സർഗ്ഗം
ലക്ഷ്മണന്റെ വനഗമനസങ്കല്പം
ലക്ഷ്മണൻ ഒപ്പം വരാൻ യാചിക്കുന്നു, അമ്മമാരുടെ സംരക്ഷണത്തിനായി രാമൻ നിരാകരിക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രത്യുത്തരം, ദിവ്യായുധങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നു, ബ്രാഹ്മണർക്ക് ധനം ദാനം ചെയ്യാൻ സങ്കല്പിക്കുന്നു
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീത അനേകം വാക്കുകളാൽ രാമനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച് വനവാസത്തിന് അനുമതി നേടിയിരുന്നു. നേരത്തേതന്നെ അവിടെയെത്തിയിരുന്ന ലക്ഷ്മണൻ അവരുടെ ആ സംവാദം കേൾക്കുന്നു. അതുകേട്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു; സഹോദരന്റെ വിയോഗത്താലുണ്ടാകുന്ന ശോകം സഹിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിയാതായി. പിന്നെ ആ രഘുനന്ദനൻ സഹോദരന്റെ പാദങ്ങൾ മുറുകെ പിടിച്ച് അതിയശസ്വിനിയായ സീതയോടും മഹാവ്രതനായ രാഘവനോടും പറഞ്ഞു — ‘മാനുകളും ആനകളും നിറഞ്ഞ വനത്തിലേക്ക് പോകാൻ അങ്ങ് തീരുമാനിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ ഞാനും വില്ലേന്തി മുന്നിൽ നടന്ന് അങ്ങയെ അനുഗമിക്കും. എന്നോടൊപ്പം അങ്ങ് പക്ഷികളാലും മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളാലും ചുറ്റും മുഴങ്ങുന്ന രമണീയമായ വനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കും. ദേവലോകം കീഴടക്കുന്നത് ഞാൻ വരിക്കുന്നില്ല, അമരത്വം യാചിക്കുന്നില്ല; എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ഐശ്വര്യംപോലും അങ്ങയില്ലാതെ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.’ ഇങ്ങനെ വനവാസത്തിന് ഉറച്ച സൗമിത്രി രാമൻ അനേകം സാന്ത്വനവാക്കുകളാൽ വിലക്കിയിട്ടും പിന്മാറാതെ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘അങ്ങ് മുൻപുതന്നെ എനിക്ക് അനുമതി നൽകിയിരുന്നല്ലോ; പിന്നെ ഇപ്പോൾ വീണ്ടും എന്നെ തടയുന്നതെന്തിന്? പോകാനാഗ്രഹിക്കുന്ന എന്നെ എന്തിനുവേണ്ടിയാണ് വിലക്കുന്നത്, ആ കാരണംതന്നെ അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അനഘാ, ഇക്കാര്യത്തിൽ എനിക്ക് വലിയ സംശയമുണ്ട്.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — ലക്ഷ്മണൻ ആജ്ഞ ലംഘിക്കുന്നില്ല, മുൻപ് നൽകിയ അനുമതി ഓർമിപ്പിക്കുക മാത്രമാണ് ചെയ്യുന്നത്. വനത്തിലെ സുഖമല്ല അദ്ദേഹം യാചിക്കുന്നത്, സേവനത്തിനുള്ള അവസരമാണ്. സ്വർഗവും അമരത്വവും ത്രൈലോക്യത്തിന്റെ ഐശ്വര്യവും അദ്ദേഹം പുല്ലുപോലെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, എന്തെന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലോകം സഹോദരന്റെ സാന്നിധ്യത്തിലാണ്. സീതയെയും അദ്ദേഹം വേറിട്ട് അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു, കാരണം അവരും അവിടേക്ക് പോകുന്നുണ്ട്; രണ്ടുപേരുടെയും അനുമതി അദ്ദേഹം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മൂലഭാവം — ധർമരൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുന്ന ഭ്രാതൃസ്നേഹം. വാസ്തവത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ മൂന്ന് ഹേതുക്കൾ ഇവിടെ കാണാം — സഹോദരന്റെ രക്ഷ, വഴികാട്ടൽ, സേവനം. ‘വില്ലേന്തി മുന്നിൽ’ എന്ന പദത്താൽ ഒന്നാമത്തെ ഹേതു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘എന്നോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കും’ എന്നതിനാൽ രണ്ടാമത്തേത്; ‘അങ്ങയില്ലാതെ സ്വർഗംപോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല’ എന്നതിനാൽ മൂന്നാമത്തേത്. ഈ മൂന്നിലൂടെ തന്റെ ഗമനം സ്വേച്ഛയിൽനിന്നുണ്ടായതല്ല, ധർമസിദ്ധമാണ് എന്ന് അദ്ദേഹം സ്ഥാപിക്കുന്നു.
പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നവനും മുന്നിൽ നടക്കാൻ ഒരുങ്ങിയവനും ധീരനും കൈകൂപ്പി യാചിക്കുന്നവനുമായ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു — ‘നീ സ്നേഹമുള്ളവനും ധർമനിരതനും ധീരനും എപ്പോഴും സത്പഥത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനുമാണ്; എനിക്ക് പ്രിയനും പ്രാണതുല്യനും വശംവദനും അനുസരണയുള്ളവനും സഖാവുമാണ്; ഇതെല്ലാം എനിക്കറിയാം. എങ്കിലും ഇന്ന് എന്നോടൊപ്പം നീയും ആ വനത്തിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ യശസ്വിനിയായ കൗസല്യയെയോ സുമിത്രയെയോ ആര് സംരക്ഷിക്കും? മേഘം ഭൂമിയിൽ എന്നപോലെ പ്രജകളുടെമേൽ ആഗ്രഹങ്ങൾ വർഷിച്ചിരുന്ന മഹാതേജസ്വിയായ ദശരഥമഹാരാജാവ് ഇപ്പോൾ കാമപാശത്തിൽ കുടുങ്ങിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിൽനിന്ന് സംരക്ഷണം പ്രതീക്ഷിക്കാനാവില്ല. അശ്വപതിരാജാവിന്റെ മകളായ കൈകേയി ഈ രാജ്യം നേടിയാൽ ദുഃഖിതരായ സപത്നിമാർക്ക് നല്ലതൊന്നും ചെയ്യുകയില്ല. ഭരതനും രാജ്യം നേടിയാൽ കൈകേയിയിൽ ആശ്രയിച്ചുനിന്ന് അതീവ ദുഃഖിതരായ കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും സംരക്ഷിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ സൗമിത്രേ, നീതന്നെ ഇവിടെ സ്വപ്രയത്നംകൊണ്ടോ രാജാവിന്റെ അനുഗ്രഹം നേടിയോ ആ ആര്യയായ കൗസല്യയെ സംരക്ഷിക്കുക; ഞാൻ പറഞ്ഞ ഈ കാര്യം നിറവേറ്റുക.’ ഇവിടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ സ്നേഹത്തെ നിരാകരിക്കുന്നില്ല, ആ സ്നേഹത്തെത്തന്നെ ഉയർന്ന ഒരു കർതവ്യത്തിൽ നിയോഗിക്കുകയാണ് — എന്നെ സേവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ എന്റെ അമ്മയെ സേവിക്കട്ടെ എന്ന്. ഈ വാക്കിലൂടെ കൈകേയിയുടെ ശീലവും ഭരതന്റെ ഭാവിയിലെ പെരുമാറ്റവും രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ എങ്ങനെയെന്ന് വ്യക്തമാകുന്നു; അച്ഛനായ ദശരഥന്റെ അസാമർഥ്യവും അദ്ദേഹം മൃദുവായ വാക്കുകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കുന്നതേയുള്ളൂ, നിന്ദിക്കുന്നില്ല. ഇത് രാമന്റെ വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. രാമന്റെ നിരാകരണം കഠിനമല്ല, കാരണസഹിതമാണ്; അദ്ദേഹം ആദ്യം ലക്ഷ്മണന്റെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു, പിന്നീടേ നിഷേധത്തിന്റെ കാരണം പറയുന്നുള്ളൂ. ഈ സംഭാഷണരീതിതന്നെയാണ് അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലുടനീളം കാണുന്നത് — നിഷേധത്തിന് മുൻപ് പ്രശംസ, ആജ്ഞയ്ക്ക് മുൻപ് കാരണം.
‘ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ എന്നോടുള്ള നിന്റെ ഭക്തി നന്നായി പ്രകടമാകും; ധർമജ്ഞരായ ഗുരുക്കന്മാരുടെ പൂജയിലൂടെ മഹത്തും അതുല്യവുമായ ധർമം നിനക്ക് സിദ്ധിക്കുകയും ചെയ്യും. സൗമിത്രേ, രഘുനന്ദനാ, എനിക്കുവേണ്ടി ഇങ്ങനെതന്നെ ചെയ്യുക; നാം രണ്ടുപേരും ഇല്ലാതായാൽ നമ്മുടെ അമ്മയ്ക്ക് സുഖമുണ്ടാവുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ മൃദുവായ വാക്കുകളാൽ പറഞ്ഞപ്പോൾ വാക്യജ്ഞനായ ലക്ഷ്മണൻ വാക്യകോവിദനായ രാമനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘വീരാ, അങ്ങയുടെ തേജസ്സാൽത്തന്നെ പ്രേരിതനായി പ്രയതനായ ഭരതൻ കൗസല്യയെയും സുമിത്രയെയും പൂജിക്കും, ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഉത്തമമായ രാജ്യം നേടി ദുർമനസ്സാലും ഗർവാലും വിശേഷിച്ച് വഴിതെറ്റി അവൻ അവരെ രക്ഷിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ ആ ദുർമതിയായ ക്രൂരനെ ഞാൻ വധിക്കും, ഇതിൽ സംശയമില്ല; അവന്റെ പക്ഷക്കാരെയെല്ലാം ഞാൻ കൊല്ലും — മൂന്നുലോകങ്ങളും അവന്റെ പക്ഷത്തായാലും; പിന്നെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള ആ കൈകേയിയുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ആര്യയായ കൗസല്യയാകട്ടെ എന്നെപ്പോലുള്ള ആയിരംപേരെപ്പോലും സംരക്ഷിക്കും; ഉപജീവനത്തിനായി ആയിരം ഗ്രാമങ്ങൾ അവർക്ക് ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. മനസ്വിനിയായ അവർ തന്നെത്തന്നെയും എന്റെ അമ്മയായ സുമിത്രയെയും എന്നെപ്പോലുള്ളവരെയും സംരക്ഷിക്കാൻ പര്യാപ്തയാണ്.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ രോഷം ആദ്യമായി പ്രകടമാകുന്നു; ആ രോഷം സ്വാർഥത്തിൽനിന്നുണ്ടായതല്ല, മാതൃരക്ഷണത്തിനായുള്ളതാണ്. അദ്ദേഹം രാമന്റെ ആശങ്കയെ ക്രമത്തിൽ മൂന്നുവിധത്തിൽ നിരാകരിക്കുന്നു — ആദ്യം ഭരതനിൽ വിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു, പിന്നെ ബലംകൊണ്ട് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു, ഒടുവിൽ കൗസല്യയുടെ സ്വതന്ത്രമായ സമ്പത്ത് പറഞ്ഞ് സാമ്പത്തികചിന്തയും നീക്കുന്നു. ആയിരം ഗ്രാമങ്ങളുടെ പരാമർശത്തിലൂടെ മഹാരാജ്ഞിക്ക് സ്വയംതന്നെ രാജകുലത്തിന്റെ ഭാരം വഹിക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് അറിയാം; അതിനാൽ രാമന്റെ തടസ്സവാദം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ‘ഇങ്ങനെ എന്നോടുള്ള നിന്റെ ഭക്തി നന്നായി പ്രകടമാകും’ എന്ന രാമന്റെ വാക്കാണ് ഇവിടെ മുഖ്യം — ഭക്തിയുടെ പരീക്ഷണം ഒപ്പം പോകുന്നതിലല്ല, ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നതിലാണ് എന്ന്. എന്നാൽ ലക്ഷ്മണൻ അതേ തർക്കത്തെ തിരിച്ചുവിടുന്നു, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ആജ്ഞാപാലനവും ഒപ്പം പോകുന്നതിലൂടെയാണ് സിദ്ധിക്കുന്നത്.
‘അതിനാൽ എന്നെ അനുചരനാക്കുക; ഇതിൽ ഒരു ധർമവിരുദ്ധതയുമില്ല. ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ ഞാൻ കൃതാർഥനാകും, അങ്ങയുടെ ലക്ഷ്യവും സിദ്ധിക്കും. ഞാണുകെട്ടിയ വില്ലെടുത്ത്, മൺവെട്ടിയും കൂടയും വഹിച്ച്, അങ്ങേക്ക് വഴികാട്ടിക്കൊണ്ട് ഞാൻ മുന്നിൽ നടക്കും. അങ്ങേക്ക് നിത്യവും കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും കൊണ്ടുവരും; തപസ്വികൾക്ക് യോജിച്ച ആഹാരങ്ങളും മറ്റ് വനവസ്തുക്കളും എത്തിക്കും. അങ്ങ് വൈദേഹിയോടൊപ്പം പർവതസാനുക്കളിൽ രമിക്കും; അങ്ങ് ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും എല്ലാ കാര്യവും ഞാൻതന്നെ ചെയ്യും.’ ഈ വാക്കിൽ ഏറെ പ്രീതനായ രാമൻ അദ്ദേഹത്തോട് പറഞ്ഞു — ‘സൗമിത്രേ, പോകുക, എല്ലാ സുഹൃജ്ജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിക്കുക. ജനകന്റെ മഹായജ്ഞത്തിൽ മഹാത്മാവായ വരുണൻ സ്വയം ദശരഥമഹാരാജാവിന് നൽകിയ രൗദ്രദർശനങ്ങളായ രണ്ട് ദിവ്യധനുസ്സുകളും, ഭേദിക്കാനാവാത്ത രണ്ട് ദിവ്യകവചങ്ങളും, അമ്പുകൾ ഒടുങ്ങാത്ത രണ്ട് ആവനാഴികളും, സൂര്യനെപ്പോലെ നിർമലമായി ശോഭിക്കുന്ന സ്വർണാലംകൃതമായ രണ്ട് വാളുകളും — ഇവയെല്ലാം ആചാര്യനായ വസിഷ്ഠന്റെ ഗൃഹത്തിൽ സത്കരിച്ച് സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മണാ, ആ ആയുധങ്ങളെല്ലാം എടുത്ത് വേഗം വരിക.’ ഈ വാക്കിലൂടെ രാമന്റെ അനുമതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വാദം അവസാനിച്ചു, കർമം ആരംഭിച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ മൺവെട്ടിയും കൂടയും വഹിച്ച് മുന്നിൽ നടക്കുമെന്ന് പറയുന്നതിലൂടെ സഹോദരന്റെ സമത്വമല്ല, സേവകന്റെ സ്ഥാനമാണ് സ്വീകരിക്കുന്നത്. ആയുധങ്ങളുടെ പരാമർശത്തിലൂടെ ഈ വനവാസം കേവലം തപശ്ചര്യയല്ല, രക്ഷ ആവശ്യമുള്ള ദീർഘയാത്രയാണെന്നും അറിയാം. ആ ആയുധങ്ങൾ ജനകന്റെ യജ്ഞത്തിൽ വരുണൻ നൽകിയവയാണെന്നതിലൂടെ അവയുടെ മാഹാത്മ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അവ ഗുരുവിന്റെ ഗൃഹത്തിൽ സത്കരിച്ച് സൂക്ഷിച്ചിരുന്നത്. ‘കൃതാർഥോഽഹം ഭവിഷ്യാമി തവ ചാർഥഃ പ്രകല്പ്യതേ’ (ഞാൻ കൃതാർഥനാകും, അങ്ങയുടെ ലക്ഷ്യവും സിദ്ധിക്കും) എന്ന വാക്യത്തിൽ ഇരുവരുടെയും പ്രയോജനം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണന്റെ സേവനകാമനയും രാമന്റെ വനവാസനിർവഹണവും. ഇതോടെ തർക്കം സമാധാനത്തിലെത്തുന്നു. ‘സൗമിത്രേ, പോകുക, എല്ലാ സുഹൃജ്ജനങ്ങളോടും യാത്ര ചോദിക്കുക’ എന്ന ആജ്ഞയിലൂടെ രാമൻ താൻ സ്വയം അനുസരിച്ച അതേ വിധി ലക്ഷ്മണനെക്കൊണ്ടും ചെയ്യിക്കുന്നു — ഗൃഹം വിടുന്നതിന് മുൻപ് സ്വജനങ്ങളുടെ അനുമതി വാങ്ങണം എന്ന്.
ആ ലക്ഷ്മണൻ സുഹൃജ്ജനങ്ങളോട് യാത്ര ചോദിച്ച്, വനവാസത്തിന് ഉറച്ച്, ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ ഗുരുവായ വസിഷ്ഠന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ആ ഉത്തമായുധങ്ങൾ എടുത്തു. പിന്നെ രാജശാർദൂലനായ ആ സൗമിത്രി സത്കരിക്കപ്പെട്ടതും മാലകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ ആ ദിവ്യായുധങ്ങളെല്ലാം രാമന് കാണിച്ചുകൊടുത്തു. വന്നെത്തിയ ലക്ഷ്മണനോട് ആത്മവാനായ രാമൻ പ്രീതിയോടെ പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യനായ ലക്ഷ്മണാ, നീ തക്കസമയത്തുതന്നെ വന്നു; ഞാൻ ആഗ്രഹിച്ച സമയത്തുതന്നെയാണ് നീ എത്തിയത്. പരന്തപാ, എന്റേതായ ഈ ധനമെല്ലാം നിന്നോടൊപ്പം തപസ്വികളായ ബ്രാഹ്മണർക്ക് ദാനം ചെയ്യാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഗുരുക്കന്മാരിൽ ദൃഢഭക്തിയോടെ ഇവിടെ വസിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠർക്കും, എല്ലാ ആശ്രിതർക്കും, ഇനിയും നൽകേണ്ടതുണ്ട്. അതിനാൽ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠനും ആര്യനുമായ വസിഷ്ഠപുത്രൻ സുയജ്ഞനെ നീ വേഗം കൊണ്ടുവരിക; ശിഷ്ടരായ മറ്റെല്ലാ ബ്രാഹ്മണരെയും അർച്ചിച്ചശേഷമേ ഞാൻ വനത്തിലേക്ക് പോകൂ.’ ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം അടുത്ത ദാനസർഗത്തിന് ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു. രാമൻ ഗൃഹം ഉപേക്ഷിക്കുമ്പോൾ വെറുംകയ്യോടെയല്ല ഇറങ്ങുന്നത്, ഉള്ളതെല്ലാം ദാനം ചെയ്തിട്ടാണ് പോകുന്നത്; ഇതുതന്നെയാണ് ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ രീതി. ‘കാലേ ത്വമാഗതഃ’ (തക്കസമയത്ത് നീ വന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമന്റെ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പുറപ്പാടിന്റെ സമയം അടുത്തിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ ദാനവും വേഗം ചെയ്യണം. ‘തപസ്വികളായ ബ്രാഹ്മണർക്ക്’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ, ദാനം എല്ലാവർക്കും എങ്ങനെയെങ്കിലുമല്ല, പാത്രവിശേഷം വിചാരിച്ചാണ് ചെയ്യേണ്ടത് എന്നാണ് രാമന്റെ അഭിപ്രായമെന്ന് അറിയാം. സുയജ്ഞൻ വസിഷ്ഠന്റെ പുത്രനാണ്, അതായത് കുലഗുരുവിന്റെതന്നെ സന്തതി; അദ്ദേഹത്തെ ആദ്യം വിളിക്കുന്നതിലൂടെ ദാനക്രമത്തിന്റെ ഔചിത്യവും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥