ്പങ്ങളാലും നിറഞ്ഞവളും, സഗരവംശത്തിന്റെ തപസ്തേജസ്സിനാൽ ശങ്കരന്റെ ജടാജൂടത്തിൽനിന്ന് വീണവളും, സമുദ്രത്തിന്റെ മഹിഷിയും, സാരസങ്ങളുടെയും ക്രൗഞ്ചങ്ങളുടെയും നാദം മുഴങ്ങുന്നവളുമായിരുന്നു അവൾ. ആ ഗംഗയെ മഹാബാഹുവായ രാമൻ ശൃംഗവേരപുരത്തിനു സമീപം സമീപിച്ചു. തിരമാലകളാൽ കലങ്ങിയ ചുഴികളുള്ള അവളെ നോക്കി ആ മഹാരഥൻ സൂതനായ സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഇന്ന് നമുക്ക് ഇവിടെത്തന്നെ താമസിക്കാം. സാരഥേ, നദിയുടെ അധികം ദൂരെയല്ലാതെ ധാരാളം പൂക്കളും തളിരുകളുമുള്ള ഈ വലിയ ഇംഗുദീവൃക്ഷമുണ്ട്; ഇവിടെത്തന്നെ നമുക്കു താമസിക്കാം.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — രാമൻ ഗ്രാമമോ പ്രാസാദമോ ആവശ്യപ്പെടുന്നില്ല, മരച്ചുവടുതന്നെയാണ് തന്റെ വാസസ്ഥാനമായി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്; വനവാസത്തിന്റെ ആദ്യരാത്രി ഇങ്ങനെതന്നെയാണ് ആരംഭിച്ചത്. ‘സഗരവംശത്തിന്റെ തേജസ്സിനാൽ ശങ്കരന്റെ ജടാജൂടത്തിൽനിന്ന് വീണവൾ’ എന്ന പദത്താൽ ഭഗീരഥന്റെ കഥ സംക്ഷേപത്തിൽ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സഗരപുത്രന്മാരുടെ ഉദ്ധാരത്തിനായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടവൾതന്നെ ഇപ്പോൾ സഗരവംശജനായ രാമന്റെ മുന്നിൽ ഒഴുകുന്നു. അതിനാൽ ഗംഗാദർശനം ഇവിടെ വെറുമൊരു വഴിയിലെ സംഭവമല്ല, കുലസ്മൃതിയുമാണ്. ഇംഗുദീവൃക്ഷം താപസന്മാർക്കു പ്രിയപ്പെട്ടതാണ്; അതിന്റെ ചുവട്ടിലെ താമസംതന്നെ രാമന്റെ പുതിയ ജീവിതത്തിന്റെ ആരംഭം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു. ‘നമുക്കു താമസിക്കാം’ എന്ന ബഹുവചനത്താൽ അദ്ദേഹം എല്ലാ സഹചാരികളെയും തന്നോടൊപ്പം എണ്ണുന്നു.
രാമൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘ദേവന്മാർക്കും മനുഷ്യർക്കും ഗന്ധർവന്മാർക്കും മൃഗങ്ങൾക്കും സർപ്പങ്ങൾക്കും പക്ഷികൾക്കും ആദരണീയമായ ജലമുള്ള, മംഗളകാരിണിയായ, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഈ ഗംഗയെ ഞാൻ കാണട്ടെ.’ ലക്ഷ്മണനും സുമന്ത്രനും രാഘവനോട് ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അപ്പോൾ കുതിരകളോടൊപ്പം ആ ഇംഗുദീവൃക്ഷത്തിനടുത്തെത്തി. ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനനായ രാമൻ ആ രമ്യമായ വൃക്ഷത്തിനടുത്തെത്തി, ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി ആ രഥത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി. സുമന്ത്രനും ഇറങ്ങി ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ അഴിച്ചുവിട്ട്, മരച്ചുവട്ടിലിരിക്കുന്ന രാമനെ കൈകൂപ്പി സമീപിച്ചു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ക്രമം പിന്തുടരുന്നു — ആദ്യം രാജാവിന്റെ ഇറക്കം, പിന്നെ സാരഥി കുതിരകളെ അഴിക്കുന്നത്, ഒടുവിൽ വിനയത്തോടെയുള്ള സമീപനം. ‘നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയെ ഞാൻ കാണട്ടെ’ എന്ന രാമന്റെ വാക്ക് ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — വിശ്രമത്തിനല്ല, ഗംഗാദർശനത്തിനായാണ് അദ്ദേഹം അവിടെ തങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ നദി തീർഥമാണ്, വഴിയിലെ തടസ്സമല്ല. ‘ദേവമാനവഗന്ധർവമൃഗപന്നഗപക്ഷികൾക്ക്’ എന്ന ദീർഘസമാസത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു, ഗംഗ മനുഷ്യർക്കു മാത്രമല്ല, എല്ലാ പ്രാണികൾക്കും ആദരണീയയാണ് എന്ന്. ലക്ഷ്മണന്റെയും സുമന്ത്രന്റെയും ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്ന ഒറ്റവാക്കുത്തരവും അവരുടെ അനുസരണശീലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
അവിടെ ഗുഹൻ എന്നു പേരുള്ള ഒരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു — രാമനു തന്നെപ്പോലെ പ്രിയനായ സഖാവ്, നിഷാദജാതിയിൽപ്പെട്ടവൻ, ബലവാൻ, ‘സ്ഥപതി’ എന്നു പ്രസിദ്ധനും. പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമൻ തന്റെ ദേശത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു കേട്ട് അദ്ദേഹം വൃദ്ധരായ അമാത്യന്മാരാലും ബന്ധുക്കളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് അടുത്തെത്തി. ദൂരെനിന്നു വരുന്ന നിഷാദാധിപതിയെ കണ്ട് രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം ചെന്ന് ഗുഹനെ സന്ധിച്ചു. രാമന്റെ താപസവേഷം കണ്ട് ആർത്തനായ ഗുഹൻ അദ്ദേഹത്തെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് പറഞ്ഞു — ‘രാമാ, അയോധ്യപോലെതന്നെ ഇതും അങ്ങയുടേതാണ്; ഞാൻ അങ്ങേക്കുവേണ്ടി എന്തു ചെയ്യണം?’ ഇവിടെ മൈത്രിയുടെ ലക്ഷണം കാണാം — ജാതിഭേദമോ വേഷഭേദമോ അവരുടെ സ്നേഹത്തെ തടയുന്നില്ല, ആർത്തനായ സഖാവ് സ്വന്തം രാജ്യംതന്നെ അർപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്ഥപതി’ എന്നത് ഗുഹന്റെ പദവിയാണ്; അദ്ദേഹം നിഷാദന്മാരുടെ അധിപനും ബലവാനുമാണ്. രാമനുമായുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഖ്യം മുമ്പേ പ്രസിദ്ധമാണ്, അതാണ് ‘തന്നെപ്പോലെ പ്രിയനായ സഖാവ്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്. ദൂരെനിന്നു വരുന്ന അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് രാമൻ സ്വയം മുന്നോട്ടു ചെല്ലുന്നു — സമ്മാനിക്കാനായി ആദ്യത്തെ ചുവട് സ്വയം വയ്ക്കുക എന്നത് മഹാന്മാരുടെ ലക്ഷണമാണ്. ‘അയോധ്യപോലെ ഇതും അങ്ങയുടേത്’ എന്ന ഗുഹന്റെ വാക്കിൽ മൈത്രിയുടെ പരകാഷ്ഠ കാണാം — അദ്ദേഹം എന്തെങ്കിലും നൽകാൻ മാത്രമല്ല ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, എല്ലാറ്റിന്റെയും ഉടമസ്ഥതതന്നെ അർപ്പിക്കുന്നു.
ഗുഹൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘മഹാബാഹോ, ഇത്തരമൊരു പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥിയെ ആർക്കാണ് ലഭിക്കുക?’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം ഗുണമുള്ള പലവിധ അന്നപാനങ്ങൾ എടുത്ത് വേഗം അർഘ്യം കൊണ്ടുവന്നു, ഇങ്ങനെ പറയുകയും ചെയ്തു — ‘മഹാബാഹോ, അങ്ങേക്കു സ്വാഗതം; ഈ ഭൂമി മുഴുവൻ അങ്ങയുടേതാണ്. ഞങ്ങൾ ഭൃത്യന്മാർ, അങ്ങ് നാഥൻ; ഞങ്ങളുടെ രാജ്യം അങ്ങ് നന്നായി ഭരിച്ചാലും. ഭക്ഷ്യവും ഭോജ്യവും പേയവും ലേഹ്യവും ഇതാ ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു; മുഖ്യമായ ശയ്യകളും കുതിരകൾക്കുള്ള തീറ്റയും അങ്ങേക്കായി തയ്യാറാണ്.’ ഈ ശ്ലോകം (39) ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ അക്കത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഗുഹന്റെ വാക്കിൽ ആതിഥ്യത്തിന്റെ നാല് അംഗങ്ങൾ ക്രമമായി പറയപ്പെടുന്നു — അർഘ്യം, അന്നം, ശയ്യ, വാഹനപോഷണം. ഇതാണ് ശാസ്ത്രോക്തമായ ആതിഥ്യത്തിന്റെ ക്രമം. ‘ഞങ്ങൾ ഭൃത്യന്മാർ, അങ്ങ് നാഥൻ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ഗുഹൻ സ്വയം സേവകഭാവംതന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു; ‘ഞങ്ങളുടെ രാജ്യം നന്നായി ഭരിക്കുക’ എന്നതിലൂടെ രാജ്യാർപ്പണം ചെയ്യുന്നു. ഭക്ഷ്യം, ഭോജ്യം, പേയം, ലേഹ്യം എന്ന ഈ നാലുവിധമുള്ള എണ്ണൽ ശാസ്ത്രപ്രസിദ്ധമാണ് — ചവച്ചുതിന്നേണ്ടത്, ഉണ്ണേണ്ടത്, കുടിക്കേണ്ടത്, നക്കിത്തിന്നേണ്ടത്. ഒടുവിൽ കുതിരകൾക്കുള്ള തീറ്റയെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശവും സൂചകമാണ്, കാരണം അതു മാത്രമാണ് രാമൻ സ്വീകരിക്കാൻ പോകുന്നത്.
ഇങ്ങനെ പറയുന്ന ഗുഹനോട് രാഘവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘അങ്ങയാൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാ വിധത്തിലും പൂജിതരും സന്തുഷ്ടരുമായിരിക്കുന്നു.’ കാൽനടയായി വന്നതിലും സ്നേഹം കാണിച്ചതിലും സന്തുഷ്ടനായ അദ്ദേഹം നന്നായി ഉരുണ്ട കൈകളാൽ അദ്ദേഹത്തെ ചേർത്തുപിടിച്ച് പറഞ്ഞു — ‘ഗുഹാ, ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങയെ ബന്ധുക്കളോടൊപ്പം ആരോഗ്യവാനായി കാണുന്നു. അങ്ങയുടെ രാഷ്ട്രത്തിലും മിത്രങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും കുശലമല്ലേ? അങ്ങ് പ്രീതിയോടെ ഒരുക്കിയതെല്ലാം ഞാൻ സ്വീകരിച്ചതായി കരുതുന്നു, എന്നാൽ തിരിച്ചുനൽകുന്നു — ഞാൻ ദാനം സ്വീകരിക്കുന്നവനല്ലല്ലോ. ദർഭയും മരവുരിയും മാൻതോലും ധരിക്കുന്നവനും, പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിക്കുന്നവനും, ധർമത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവനും, കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനുമായ താപസനായി എന്നെ അറിയുക.’ ഇവിടെ രാമന്റെ സൗജന്യം കാണാം — അദ്ദേഹം പരുഷമായി നിഷേധിക്കുന്നില്ല, പ്രീതി സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട് വസ്തുക്കൾ മാത്രം തിരിച്ചുനൽകുന്നു; ദാനം സ്വീകരിക്കാതിരിക്കുന്നത് താപസധർമത്തിന്റെതന്നെ അംഗമാണ്. ‘പൂജിതരും സന്തുഷ്ടരും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം ഗുഹന്റെ ആതിഥ്യം പൂർണമായതായിത്തന്നെ കരുതുന്നു — കാൽനടയായി വന്നതും സ്നേഹം കാണിച്ചതും അത്രതന്നെ പൂജയാണ്. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം കൈകളാൽ അദ്ദേഹത്തെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു; വാക്കുകൊണ്ട് കുശലം ചോദിക്കുന്നു — രാഷ്ട്രത്തിലും മിത്രങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും. ഇതിലൂടെ രാമൻ ഗുഹനെ സഖാവായി മാത്രമല്ല, രാജാവായും പരിഗണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ആത്മപരിചയം — ‘ദർഭയും മരവുരിയും മാൻതോലും ധരിക്കുന്നവനും, പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ഭക്ഷിക്കുന്നവനും, ധർമത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവനും, കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനുമായ താപസനായി എന്നെ അറിയുക’ — ഇതാണ് പതിനാലു വർഷംവരെ പാലിക്കേണ്ട അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞ.
രാമൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘കുതിരകൾക്കുള്ള തീറ്റ മാത്രമേ എനിക്കു വേണ്ടൂ, മറ്റൊന്നുമില്ല. ഇത്രകൊണ്ടുതന്നെ അങ്ങയാൽ ഞാൻ ഇവിടെ നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ടവനാകും. ഈ കുതിരകൾ എന്റെ അച്ഛനായ ദശരഥരാജാവിനു പ്രിയപ്പെട്ടവയാണ്; ഇവയെ നന്നായി പരിപാലിച്ചാൽ അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ അർച്ചിക്കപ്പെട്ടവനാകും.’ അതു കേട്ട് ഗുഹൻ അവിടെത്തന്നെ, കുതിരകൾക്കു വെള്ളവും തീറ്റയും വേഗം നൽകാൻ ആളുകളോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. ഇവിടെ ചിന്തിക്കേണ്ടതുണ്ട് — രാമൻ സ്വാർഥം പൂർണമായി ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, എന്നാൽ അച്ഛനു പ്രിയപ്പെട്ട കുതിരകളെ അവഗണിക്കുന്നില്ല; പിതൃഭക്തിയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏക അപവാദസ്ഥാനം. സ്വയം സ്വീകരിക്കാത്തത് അച്ഛനു പ്രിയപ്പെട്ട കുതിരകൾക്കുവേണ്ടി അദ്ദേഹം യാചിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ദാനനിഷേധവും പരുഷമല്ല, സ്നേഹമുള്ളതാകുന്നു. ‘ഇത്രകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ നന്നായി പൂജിക്കപ്പെട്ടവനാകും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം ഗുഹന്റെ മനസ്സിനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു — ആതിഥ്യം നിഷേധിക്കുന്നത് ആതിഥേയനെ വേദനിപ്പിക്കുമെന്നതിനാൽ, എന്തെങ്കിലും സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം അയാളെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു. ഗുഹനും താമസിക്കുന്നില്ല, അവിടെത്തന്നെ ആളുകളോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇരുവരുടെയും ഔചിത്യം രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു.
തുടർന്ന് മരവുരി ഉത്തരീയമായി ധരിച്ച രാമൻ പശ്ചിമസന്ധ്യ ഉപാസിച്ചശേഷം, ലക്ഷ്മണൻ കൊണ്ടുവന്ന ജലം മാത്രം ഭക്ഷണമായി സ്വയം സ്വീകരിച്ചു. ഭാര്യയോടൊപ്പം നിലത്തു കിടക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ കഴുകി ലക്ഷ്മണൻ അവിടെനിന്നു മാറി ഒരു മരത്തിൽ ചാരി നിന്നു. ഗുഹനും സൂതനോടൊപ്പം സൗമിത്രിയോടു സംസാരിച്ചുകൊണ്ട്, ജാഗരൂകനായി, ധനുസ്സേന്തി രാമനു കാവലായി ഉണർന്നിരുന്നു. ഇങ്ങനെ കിടക്കുന്ന യശസ്വിയും മനസ്വിയും മഹാത്മാവുമായ ദാശരഥിക്ക് — ദുഃഖം കണ്ടിട്ടില്ലാത്തവനും സുഖം ശീലിച്ചവനുമായ അദ്ദേഹത്തിന് — ആ രാത്രി അപ്പോൾ ഏറെ നീണ്ടതായി കടന്നുപോയി. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ നാലു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്, സർഗാന്തത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ‘ദുഃഖം കണ്ടിട്ടില്ലാത്തവൻ, സുഖം ശീലിച്ചവൻ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ കവി രാത്രിയുടെ ദൈർഘ്യത്തിന്റെ കാരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശയ്യ കഠിനമായതുകൊണ്ടല്ല, ശീലം പുതിയതായതുകൊണ്ടാണ്. ‘ജലം മാത്രം ഭക്ഷണമായി സ്വീകരിച്ചു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്രതത്തിന്റെ കാഠിന്യം വെളിപ്പെടുന്നു — വനവാസത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ അദ്ദേഹം അന്നം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ പാദം കഴുകുന്നത് ഭ്രാതൃഭക്തിയുടെ നിദർശനമാണ്; തുടർന്ന് അദ്ദേഹം സ്വയം ഉറങ്ങുന്നില്ല, മരത്തിൽ ചാരി ഉണർന്നിരിക്കുന്നു. ഗുഹനും ധനുർധാരിയും ജാഗരൂകനുമായി സുമന്ത്രനോടൊപ്പം ഉറക്കമൊഴിയുന്നു. ഇങ്ങനെ മൂന്നുപേർ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു, ഒരാൾ ഉറങ്ങുന്നു — ഇതാണ് ചിത്രത്തിന്റെ രചന; അതിലൂടെ കവി രാമന്റെ രക്ഷണീയത്വവും എല്ലാവരുടെയും സ്നേഹവും ഒന്നിച്ചു കാണിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चाशः सर्गः॥ ५०॥