॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 48-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

നഗരസ്ത്രീകളുടെ വിലാപം

പൗരന്മാർ വീടുകളിലേക്കു മടങ്ങുന്നു, നഗരത്തിൽ എല്ലാ വ്യാപാരങ്ങളും നിലയ്ക്കുന്നു, സ്ത്രീകൾ ഭർത്താക്കന്മാരെ ആക്ഷേപിക്കുകയും കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, രാമഗുണസ്മരണം, ദിനാന്തത്തിൽ അയോധ്യയുടെ നിഷ്പ്രഭത

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമനെ കിട്ടാതെ പൗരന്മാർ അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങി. ഈ സർഗത്തിൽ അവരുടെ വീടുകളിലും നഗരത്തിലും ശോകം വ്യാപിക്കുന്നത് വർണിക്കപ്പെടുന്നു. വിഷണ്ണരും അതീവ പീഡിതരും കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളുള്ളവരും ശോകാർത്തരും മരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുമായ ആ നഗരവാസികൾ — രാമന്റെ അടുത്തുചെന്നിട്ടും മടങ്ങിയവർ — മനസ്സു തകർന്ന അവരുടെ ‘സത്ത്വം’ പുറത്തേക്കു പോയതുപോലെയായിരുന്നു — പ്രാണൻ ശരീരത്തിൽനിന്ന് പുറത്തുപോയതുപോലെ തോന്നി. അവരവരുടെ വീടുകളിലെത്തി, മക്കളാലും ഭാര്യമാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, എല്ലാവരും കണ്ണീർമൂടിയ മുഖത്തോടെ കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. തുടർന്ന് നഗരത്തിലെ എല്ലാ വ്യവഹാരങ്ങളും നിലച്ചു — ആരും സന്തോഷിച്ചില്ല, ആരും ആഹ്ലാദിച്ചില്ല; വ്യാപാരികൾ ചരക്കുകൾ നിരത്തിയില്ല, നിരത്തിയ ചരക്കുകൾപോലും ശോഭിച്ചില്ല, ഗൃഹസ്ഥന്മാർ പാചകം ചെയ്തുമില്ല. ഭക്ഷണംപോലും പാകം ചെയ്തില്ല എന്നതിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ ഗാഢത കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ആദ്യത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ വാക്യം രചിക്കുന്നു — ആദ്യത്തേതിൽ വിശേഷണങ്ങൾ, രണ്ടാമത്തേതിൽ ‘സത്ത്വം പുറത്തുപോയതുപോലെ’ എന്ന വിധേയം. ‘സത്ത്വം’ എന്നാൽ ഇവിടെ പ്രാണൻ അല്ലെങ്കിൽ ധൈര്യം; അതു പുറത്തുപോയതുപോലെ എന്നത് ഉത്പ്രേക്ഷ. നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ നഗരജീവിതത്തിന്റെ നാലു സ്തംഭങ്ങൾ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — ഹർഷം, വാണിജ്യം, ചരക്കുകളുടെ ശോഭ, വീട്ടിലെ പാചകം; അവയെല്ലാം ഒരേസമയം നിലച്ചു. ഇതിലൂടെ കവി ശോകത്തെ വർണിക്കുകയല്ല, അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ മാത്രം കാണിക്കുകയാണ് — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കലാകൗശലം.

നഷ്ടപ്പെട്ട വസ്തു വീണ്ടും കണ്ടിട്ടും ആരും സന്തോഷിച്ചില്ല, വിപുലമായ ധനലാഭത്തിലും സന്തോഷിച്ചില്ല. കടിഞ്ഞൂൽപുത്രനെ ലഭിച്ചിട്ടും അമ്മ ആനന്ദിച്ചില്ല — ലോകത്തിൽ ഹർഷത്തിന്റെ പരമകാരണങ്ങളായ ആ രണ്ടും ഇന്ന് നിഷ്ഫലമായി എന്നാണ് ഭാവം. വീടുതോറും സ്ത്രീകൾ കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ദുഃഖാർത്തരായി, വീട്ടിൽ വന്ന ഭർത്താക്കന്മാരെ വാക്കുകളാൽ ആക്ഷേപിച്ചു — തോട്ടികൾകൊണ്ട് ആനകളെ കുത്തുന്നതുപോലെ. അവർ പറയുന്നു — ‘രാഘവനെ കാണാത്തവർക്ക് വീടുകൾകൊണ്ട് എന്തു കാര്യം, ഭാര്യമാരെക്കൊണ്ട് എന്ത്, ധനംകൊണ്ട് എന്ത്, മക്കളെക്കൊണ്ടോ സുഖങ്ങളെക്കൊണ്ടോ എന്ത്? ലോകത്തിൽ ഒരേയൊരു സത്പുരുഷനേയുള്ളൂ, അതു ലക്ഷ്മണനാണ് — സീതയോടൊപ്പം കാട്ടിൽ കാകുത്സ്ഥനായ രാമനെ പരിചരിച്ചുകൊണ്ട് അനുഗമിക്കുന്നവൻ.’ ഭർത്താക്കന്മാരെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട് അവർ ലക്ഷ്മണനെ പ്രശംസിക്കുന്നു — ഈ താരതമ്യംതന്നെയാണ് അവരുടെ ആക്ഷേപത്തിന്റെ ബലം. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ രണ്ടു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ — നഷ്ടപ്പെട്ട വസ്തുവിന്റെ പുനർലാഭം, കടിഞ്ഞൂൽപുത്രന്റെ ജനനം; രണ്ടും ലോകത്തിൽ പരമഹർഷകാരണങ്ങളാണ്, എന്നിട്ടും ഇന്ന് നിഷ്ഫലം. ആറാമത്തേതിലെ ‘തോട്ടികൾകൊണ്ട് ആനകളെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ വിചിത്രമാണ് — ഭാര്യമാരുടെ വാക്കുകൾ തോട്ടിപോലെ മൂർച്ചയുള്ളവ, ഭർത്താക്കന്മാർ ആനകളെപ്പോലെ മൂകർ. ഏഴാമത്തേതിൽ ‘വീടുകൾ, ഭാര്യമാർ, ധനം, മക്കൾ, സുഖങ്ങൾ’ എന്നിങ്ങനെ ഗൃഹസ്ഥജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ ഉപാധികളും എണ്ണി അവയുടെ നിരർഥകത പറയപ്പെടുന്നു. എട്ടാമത്തേതിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ഒരൊറ്റ സ്തുതി മറ്റെല്ലാവരുടെയും നിന്ദയായിത്തീരുന്നു.

തുടർന്ന് ആ സ്ത്രീകൾ കാടിനെത്തന്നെ ധന്യമായി കരുതുന്നു. ‘കാകുത്സ്ഥൻ ആരുടെ ശുദ്ധജലത്തിൽ മുങ്ങി പോകുമോ, ആ നദികളും താമരപ്പൊയ്കകളും സരസ്സുകളും പുണ്യം ചെയ്തവയാണ്. രമ്യമായ കാനനങ്ങളുള്ള വനങ്ങളും, വലിയ ചതുപ്പുകളുള്ള നദികളും, താഴ്വരകളുള്ള പർവതങ്ങളും കാകുത്സ്ഥനെ ശോഭിപ്പിക്കും.’ ഇവിടെ വിപര്യയം രമണീയമാണ് — സാധാരണയായി ദേശമാണ് പുരുഷനെ ശോഭിപ്പിക്കുന്നത്, ഇവിടെയാകട്ടെ രാമൻതന്നെയാണ് അവയുടെ ശോഭ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ‘രാമൻ ഏതു കാട്ടിലേക്കോ മലയിലേക്കോ ചെല്ലുന്നുവോ, പ്രിയപ്പെട്ട അതിഥിയെപ്പോലെ വന്നെത്തിയ അവനെ പൂജിക്കാതിരിക്കാൻ അതിനു കഴിയില്ല.’ വിചിത്രമായ പൂക്കിരീടങ്ങളണിഞ്ഞ, ധാരാളം പൂങ്കുലകൾ വഹിക്കുന്ന, വണ്ടുകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന മരങ്ങൾ രാഘവനു തങ്ങളെ കാണിക്കും; പർവതങ്ങൾ അനുകമ്പകൊണ്ട് അകാലത്തിൽപ്പോലും മുഖ്യമായ പൂക്കളും പഴങ്ങളും വന്നെത്തിയ രാമനു കാണിക്കും; മലകൾ നിർമലമായ ജലം ഒഴുക്കും, പലവിധ വിചിത്രമായ നീർച്ചാട്ടങ്ങൾ കാണിച്ചുകൊണ്ട്. അചേതനങ്ങളായ മരങ്ങളിലും മലകളിലും നദികളിലും ചേതനയുള്ളവയിലെന്നപോലെയുള്ള ഈ സങ്കല്പം നഗരസ്ത്രീകളുടെ പ്രേമത്തിന്റെതന്നെ പ്രകാശമാണ്. ഒൻപതും പത്തും ശ്ലോകങ്ങളിൽ ജലത്തിന്റെയും കരയുടെയും വിഭാഗം — ഒരു വശത്ത് നദികളും താമരപ്പൊയ്കകളും സരസ്സുകളും, മറുവശത്ത് വനങ്ങളും നദികളും പർവതങ്ങളും. പതിനൊന്നാമത്തേതിൽ ‘പ്രിയാതിഥിയെപ്പോലെ’ എന്നത് അതിഥിപൂജയുടെ ധർമം കാടിനെയും ബന്ധിക്കുന്നു എന്ന വാക്കാണ്. പന്ത്രണ്ടാമത്തേതിൽ മരങ്ങൾക്കു മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — പൂക്കിരീടമണിഞ്ഞവ, പൂങ്കുലകൾ വഹിക്കുന്നവ, വണ്ടുകളാൽ ശോഭിക്കുന്നവ. പതിമൂന്നാമത്തേതിൽ ‘അനുകമ്പകൊണ്ട്’ എന്നതിൽ ദയയുടെ കാരണത്വം; ഋതുനിയമംപോലും ദയയാൽ ഭേദിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന അതിശയോക്തി. പതിനാലാമത്തേതിൽ നീർച്ചാട്ടങ്ങളുടെ വൈചിത്ര്യം പറയപ്പെടുന്നു.

‘പർവതശിഖരങ്ങളിലെ മരങ്ങൾ രാഘവനെ രമിപ്പിക്കും. രാമൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടെ ഭയമില്ല, പരാഭവവുമില്ല; അവൻ ശൂരനും മഹാബാഹുവുമായ ദശരഥപുത്രനാണല്ലോ.’ തുടർന്ന് അവർ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു — ‘അവൻ അധികം ദൂരെ എത്തുന്നതിനുമുമ്പ് നമുക്ക് രാഘവനെ അനുഗമിക്കാം; അത്തരമൊരു മഹാത്മാവായ നാഥന്റെ പാദച്ഛായതന്നെയാണ് സുഖം; അവൻതന്നെയാണ് ഈ ജനങ്ങളുടെ നാഥൻ, അവൻതന്നെ ഗതി, അവൻതന്നെ പരമാശ്രയം.’ ‘ഞങ്ങൾ സീതയെ പരിചരിക്കും, നിങ്ങൾ രാഘവനെയും’ എന്ന് ദുഃഖാർത്തരായ നഗരസ്ത്രീകൾ ഭർത്താക്കന്മാരോട് അതതു കാര്യങ്ങൾ പറഞ്ഞു. ‘കാട്ടിൽ നിങ്ങളുടെ യോഗക്ഷേമം രാഘവൻ നോക്കും, ഈ സ്ത്രീജനങ്ങളുടെ യോഗക്ഷേമം സീതയും നോക്കും’ എന്നും. ‘യോഗക്ഷേമം’ എന്നാൽ ലഭിക്കാത്തതു ലഭിക്കലും ലഭിച്ചതു രക്ഷിക്കലും; കാട്ടിലും രാമസീതമാരുടെ ആശ്രയത്തിൽ അതു സാധിക്കും എന്നാണ് അവരുടെ വിശ്വാസം. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രാമൻ എവിടെയോ അവിടെ ഭയമില്ല’ എന്ന വാക്യം ഈ കാണ്ഡത്തിലെ ഒരു പ്രസിദ്ധസൂത്രംപോലെയാണ്. പതിനാറാമത്തേതിൽ ‘അധികം ദൂരെ എത്തുന്നതിനുമുമ്പ്’ എന്നതിലൂടെ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇപ്പോഴും അവൻ ദൂരെ പോയിട്ടില്ല എന്ന പ്രതീക്ഷ. പതിനേഴാമത്തേതിൽ ‘പാദച്ഛായ’ എന്നത് സ്വാമിയുടെ ആശ്രയത്തിന്റെ രൂപകമാണ്; ‘നാഥൻ, ഗതി, പരായണം’ എന്നീ മൂന്നു പദങ്ങൾ ക്രമമായി രക്ഷകത്വവും അവലംബവും അന്തിമാശ്രയത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനെട്ടാമത്തേതിൽ സ്ത്രീപുരുഷന്മാരുടെ കാര്യവിഭാഗം വ്യക്തമാണ് — സ്ത്രീകൾ സീതയെ സേവിക്കും, പുരുഷന്മാർ രാമനെ.

‘ഈ അപരിചിതമായിത്തീർന്ന, ഉത്കണ്ഠാകുലരായ ജനങ്ങളുള്ള, മനോഹരമല്ലാത്ത, ബോധം നശിച്ച വാസംകൊണ്ട് ആരാണ് സന്തോഷിക്കുക?’ എന്ന് അവർ ചോദിക്കുന്നു — നഗരം അതുതന്നെ, എന്നാൽ അതിന്റെ പ്രീതി മുഴുവൻ പോയിരിക്കുന്നു. ‘രാജ്യം കൈകേയിയുടേതാകുന്നുവെങ്കിൽ അത് അധർമ്യവും അനാഥമെന്നപോലെയുമായിരിക്കും; അപ്പോൾ നമുക്കു ജീവിതംകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു പ്രയോജനവുമില്ല, പിന്നെ മക്കളെക്കൊണ്ടും ധനംകൊണ്ടും എന്ത്? ഐശ്വര്യത്തിനുവേണ്ടി മകനെയും ഭർത്താവിനെയും ഉപേക്ഷിച്ച കുലത്തിനു കളങ്കമായ ആ കൈകേയി മറ്റാരെയാണ് ഉപേക്ഷിക്കാത്തത്? മക്കളെക്കൊണ്ടു ശപഥം ചെയ്തു ഞങ്ങൾ പറയുന്നു — കൈകേയി ജീവിച്ചിരിക്കെ, ഞങ്ങൾ ജീവിച്ചിരുന്നാലും അവളുടെ രാജ്യത്തിൽ കൂലിവേലക്കാരായിപ്പോലും വസിക്കുകയില്ല. രാജേന്ദ്രന്റെ പുത്രനെ നാടുകടത്തുന്ന ദയയില്ലാത്തവളും അധർമിണിയും ദുഷ്ടചാരിണിയുമായ അവളെ ആശ്രയിച്ച് ആരാണ് സുഖമായി ജീവിക്കുക? ഇതെല്ലാം ഉപദ്രവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, യാഗങ്ങളില്ലാത്തതും നായകനില്ലാത്തതുമായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു; കൈകേയി കാരണം എല്ലാം നാശമടയും.’ രാജകുലത്തിലെ ഒരാളുടെ ഇച്ഛയാൽ രാഷ്ട്രം മുഴുവൻ ക്ഷയിക്കുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ നീതി. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അപരിചിതമായ’ എന്നതിന്റെ ഭാവം, മുമ്പ് പരിചിതമായിരുന്നത് ഇന്ന് അപരിചിതമായതുപോലെ എന്നാണ്. ഇരുപത്തൊന്നാമത്തേതിൽ ‘അനാഥമെന്നപോലെ’ എന്നതിലെ ‘വത്’ പ്രത്യയത്താൽ സാദൃശ്യം പറയപ്പെടുന്നു — രാജാവുണ്ട്, എന്നിട്ടും രാജ്യം അനാഥമെന്നപോലെ. ഇരുപത്തിരണ്ടാമത്തേതിൽ തർക്കം പ്രബലമാണ് — സ്വന്തം മകനെയും ഭർത്താവിനെയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൾക്ക് മറ്റുള്ളവരുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ. ഇരുപത്തിമൂന്നാമത്തേതിൽ ‘മക്കളെക്കൊണ്ടു ശപഥം ചെയ്യുന്നു’ എന്നത് സ്ത്രീകളുടെ ഏറ്റവും ഗൗരവമേറിയ ശപഥമാണ്. ഇരുപത്തഞ്ചാമത്തേതിൽ ‘അനാലംഭം’ എന്നാൽ യാഗമില്ലായ്മ, ‘അനായകം’ എന്നാൽ നേതൃത്വമില്ലായ്മ — ധർമത്തിന്റെയും രാജനീതിയുടെയും ക്ഷയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘രാമൻ നാടുവിട്ടുപോയാൽ മഹീപതി ജീവിക്കുകയില്ല; ദശരഥൻ മരിച്ചാൽ പിന്നെ നാശം വ്യക്തമാണ്’ എന്ന് അവർ ഭാവിതന്നെ പറയുന്നു — തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ അതുതന്നെ സത്യമാകുന്നു. ‘അതിനാൽ പുണ്യം ക്ഷയിച്ച, അതീവ ദുഃഖിതരായ നിങ്ങൾ വിഷം കലക്കിക്കുടിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ രാഘവനെ അനുഗമിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ അവളുടെ പേരുപോലും കേൾക്കാത്തിടത്തേക്കു പോവുക. ഭാര്യയോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി രാമൻ അന്യായമായി നാടുകടത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; നമ്മളാകട്ടെ, അറവുകാരന്റെ അടുത്തുള്ള മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ, ഭരതനോടു ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ തുടർന്ന് അവർ രാമനെത്തന്നെ സ്മരിക്കുന്നു — ‘പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ളവൻ, ശ്യാമവർണൻ, മാംസളമായ തോളെല്ലുള്ളവൻ, ശത്രുനാശകൻ, കാൽമുട്ടോളം നീണ്ട കൈകളുള്ളവൻ, താമരക്കണ്ണൻ, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ; ആദ്യം സംസാരിക്കുന്നവൻ, മധുരൻ, സത്യവാദി, മഹാബലൻ, എല്ലാ ലോകങ്ങൾക്കും സൗമ്യൻ, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാണാൻ പ്രിയമുള്ളവൻ. മദിച്ച ആനയുടെ പരാക്രമമുള്ള ആ പുരുഷശാർദൂലനായ മഹാരഥൻ നിശ്ചയമായും വനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ച് അവയെ ശോഭിപ്പിക്കും.’ നിന്ദയ്ക്കുശേഷമുള്ള ഈ സ്തുതി വിലാപത്തിന്റെ ശാന്തമായ പര്യവസാനമാണ്. ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ പറഞ്ഞ ഭാവിവാക്യം അധികം വൈകാതെ സത്യമാകുന്നു — ദശരഥൻ ശോകത്താൽ മരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തേഴാമത്തേതിൽ മൂന്നു വഴികൾ പറയപ്പെടുന്നു — വിഷപാനം, രാമാനുഗമനം, ദേശത്യാഗം; മൂന്നും അയോധ്യയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിന്റെതന്നെ രൂപങ്ങളാണ്. ഇരുപത്തെട്ടാമത്തേതിലെ ‘അറവുകാരന്റെ അടുത്തുള്ള മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ തീവ്രമാണ്, എന്നാൽ അത് ഭരതന്റെ ദോഷം പറയുകയല്ല, സ്ത്രീകളുടെ ഭയം വെളിവാക്കുക മാത്രമാണ്. ഇരുപത്തൊൻപതു മുതൽ മുപ്പത്തൊന്നുവരെ രാമന്റെ രൂപഗുണവർണന — ശാരീരികലക്ഷണങ്ങൾ, വാചികഗുണങ്ങൾ, പരാക്രമം എന്നിവ ക്രമമായി.

നഗരത്തിൽ നഗരസ്ത്രീകൾ അങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, ദുഃഖത്താൽ തപിച്ച്, മരണഭയം വന്നെത്തിയതുപോലെ നിലവിളിച്ചു. ഇങ്ങനെ വീടുകളിൽ രാഘവനെക്കുറിച്ച് അവർ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു, രാത്രി വന്നെത്തി. ആ രാത്രിയിൽ നഗരം അഗ്നിയുടെ ജ്വാലയും ചൂടും നഷ്ടപ്പെട്ടതും, സ്വാധ്യായവും പുണ്യകഥകളും ശാന്തമായതുമായിത്തീർന്നു — എവിടെയും അഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെ ജ്വാലയില്ല, സ്വാധ്യായമില്ല, പുണ്യകഥയില്ല; ഇരുട്ടു പൂശിയതുപോലെ അതു കാണപ്പെട്ടു. വ്യാപാരികളുടെ ചരക്കുകൾ ശാന്തമായ, ഹർഷം നശിച്ച, ആശ്രയമില്ലാത്ത ആ അയോധ്യ നക്ഷത്രങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ട ആകാശംപോലെയായിരുന്നു. സ്വന്തം മകനോ സഹോദരനോ നാടുകടത്തപ്പെട്ടതുപോലെ സ്ത്രീകൾ രാമനെക്കുറിച്ച് ആതുരരായിരുന്നു; ദീനരായി വിലപിച്ച്, ബോധമറ്റ് അവർ കരഞ്ഞു, കാരണം അവൻ അവർക്കു സ്വന്തം മക്കളെക്കാളും അധികമായിരുന്നു. പാട്ടും ഉത്സവവും നൃത്തവും വാദ്യവും ശാന്തമായ, ഹർഷം നഷ്ടപ്പെട്ട, കടകൾ അടഞ്ഞ ആ നഗരം അപ്പോൾ ജലം വറ്റിയ മഹാസമുദ്രംപോലെയായി. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം അയോധ്യയുടെ ശൂന്യത ചിത്രീകരിച്ച്, തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിലെ ദശരഥന്റെ ശോകമരണത്തിനു ഭൂമിക രചിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മരണഭയം വന്നെത്തിയതുപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ നിലവിളിയുടെ തീവ്രത പറയപ്പെടുന്നു. മുപ്പത്തിനാലാമത്തേതിൽ നഗരത്തിന്റെ രണ്ടു ലക്ഷണങ്ങൾ നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു — അഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെ അഭാവവും, സ്വാധ്യായത്തിന്റെയും പുണ്യകഥയുടെയും മൗനവും; ഇതിലൂടെ നഗരത്തിന്റെ ധാർമികജീവിതംതന്നെ സ്തംഭിച്ചു എന്നറിയാം. മുപ്പത്തഞ്ചാമത്തേതിൽ ‘നക്ഷത്രങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ട ആകാശംപോലെ’, മുപ്പത്തേഴാമത്തേതിൽ ‘ജലം വറ്റിയ മഹാസമുദ്രംപോലെ’ എന്നീ രണ്ട് ഉപമകൾ — ഒന്ന് ആകാശത്തിൽനിന്ന്, മറ്റൊന്ന് സമുദ്രത്തിൽനിന്ന്; രണ്ടിടത്തും ആകാരം നിലനിൽക്കുന്നു, സാരമാകട്ടെ പോയിരിക്കുന്നു എന്നതു സമാനം. മുപ്പത്താറും മുപ്പത്തേഴും ശ്ലോകങ്ങൾ ത്രിഷ്ടുപ്പുകളാണ്, അതിലൂടെ സർഗാന്തത്തിൽ ഛന്ദോമാറ്റം ഉണ്ടാകുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക