സർഗ്ഗം
സീതയ്ക്ക് അനുമതി
സീതയുടെ പുനർനിർബന്ധവും വിലാപവും, രാമന്റെ അനുമതി, മാതാപിതൃഗുരുസേവയുടെ മാഹാത്മ്യം, ദാനത്തിനുള്ള ആജ്ഞ
രാമൻ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചിട്ടും ജനകാത്മജയായ മൈഥിലി വനവാസത്തെത്തന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കി വീണ്ടും ഭർത്താവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നയായ അവർ വിശാലവക്ഷസ്സായ രാഘവനെ പ്രണയത്താലും അഭിമാനത്താലും ആക്ഷേപിച്ചു. ഇവിടെ ‘പരിചിക്ഷേപ’ (ആക്ഷേപിച്ചു) എന്ന പദം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — സീത ഇപ്പോൾ യാചന ഉപേക്ഷിച്ച് ഉപാലംഭം സ്വീകരിക്കുന്നു. എങ്കിലും കവി അവരുടെ കോപത്തിന്റെ രണ്ട് മൂലങ്ങളും വ്യക്തമായി നിർദേശിക്കുന്നു — പ്രണയവും അഭിമാനവും; ദ്വേഷമല്ല, അവിനയവുമല്ല. ആരുടെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രേമം അധികമാണോ, അവർക്കാണ് മാനഭംഗം തീവ്രമാകുന്നത്. സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ ഉപാലംഭംതന്നെയാണ് രാമന്റെ നിശ്ചയത്തെ മാറ്റുന്നത്; കഴിഞ്ഞ രണ്ട് സർഗങ്ങളിലെ അനേകം യുക്തികളാൽ സാധിക്കാത്തത് മർമസ്പർശിയായ ഒറ്റ വാക്കിനാൽ സാധിക്കും. കഴിഞ്ഞ രണ്ട് സർഗങ്ങളിൽ സീത വിനയത്തോടെ യാചിച്ചു, രാമൻ യുക്തികളാൽ നിരാകരിച്ചു; ഇപ്പോൾ അവർ രീതിതന്നെ മാറ്റുന്നു. ‘വനവാസനിമിത്താർഥം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവരുടെ വാക്കുകളെല്ലാം ഒരേ ലക്ഷ്യത്തിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
‘രാമാ, മിഥിലാധിപനായ എന്റെ അച്ഛൻ വൈദേഹൻ അങ്ങയെ മരുമകനായി ലഭിച്ചപ്പോൾ പുരുഷരൂപമുള്ള ഒരു സ്ത്രീയെയാണ് ലഭിച്ചതെന്ന് കരുതിയോ? ‘സൂര്യൻ തപിക്കാത്തതുപോലെ രാമനിൽ പരമതേജസ്സില്ല’ എന്ന് ഈ ബാലിശലോകം അജ്ഞതകൊണ്ട് അസത്യം പറയുമെങ്കിൽ അത് എനിക്ക് എത്ര ദുഃഖകരമായിരിക്കും! എന്ത് ചെയ്തിട്ടാണ് അങ്ങ് വിഷണ്ണനായിരിക്കുന്നത്? അല്ലെങ്കിൽ എവിടെനിന്നാണ് അങ്ങേക്ക് ഭയം, അനന്യപരായണയായ എന്നെ പൂർണമായും ഉപേക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?’ ഈ ഉപാലംഭം രാമന്റെ ക്ഷാത്രമായ അഭിമാനത്തെത്തന്നെ സ്പർശിക്കുന്നു. സീത തന്റെ ദുഃഖം പറയുന്നില്ല, ലോകാപവാദഭയം കാണിക്കുകയാണ് — ഭാര്യയെ രക്ഷിക്കാൻ കഴിവില്ലാത്തവനെന്ന് ലോകം കരുതിയാൽ രാമന്റെ കീർത്തിതന്നെ കുറയും. രാമന്റെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ചുതന്നെയാണ് ഈ യുക്തി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്. ‘സ്ത്രിയം പുരുഷവിഗ്രഹം’ (പുരുഷരൂപമുള്ള സ്ത്രീ) എന്ന വാക്കാകട്ടെ ഏറ്റവും കഠിനമാണ് — ജനകന് ലഭിച്ച മരുമകൻ ശരീരംകൊണ്ട് പുരുഷനും കർമംകൊണ്ട് സ്ത്രീയുമാണെന്ന്. കൂടാതെ ‘തപതീവ ദിവാകരേ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ അവർ കാണിക്കുന്നു — സൂര്യന്റെ താപം സ്വഭാവസിദ്ധമായിരിക്കുന്നതുപോലെ രാമന്റെ തേജസ്സും; അതിനെ നിഷേധിക്കുന്നത് ലോകത്തിന്റെ അജ്ഞത മാത്രം.
‘ദ്യുമത്സേനന്റെ പുത്രനായ വീരനായ സത്യവാനെ അനുഗമിച്ച സാവിത്രിയെപ്പോലെ അങ്ങയുടെ വശവർത്തിനിയായി എന്നെ അറിയുക. അനഘാ, അങ്ങല്ലാതെ മറ്റൊരാളെ മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും ഞാൻ കാണുകയില്ല; കുലത്തിന് കളങ്കം വരുത്തുന്ന മറ്റേതെങ്കിലും സ്ത്രീ അന്യനെ കാണുന്നതുപോലെ ഞാനില്ല. രാമാ, കൗമാരം മുതൽ ഏറെക്കാലം അങ്ങയോടൊപ്പം വസിച്ച പതിവ്രതയായ ഭാര്യയെ ഒരു നടനെപ്പോലെ അങ്ങ് സ്വയം അന്യർക്ക് നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ? അനഘാ, ആരോട് ഹിതകരമായി പെരുമാറണമെന്ന് അങ്ങ് പറയുന്നുവോ, ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ അങ്ങ് തടയപ്പെടുന്നത്, അവന് അങ്ങുതന്നെ വശ്യനും വിധേയനുമായിക്കൊള്ളുക.’ നടനോടുള്ള ഉപമ ഇവിടെ അതീവ തീക്ഷ്ണമാണ് — ഒരു നടൻ സ്ത്രീയുടെ ഉപജീവനത്താൽ ജീവിക്കുന്നതുപോലെ അങ്ങ് എന്നെ അന്യരുടെ കയ്യിൽ ഏല്പിക്കുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. അവസാനവാക്യമാകട്ടെ ഭരതനെ ലക്ഷ്യമാക്കിയുള്ള വ്യംഗ്യമാണ് — ‘അങ്ങ് അവന് വശ്യനായിക്കൊള്ളുക, ഞാനില്ല’ എന്ന്. സാവിത്രിയോടുള്ള ഉപമയും നന്നായി ചിന്തിച്ചതാണ് — സാവിത്രി ഭർത്താവിനെ മരണത്തിലേക്കുപോലും അനുഗമിച്ചു; അതിനാൽ അതിനോട് താരതമ്യം ചെയ്യുമ്പോൾ വനഗമനം നിസ്സാരമാണ്. ‘കൗമാരീം ചിരമധ്യുഷിതാം’ (കൗമാരം മുതൽ ഏറെക്കാലം ഒപ്പം വസിച്ചവൾ) എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ അവർ ദാമ്പത്യത്തിന്റെ ദീർഘകാലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ബാല്യംമുതൽ അങ്ങയോടൊപ്പം വസിച്ചവളെ ഇപ്പോൾ അങ്ങേക്ക് എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കാനാകും?
‘എന്നെ കൂട്ടാതെ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടാൻ അങ്ങേക്ക് അർഹതയില്ല. തപസ്സോ വനമോ സ്വർഗമോ — എന്തായാലും അത് അങ്ങയോടൊപ്പമേ എനിക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളൂ. അങ്ങയുടെ പിന്നാലെ നടക്കുമ്പോൾ വഴിയിൽ എനിക്ക് ഒരു ക്ഷീണവുമുണ്ടാകില്ല, മറിച്ച് വിഹാരശയനങ്ങളിലെന്നപോലെ സുഖമായിരിക്കും. വഴിയിലെ ദർഭകളും കാശപ്പുല്ലുകളും ശരപ്പുല്ലുകളും ഈറ്റകളും മുള്ളുമരങ്ങളും അങ്ങയോടൊപ്പമാകുമ്പോൾ എനിക്ക് പഞ്ഞിയുടെയും മാൻതോലിന്റെയും സ്പർശംപോലെയാകും. പ്രിയനേ, കൊടുങ്കാറ്റിൽ ഉയരുന്ന പൊടി എന്നെ മൂടുമ്പോൾ അതിനെ ഞാൻ വിലയേറിയ ചന്ദനമായി കരുതും. വനത്തിനുള്ളിൽ വനചാരിണിയായി പുൽത്തകിടികളിൽ കിടക്കുമ്പോൾ, കമ്പിളിവിരിപ്പുള്ള കട്ടിലുകളിൽപ്പോലും അതിനെക്കാൾ സുഖമുണ്ടാകുമോ?’ ഇങ്ങനെ രാമൻ എണ്ണിയ ഓരോ ക്ലേശത്തെയും അവർ പ്രേമരസത്താൽ സുഖമാക്കി മാറ്റുന്നു. ഇരുപത്തിയെട്ടാം സർഗത്തിൽ രാമൻ മുള്ളുകളായി വർണിച്ചതിനെ അവർ പഞ്ഞിയും മാൻതോലുംപോലെ കരുതുന്നു; അദ്ദേഹം പൊടിയും വരൾച്ചയുമായി പറഞ്ഞതിനെ ചന്ദനംപോലെയും. ഈ പ്രതിവചനരീതി കാവ്യത്തിലെ ‘പ്രതിവസ്തൂപമ’പോലെ തോന്നുന്നു — ഓരോ പദത്തിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വർണനയെ പിന്തുടർന്ന് വിപരീതമായ നിഗമനം.
‘ഇലയോ കിഴങ്ങോ പഴമോ — കുറച്ചോ ഏറെയോ — എന്തായാലും അങ്ങ് സ്വയം കൊണ്ടുവന്ന് തരുന്നത് എനിക്ക് അമൃതരസംപോലെയായിരിക്കും. ഋതുക്കളിലെ പുഷ്പങ്ങളും പഴങ്ങളും അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ ഞാൻ അമ്മയെയോ അച്ഛനെയോ വീടിനെയോ ഓർക്കുകയില്ല. അവിടെ ചെന്നാൽ അങ്ങേക്ക് അപ്രിയമായതൊന്നും കാണേണ്ടിവരില്ല; എന്റെ കാരണത്താൽ അങ്ങേക്ക് ശോകമുണ്ടാവുകയില്ല, ഞാൻ ഒരു ഭാരമാവുകയുമില്ല.’ ഇവിടെ ‘സ്വയമാഹൃത്യ’ (സ്വയം കൊണ്ടുവന്ന്) എന്ന പദത്തിൽ സീതയുടെ പ്രേമത്തിന്റെ സാരം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഭക്ഷണത്തിന്റെ ഗുണം വസ്തുവിലല്ല, ദാതാവിലാണ്. പിതൃഗൃഹം മറക്കുന്നത് അവരുടെ സമ്പൂർണസമർപ്പണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; പിതൃഗൃഹം ഓർക്കാത്തവൾ വനത്തെപ്പോലും ഭർത്താവിന്റെ ഗൃഹമായി കരുതുന്നു. ‘ഞാൻ ഭാരമാവുകയില്ല’ എന്ന വാക്കിലാകട്ടെ അവരുടെ വിനയം പ്രകാശിക്കുന്നു — അവർ സുഖം മാത്രം യാചിക്കുകയല്ല, ഭാരമാവുകയില്ലെന്ന് ആശ്വസിപ്പിക്കുകകൂടി ചെയ്യുന്നു. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ പ്രധാന ആക്ഷേപം — ‘നീ സുകുമാരിയാണ്, വനത്തിൽ എങ്ങനെ കഴിയും’ എന്നത് — വേരോടെ നിരാകരിക്കപ്പെടുന്നു.
‘അങ്ങയോടൊപ്പമുള്ളതെന്തോ അത് സ്വർഗം; അങ്ങയില്ലാത്തതെന്തോ അത് നരകം. രാമാ, ഇതറിഞ്ഞുകൊണ്ട് പരമമായ പ്രീതിയോടെ എന്നോടൊപ്പം പോകുക. ഇങ്ങനെ വ്യഗ്രതയില്ലാതെ നിൽക്കുന്ന എന്നെ അങ്ങ് വനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നില്ലെങ്കിൽ ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ വിഷം കുടിക്കും — ശത്രുക്കളുടെ വശത്ത് ഞാൻ പോവുകയില്ല. പിന്നീടും ദുഃഖംകൊണ്ട് എനിക്ക് ജീവിതമില്ല; നാഥാ, അങ്ങ് ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അപ്പോൾത്തന്നെ മരിക്കുന്നതാണ് ഉത്തമം. ഈ ശോകം ഒരു മുഹൂർത്തനേരംപോലും സഹിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല; പിന്നെ ദുഃഖിതയായി പത്തും മൂന്നും ഒന്നും വർഷങ്ങൾ എങ്ങനെ?’ ‘പതിനാല് വർഷം’ എന്ന് നേരിട്ട് പറയാതെ ‘പത്തും മൂന്നും ഒന്നും’ എന്ന എണ്ണൽ കവിയുടെ സൂചനയാണ് — ആ കാലയളവ് എണ്ണാൻപോലും അവർക്ക് കഴിയുന്നില്ല, അത്ര ദീർഘമാണ് അത് അവർക്ക്. ‘ശത്രുക്കളുടെ വശത്ത് ഞാൻ പോവുകയില്ല’ എന്ന വാക്കും സൂചകമാണ് — രാമൻ പോയാൽ അയോധ്യയിൽ അവർ കൈകേയിയുടെ അധീനയാകും; അത് മരണത്തെക്കാൾ ഭാരമുള്ളതാണെന്നാണ് അവരുടെ അഭിപ്രായം. ഇങ്ങനെ ആദ്യത്തെ ഇരുപത്തിയൊന്ന് ശ്ലോകങ്ങളിൽ സീതയുടെ പക്ഷം പൂർണമാകുന്നു — പ്രേമം, ധർമം, പ്രമാണം, അഭിമാനം, ഭയം എന്നിവ ക്രമത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.
ഇങ്ങനെ ശോകത്താൽ തപിച്ച അവർ ഏറെ കരുണമായി വിലപിച്ച്, തളർന്ന്, ഭർത്താവിനെ മുറുകെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. വിഷം പുരട്ടിയ അമ്പുകളേറ്റ പിടിയാനയെപ്പോലെ രാമന്റെ അനേകം വാക്കുകളാൽ മുറിവേറ്റ അവർ, അരണി അഗ്നിയെ എന്നപോലെ, ഏറെനേരം അടക്കിവച്ചിരുന്ന കണ്ണീർ പുറത്തുവിട്ടു. താമരപ്പൂക്കളിൽനിന്ന് വെള്ളമെന്നപോലെ, സന്താപത്തിൽനിന്നുണ്ടായ സ്ഫടികംപോലെ തെളിഞ്ഞ ജലം അവരുടെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് ഒഴുകി. വെളുത്ത് നിർമലമായ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന, വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള ആ മുഖം വെള്ളത്തിൽനിന്ന് പറിച്ചെടുത്ത താമരപോലെ കണ്ണീരാൽ വാടിപ്പോയി. ഈ നാല് ശ്ലോകങ്ങളിൽ വാക്കുകൾ നിലയ്ക്കുന്നു, ശരീരത്തിന്റെ ഭാഷ മാത്രം ബാക്കിയാകുന്നു; ഉപമകൾ ക്രമേണ മൃദുവാകുന്നു — പിടിയാന, അരണി, താമര, ജലത്തിൽനിന്നെടുത്ത താമര. ആദ്യത്തെ ഉപമ ഹിംസയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, രണ്ടാമത്തേത് ഏറെനേരം അടക്കിവച്ച ആവേശത്തിന്റെ സ്ഫോടനത്തെ, മൂന്നാമത്തേതും നാലാമത്തേതും സൗകുമാര്യത്തിന്റെ വാട്ടത്തെ. ‘ദിഗ്ധൈഃ’ (വിഷം പുരട്ടിയ) എന്ന് വിഷലിപ്തമായ അമ്പുകളെ നിർദേശിക്കുന്നതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഹിതകാമനയോടെ പറഞ്ഞതാണെങ്കിലും രാമന്റെ വാക്കുകൾ സീതയ്ക്ക് വിഷംപോലെയായി.
ബോധം കെട്ടവളെപ്പോലെ ദുഃഖിതയായ അവരെ ഇരുകൈകളാലും ആലിംഗനം ചെയ്ത് രാമൻ വിശ്വാസം പകർന്നുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, കഷ്ടം! നിന്റെ ദുഃഖത്താൽ സ്വർഗംപോലും എനിക്ക് രുചിക്കുന്നില്ല. സ്വയംഭുവിനെപ്പോലെ എനിക്ക് എവിടെനിന്നും ഒരു ഭയവുമില്ല. ശുഭാനനേ, നിന്റെ അഭിപ്രായം മുഴുവൻ അറിയാതെയാണ്, രക്ഷിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനായിട്ടും, നിന്റെ വനവാസം എനിക്ക് ഇഷ്ടമല്ലാതിരുന്നത്. മൈഥിലീ, എന്നോടൊപ്പം വനവാസത്തിനായിത്തന്നെ നീ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവളായതിനാൽ, ആത്മവാനായ ഒരുവന് കീർത്തിയെന്നപോലെ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല. ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലെ തുടകളുള്ളവളേ, പണ്ട് സജ്ജനങ്ങൾ ആചരിച്ച ധർമം — സുവർചല സൂര്യനെ അനുഗമിക്കുന്നതുപോലെ — ഇന്ന് ഞാൻ അനുവർത്തിക്കും.’ ഇവിടെത്തന്നെയാണ് രാമന്റെ നിശ്ചയം മാറുന്നത്; കാരണം അദ്ദേഹം വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ‘നിന്റെ അഭിപ്രായം അറിയാതെ’ എന്ന്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശക്തിയിൽ സംശയമുണ്ടായിരുന്നില്ല, അവരുടെ സഹനശേഷിയിലായിരുന്നു; അത് ഇപ്പോൾ പ്രത്യക്ഷമായിരിക്കുന്നു. ‘ആത്മവാന് കീർത്തിയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ സീതയെ രാമന്റെ കീർത്തിക്ക് തുല്യയായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — ധീരനായ പുരുഷൻ യശസ്സ് ഉപേക്ഷിക്കാത്തതുപോലെ അദ്ദേഹം അവരെ ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല.
‘ജനകനന്ദിനീ, ഞാൻ വനത്തിലേക്ക് പോകാതിരിക്കാനാവില്ല; സത്യത്താൽ ദൃഢീകരിക്കപ്പെട്ട അച്ഛന്റെ വാക്കുതന്നെയാണ് എന്നെ അവിടേക്ക് നയിക്കുന്നത്. സുശ്രോണീ, അച്ഛനും അമ്മയ്ക്കും വശംവദനായിരിക്കുക എന്നതുതന്നെയാണ് ധർമം; അവരുടെ ആജ്ഞ ലംഘിച്ച് ജീവിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല. സ്വാധീനരായ (സമീപസ്ഥരായ) അമ്മയെയും അച്ഛനെയും ഗുരുവിനെയും മറികടന്ന് അസ്വാധീനമായ ദൈവത്തെ ഏതുവിധത്തിൽ ആരാധിക്കാനാകും? ശുഭാപാംഗേ, ഈ മൂന്നും എവിടെയുണ്ടോ അവിടെയാണ് മൂന്നുലോകങ്ങളും; ഭൂമിയിൽ അതിനോട് തുല്യമായ പവിത്രമായ മറ്റൊന്നുമില്ല — അതിലൂടെയാണ് ഇതെല്ലാം ആരാധിക്കപ്പെടുന്നത്.’ ഇവിടെ രാമൻ തന്റെ വനഗമനത്തിന്റെ കാരണം സാമാന്യധർമത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം കൈകേയിയുടെ വരത്തെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, അച്ഛനെയും. പ്രത്യക്ഷദേവതകളാണ് പൂജിക്കപ്പെടേണ്ടത്, അദൃഷ്ടമായ ദൈവം അവർക്ക് അധീനമാണ് — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തം. ‘സത്യോപബൃംഹിതം’ (സത്യത്താൽ ദൃഢീകരിക്കപ്പെട്ട) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം അച്ഛന്റെ വാക്കിന്റെ ബലം കാണിക്കുന്നു — അത് കേവലം ആജ്ഞയല്ല, സത്യത്താൽ പുഷ്ടമായ പ്രതിജ്ഞയാണ്. അതിനാൽ അതിന്റെ പാലനം പാരതന്ത്ര്യമല്ല, ധർമരക്ഷണംതന്നെയാണ്.
‘സീതേ, സത്യമോ ദാനമാനങ്ങളോ മതിയായ ദക്ഷിണയോടുകൂടിയ യജ്ഞങ്ങളോ അച്ഛനെ സേവിക്കുന്നതുപോലെ ബലം നൽകുന്നവയായി കരുതപ്പെടുന്നില്ല. ഗുരുജനങ്ങളെ അനുസരിച്ച് പെരുമാറുന്നതിലൂടെ സ്വർഗം, ധനം, ധാന്യം, വിദ്യ, പുത്രന്മാർ, സുഖങ്ങൾ — ഒന്നും ദുർലഭമല്ല. മാതാപിതാക്കളിൽ പരായണരായ മഹാത്മാക്കൾ ദേവലോകങ്ങളും ഗന്ധർവലോകങ്ങളും ഗോലോകങ്ങളും ബ്രഹ്മലോകങ്ങളും മറ്റ് ലോകങ്ങളും പ്രാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ സത്യധർമപഥത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ആ അച്ഛൻ എന്നെ എങ്ങനെ ശാസിക്കുന്നുവോ അങ്ങനെതന്നെ പെരുമാറാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതാണല്ലോ സനാതനധർമം.’ ഈ നാല് ശ്ലോകങ്ങളാണ് അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ നൈതികകേന്ദ്രം — രാമന്റെ സമഗ്രമായ വനവാസം ഈ സിദ്ധാന്തത്തിലാണ് പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നത്. യജ്ഞദാനാദികളെക്കാൾപോലും പിതൃശുശ്രൂഷ ശ്രേയസ്കരമാണ് എന്ന വാക്ക് കാവ്യത്തിന്റെ മൂലസ്വരമാണ്. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — സീതയെ ഉപദേശിക്കുമ്പോഴും രാമൻ യഥാർഥത്തിൽ തന്റെതന്നെ ആചരണത്തെ സമർഥിക്കുകയാണ്; അങ്ങനെ അവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വനഗമനത്തെ ദൗർഭാഗ്യമായല്ല, ധർമസാധനമായി കരുതാൻ. ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം ആദ്യം അവരെ ധർമംകൊണ്ട് സമ്മതയാക്കി, പിന്നീട് മാത്രം അനുമതി നൽകുന്നു.
‘സീതേ, നിന്നെ ദണ്ഡകവനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നതിനെക്കുറിച്ച് എനിക്കുണ്ടായിരുന്ന വിചാരം (നിന്നെ കൊണ്ടുപോകേണ്ടെന്ന തീരുമാനം) തളർന്നുപോയി; കാരണം ‘ഞാൻ വസിക്കും’ എന്ന് പറഞ്ഞ് എന്നെ അനുഗമിക്കാൻ നീ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു. അനവദ്യാംഗീ, മദിരേക്ഷണേ, ആ നീ വനത്തിനായി വിധിക്കപ്പെട്ടവൾതന്നെ; അതിനാൽ ഭീരു, എന്നെ അനുഗമിക്കുക, സഹധർമചാരിണിയാകുക. കാന്തേ സീതേ, നീ കൈക്കൊണ്ട നിശ്ചയം എനിക്കും എന്റെ കുലത്തിനും എല്ലാവിധത്തിലും യോജിച്ചതും അതീവ ശോഭനവുമാണ്. ശുഭശ്രോണീ, വനവാസത്തിന് യോജിച്ച ഒരുക്കങ്ങൾ ആരംഭിക്കുക; ഇപ്പോൾ നീയില്ലാതെ സ്വർഗംപോലും എനിക്ക് രുചിക്കുന്നില്ല.’ ‘നേദാനീം ത്വദൃതേ സ്വർഗോഽപി മമ രോചതേ’ (ഇപ്പോൾ നീയില്ലാതെ സ്വർഗംപോലും എനിക്ക് രുചിക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ മുൻപ് പറഞ്ഞ ‘നിന്റെ ദുഃഖത്താൽ സ്വർഗംപോലും എനിക്ക് രുചിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്യത്തെ പൂർത്തിയാക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ സർഗം ഒരു വൃത്തംപോലെ പൂർണമാകുന്നു. ‘മമ സന്നാ മതിഃ’ (എന്റെ വിചാരം തളർന്നു) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ നിശ്ചയം പരാജയപ്പെട്ടതല്ല, സ്വയംതന്നെ അയഞ്ഞതാണ്; അത്രയാണ് പ്രേമത്തിന്റെ ബലം. ‘സഹധർമചാരിണിയാകുക’ എന്ന വാക്ക് ദാമ്പത്യത്തിന്റെ പരമലക്ഷണമാണ് — ഭാര്യ സുഖത്തിൽ മാത്രമല്ല, ധർമത്തിലും സഹചാരിണിയാണ്.
‘ബ്രാഹ്മണർക്ക് രത്നങ്ങളും ഭിക്ഷുക്കൾക്ക് ഭക്ഷണവും ആശിച്ചുവരുന്നവർക്കും നൽകുക; വേഗമാകട്ടെ, താമസിക്കരുത്. വിലയേറിയ ആഭരണങ്ങളും ശ്രേഷ്ഠവസ്ത്രങ്ങളും രമണീയമായ കളിക്കോപ്പുകളും ശയ്യകളും വാഹനങ്ങളും എന്റെ മറ്റ് വസ്തുക്കളും — അവ ബ്രാഹ്മണർക്കുശേഷം നമ്മുടെ ഭൃത്യവർഗത്തിന് നൽകുക.’ ഭർത്താവിന് തന്റെ ഗമനം അനുകൂലമായെന്നറിഞ്ഞ് സന്തുഷ്ടയായ ദേവി ഉടൻതന്നെ ദാനം ചെയ്യാൻ ആരംഭിച്ചു. പിന്നെ പ്രഹൃഷ്ടയും നിറഞ്ഞ മനസ്സുള്ളവളും യശസ്വിനിയും മനസ്വിനിയുമായ ആ സ്ത്രീ ഭർത്താവിന്റെ വാക്ക് കണക്കിലെടുത്ത് ധർമം പാലിക്കുന്നവർക്ക് ധനവും രത്നങ്ങളും ദാനം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. ഇങ്ങനെ സർഗം ദാനത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു — വനഗമനത്തിന്റെ ആദ്യകർമം ത്യാഗമാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച രാമന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ശേഷിച്ചതും ബ്രാഹ്മണർക്കും ഭൃത്യന്മാർക്കും വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. സീതയുടെ പ്രഹർഷവും ഇവിടെ മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — ഒരു നിമിഷം മുൻപ് വിഷം കുടിക്കുമെന്ന് പറഞ്ഞവൾ ഇപ്പോൾ ദാനകർമത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് പ്രേമത്തിന്റെ സ്വഭാവം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥