സർഗ്ഗം
മൂന്നു നദികൾ കടക്കുന്നു
ഗ്രാമവാസികളുടെ ശോകവചനങ്ങൾ കേൾക്കൽ, കോസലദേശം കടക്കൽ, വേദശ്രുതി, ഗോമതി, സ്യന്ദിക എന്നീ നദികൾ കടക്കൽ, സൂതനോടൊപ്പം മൃഗയയെക്കുറിച്ചുള്ള സംഭാഷണം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അയോധ്യയിലെ സ്ത്രീകൾ രാമനെക്കുറിച്ച് ആർത്തരായി കരഞ്ഞു, നഗരം നിശ്ശബ്ദമായി. ഇവിടെ കവി വീണ്ടും വഴിയിലുള്ള രാമനെ പിന്തുടരുന്നു. രാമനും രാത്രിയുടെ ശേഷിച്ച ഭാഗത്ത് അതേ വഴിയിലൂടെ വലിയ ദൂരം പോയി; ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ അച്ഛന്റെ ആജ്ഞ ഓർത്തുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് പോയത്. പിതൃവചനംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രഥത്തെ മുന്നോട്ടു നയിക്കുന്നത്, ആരുടെയും ഭയമല്ല. അങ്ങനെ പോകുമ്പോൾ ആ മംഗളകരമായ രാത്രി കടന്നുപോയി; തുടർന്ന് അദ്ദേഹം മംഗളകരമായ സന്ധ്യ ഉപാസിച്ച് ജനപദങ്ങളിലേക്കു കടന്നു. ഉഴുതുമറിച്ച അതിർത്തികളുള്ള ഗ്രാമങ്ങളും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന വനങ്ങളും കണ്ടുകൊണ്ട്, ഉത്തമാശ്വങ്ങളാൽ വേഗത്തിൽ പോയിട്ടും അദ്ദേഹം പതുക്കെ പോകുന്നതുപോലെ കടന്നുപോയി. ഇവിടെ ‘പതുക്കെ എന്നപോലെ’ എന്ന പദം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — വേഗം വലുതാണ്, എന്നാൽ വഴിയുടെ ശോഭയിൽ തന്മയനായ ദ്രഷ്ടാവിന് ആ വേഗം മന്ദമായി തോന്നുന്നു. ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, രാമന്റെ ദൃഷ്ടി പ്രവാസദുഃഖത്താൽ മലിനമായിട്ടില്ല, ദേശത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം ഗ്രഹിക്കാൻ അതു പ്രാപ്തമാണ് എന്ന്. ‘വിഷയങ്ങൾ’ എന്ന പദത്താൽ ജനപദങ്ങളാണ് പറയപ്പെടുന്നത്; അയോധ്യയ്ക്കു പുറത്തുള്ള ആദ്യത്തെ പ്രദേശത്തിലേക്കാണ് അദ്ദേഹം ഇപ്പോൾ പ്രവേശിക്കുന്നത്.
വഴിയിൽ ഗ്രാമങ്ങളിൽ താമസിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ വാക്കുകൾ രാമന്റെ ചെവികളിൽ വീഴുന്നു. അവർ പറയുന്നു — ‘കാമത്തിനു വശംവദനായ ദശരഥരാജാവിനു ധിക്. ഹാ, ഇന്ന് ക്രൂരയും പാപിനിയും പാപത്തെ പിന്തുടരുന്നവളും തീക്ഷ്ണയും മര്യാദ ലംഘിച്ചവളുമായ കൈകേയി തീക്ഷ്ണമായ കർമത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. കാരണം രാജാവിന്റെ ഇത്രയും ധാർമികനും മഹാപ്രാജ്ഞനും അനുകമ്പയുള്ളവനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ പുത്രനെ അവൾ വനവാസത്തിനു പറഞ്ഞയയ്ക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — ഗ്രാമീണജനങ്ങൾ രാജദ്രോഹത്താലല്ല സംസാരിക്കുന്നത്, ധർമലംഘനത്താൽ പീഡിതരായാണ്. രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾതന്നെയാണ് അവരുടെ ശോകത്തിനു കാരണം; അനുകമ്പയുള്ളവനും ജിതേന്ദ്രിയനുമായവനെത്തന്നെ കാട്ടിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്നു എന്ന അന്യായം അവരെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ ‘മര്യാദ ലംഘിച്ചവൾ’ എന്ന പദത്താൽ കൈകേയിയുടെ ദോഷം വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു — അവൾ സ്വാർഥിനി മാത്രമല്ല, കുലധർമത്തിന്റെ അതിർത്തി ഭേദിച്ചവളുമാണ്. ‘തീക്ഷ്ണയായവൾ തീക്ഷ്ണമായ കർമത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു’ എന്ന ആവർത്തനവും സപ്രയോജനമാണ് — സ്വഭാവത്താൽ തീക്ഷ്ണയായവൾതന്നെ ഇപ്പോൾ തീക്ഷ്ണമായ കർമത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നാണ് അർഥം.
ജനങ്ങൾ വീണ്ടും പറയുന്നു — ‘എപ്പോഴും സുഖങ്ങളിൽ രമിച്ചിരുന്ന മഹാഭാഗയായ ജനകനന്ദിനി സീത എങ്ങനെയാണ് ദുഃഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുക? ഹോ, പ്രജകൾക്കു പ്രിയനും പാപമില്ലാത്തവനുമായ രാമനെ ഇങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുംവിധം ദശരഥരാജാവ് സ്വന്തം മകനോട് ഇത്ര സ്നേഹമില്ലാത്തവനായിത്തീർന്നുവല്ലോ.’ ഗ്രാമവാസികളുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടുകൊണ്ടുതന്നെ വീരനായ കോസലേശ്വരൻ കോസലദേശം കടന്നു. രാമന്റെ വിയോഗം അയോധ്യയിലെ നഗരവാസികളുടേതു മാത്രമല്ല, ജനപദത്തിന്റെ മുഴുവൻ ശോകമാണ് എന്ന് കവി ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കൂടാതെ രാമൻ ആ വാക്കുകൾ കേൾക്കുന്നു, എന്നാൽ മറുപടി പറയുന്നില്ല, രഥം നിർത്തുന്നുമില്ല — അച്ഛന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്തരം. ഇതുതന്നെയാണ് ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ മൂലഭൂതമായ പാഠം. ‘കോസലേശ്വരൻ’ എന്ന വിശേഷണം ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — രാജ്യത്തിൽനിന്ന് ച്യുതനായവനെത്തന്നെ കവി കോസലങ്ങളുടെ ഈശ്വരൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു.
തുടർന്ന് മംഗളജലം വഹിക്കുന്ന വേദശ്രുതി എന്ന നദി കടന്ന് അദ്ദേഹം അഗസ്ത്യൻ വസിക്കുന്ന ദിക്കിനു (തെക്കിനു) നേരെ യാത്ര ചെയ്തു. ഏറെനേരം പോയശേഷം തണുത്ത ജലം വഹിക്കുന്നതും പശുക്കൾ നിറഞ്ഞ തീരപ്രദേശങ്ങളുള്ളതും സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകുന്നതുമായ ഗോമതീനദി കടന്നു. ഗോമതിയും കടന്ന്, വേഗമേറിയ കുതിരകളാൽ, മയിലുകളുടെയും അരയന്നങ്ങളുടെയും ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്ന സ്യന്ദികാനദി അദ്ദേഹം കടന്നു. അവിടെ അദ്ദേഹം വൈദേഹിക്ക്, പണ്ട് മനുരാജാവ് ഇക്ഷ്വാകുവിനു നൽകിയ, രാഷ്ട്രങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആ സമൃദ്ധമായ ഭൂമി കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. ഈ ദർശനം ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ് — കാട്ടിലേക്കു പോകുമ്പോഴും രാമൻ പിതൃപരമ്പരയുടെ സ്മരണ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് ഭാര്യയ്ക്ക് കുലത്തിന്റെ ഭൂമിതന്നെ ആദ്യം കാണിക്കുന്നു. താൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന ഭൂമിയുടെതന്നെ മാഹാത്മ്യം അദ്ദേഹം സീതയോടു പറയുന്നു; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ത്യാഗം വിരക്തിയുടേതല്ല, ധർമത്തിന്റെ ഫലമാണ് എന്നറിയാം. മൂന്നു നദികളും തെക്കോട്ടു പോകുന്നവരുടെ ക്രമത്തിൽത്തന്നെയാണ് പറയപ്പെടുന്നത് — വേദശ്രുതി, ഗോമതി, സ്യന്ദിക; ഈ വഴി അയോധ്യയുടെ തെക്കുകിഴക്കുദിക്കിൽ ഗംഗാതീരംവരെ നയിക്കുന്നു.
തുടർന്ന് ശ്രീമാനായ ആ പുരുഷോത്തമൻ സാരഥിയെ വീണ്ടും വീണ്ടും ‘സൂതാ’ എന്നു വിളിച്ച്, മദിച്ച അരയന്നത്തിന്റെ സ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ എപ്പോഴാണ് വീണ്ടും മടങ്ങിവന്ന്, അമ്മയോടും അച്ഛനോടും ചേർന്ന്, സരയുവിന്റെ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന വനത്തിൽ നായാട്ടിനായി ചുറ്റിനടക്കുക? ഞാൻ നായാട്ട് അത്യധികം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ലോകത്തിൽ അതു രാജർഷിഗണങ്ങൾ അംഗീകരിച്ച അതുല്യമായ ഒരു വിനോദമാണ്.’ ഈ ലോകത്തിൽ കാട്ടിലെ നായാട്ട് രാജർഷിമാരുടെ വിനോദത്തിനായി ഏർപ്പെടുത്തപ്പെട്ടതാണല്ലോ; ഉചിതകാലത്തു ചെയ്യുന്ന അതു മനുഷ്യരും ധനുർധാരികളും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആ ആ കാര്യങ്ങൾ ഉദ്ദേശിച്ച് മധുരമായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചുകൊണ്ട് ഇക്ഷ്വാകുവംശജൻ ആ വഴിയിലൂടെ യാത്ര തുടർന്നു. സർഗാന്തത്തിൽ രാമന്റെ ശാന്തമായ മനസ്സ് കാണാം — അദ്ദേഹം വിലപിക്കുന്നില്ല, കൈകേയിയെ ആക്ഷേപിക്കുന്നുമില്ല; മറിച്ച് മടങ്ങിവരവിന്റെ പ്രതീക്ഷ വഹിച്ചുകൊണ്ട് സൂതനോട് മധുരമായി സംസാരിക്കുന്നു. ജനങ്ങൾ വിലപിക്കുന്നു, രാമനാകട്ടെ നായാട്ടിന്റെ ഓർമകൊണ്ട് സൂതന്റെ ശോകം അകറ്റുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് ധീരന്റെ ലക്ഷണം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः॥ ४९॥