സർഗ്ഗം
വനദോഷവർണനം
രാമൻ വനവാസത്തിന്റെ ക്ലേശങ്ങൾ വിസ്തരിച്ച് വർണിക്കുന്നു, സീതയെ പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീത ‘എന്നെ വനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുക’ എന്ന് പലവിധത്തിൽ യാചിച്ചു. ധർമയുക്തമായ ആ വാക്ക് കേട്ടിട്ടും ധർമവത്സലനായ രാമൻ വനത്തിൽ വരാനിരിക്കുന്ന ദുഃഖങ്ങൾ ചിന്തിച്ച് അവരെ കൊണ്ടുപോകാൻ മനസ്സുവയ്ക്കുന്നില്ല. പിന്നെ കണ്ണീരാൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളുള്ള അവരെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ച്, വനവാസസങ്കല്പത്തിൽനിന്ന് പിന്തിരിപ്പിക്കാനായിത്തന്നെ അദ്ദേഹം ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. രാമൻ വിലക്കുന്നത് സ്നേഹമില്ലാത്തതുകൊണ്ടല്ല, സ്നേഹംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് — പ്രിയയുടെ ക്ലേശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സങ്കല്പംതന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്നു. അതിനാൽ അദ്ദേഹം ആദ്യം സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെ വനത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ വിസ്തരിച്ച് വർണിക്കാൻ ആരംഭിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ വിഷയം — വനദോഷവർണനയിലൂടെയുള്ള പിന്തിരിപ്പിക്കൽശ്രമം. കൈകേയിയുടെ രണ്ട് വരങ്ങളാൽ രാമന്റെ വനവാസം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു; എന്നാൽ സീതയുടെ ഗമനം ആരും ആജ്ഞാപിച്ചിട്ടില്ല; അതിനാൽ അത് തടയാൻ താൻ സ്വതന്ത്രനാണെന്ന് രാമൻ കരുതുന്നു. എന്നാൽ സീതയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് അവരുടെ നിയതമായ ധർമം. ഈ രണ്ട് ധർമങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള വിരോധമാണ് അടുത്ത രണ്ട് സർഗങ്ങളുടെ വിഷയം.
‘സീതേ, നീ മഹാകുലീനയാണ്, എപ്പോഴും ധർമനിരതയുമാണ്. അതിനാൽ ഇവിടെത്തന്നെ ധർമം ആചരിക്കുക; അതിലൂടെ എന്റെ മനസ്സിന് സുഖമുണ്ടാകും. അബലേ, ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നതുപോലെതന്നെ നീ ചെയ്യണം; വനത്തിൽ വസിക്കുന്നവന് പല ദോഷങ്ങളുമുണ്ട്, അവ എന്നിൽനിന്ന് അറിയുക. വനവാസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ചിന്ത ഉപേക്ഷിക്കുക; വനം പല ദോഷങ്ങളുള്ളതും ദുർഗമവുമായ കാന്താരമാണെന്നാണല്ലോ പറയപ്പെടുന്നത്. ഈ വാക്ക് ഞാൻ പറയുന്നത് ഹിതബുദ്ധികൊണ്ടുമാത്രമാണ്, കോപംകൊണ്ടല്ല, പരീക്ഷിക്കാനുമല്ല. എന്റെ അറിവിൽ വനത്തിൽ സുഖം എന്നൊന്ന് ഒരിക്കലുമില്ല, ദുഃഖം മാത്രമാണ് എപ്പോഴുമുള്ളത്.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ തന്റെ വാക്കിന്റെ ലക്ഷ്യവും പ്രതിജ്ഞയും ആദ്യംതന്നെ വ്യക്തമാക്കുന്നു — അദ്ദേഹം വെറുതെ വിലക്കുകയല്ല, കാരണങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയാമെന്ന് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുകയാണ്. ‘ഇവിടെ ധർമം ആചരിക്കുക’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കൽ മാത്രമല്ല ധർമം, ഭർത്തൃമാതാക്കളുടെ ശുശ്രൂഷയും അത്രതന്നെ ധർമമാണ്; അതിനാൽ അയോധ്യയിൽ നിന്നുകൊണ്ടും അവർക്ക് സ്വധർമം പാലിക്കാനാകും. ‘എന്റെ മനസ്സിന് സുഖം’ എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ യാചനയാണ് — അവർ ഇവിടെ നിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ വനത്തിലും തന്റെ മനസ്സ് നിശ്ചിന്തമായിരിക്കും.
‘മലയിലെ നീർച്ചാട്ടങ്ങളിൽനിന്ന് ഉയരുന്ന, മലഗുഹകളിൽ വസിക്കുന്ന സിംഹങ്ങളുടെ ഗർജനങ്ങൾ കേൾക്കാൻപോലും ദുഃഖകരമാണ്; അതിനാൽ വനം ദുഃഖമാണ്. ശൂന്യമായ വനത്തിൽ നിർഭയരായി കളിക്കുന്ന മദിച്ച മൃഗങ്ങൾ മനുഷ്യനെ കണ്ടാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും പാഞ്ഞടുക്കുന്നു. അവിടത്തെ നദികൾ മുതലകളുള്ളവയും ചെളി നിറഞ്ഞവയുമാണ്, അതിനാൽ കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളവ; മദിച്ച ആനകളാൽ അവ എപ്പോഴും കലങ്ങിയുമിരിക്കുന്നു. വഴികൾ വള്ളികളാലും മുള്ളുകളാലും നിറഞ്ഞവയും കാട്ടുകോഴികളുടെ കൂവലിനാൽ മുഴങ്ങുന്നവയും വെള്ളമില്ലാത്തവയുമാണ് — അവയിലൂടെയുള്ള യാത്ര അതീവ ദുഃഖകരമാണ്. അതിനാൽ വനം ഏറെ ദുഃഖകരമാണ്.’ ഇവിടെ രാമൻ ഇന്ദ്രിയക്രമത്തിൽ ദോഷങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — ആദ്യം ചെവിയുടെ ദുഃഖം (സിംഹഗർജനങ്ങൾ), പിന്നെ കണ്ണിന്റെ ഭയം (മദിച്ച മൃഗങ്ങൾ), പിന്നെ ശരീരത്തിന്റെ തടസ്സം (കടക്കാനാവാത്ത നദികൾ), ഒടുവിൽ കാലുകളുടെ ക്ലേശം (മുള്ളുനിറഞ്ഞ, വെള്ളമില്ലാത്ത വഴികൾ). ഈ ക്രമം വർണനയുടെ കവിത്വം കാണിക്കുന്നു. എല്ലാറ്റിലും ഒരു പൊതുസ്വഭാവമുണ്ട് — വനത്തിൽ ജീവികൾ മനുഷ്യനെ ഭയപ്പെടുന്നില്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യനാണ് അവയെ ഭയപ്പെടുന്നത്. ഇതിലൂടെ രാജപുത്രിയായ സീതയ്ക്ക് വനം കഷ്ടപ്പാട് നൽകുന്നത് മാത്രമല്ല, തീർത്തും അപരിചിതമായ ഒരു ലോകംകൂടിയാണ് എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘വനത്തിൽ, ശ്രമത്താൽ തളർന്നവൻ രാത്രികളിൽ നിലത്ത്, സ്വയം ഒടിച്ചെടുത്ത ഇലകൾകൊണ്ടുള്ള ശയ്യകളിൽ കിടക്കണം, കട്ടിലുകളിലല്ല. ആത്മസംയമത്തോടെ രാപ്പകൽ മരങ്ങളിൽനിന്ന് വീണ പഴങ്ങൾകൊണ്ടുമാത്രം തൃപ്തിപ്പെടണം; ഇഷ്ടമുള്ള അന്നമില്ല, സമയനിഷ്ഠയുമില്ല. മൈഥിലീ, പ്രാണശക്തിക്കൊത്ത് ഉപവസിക്കണം, ജടാഭാരം ധരിക്കണം, മരവുരികൾ മാത്രമാണ് വസ്ത്രങ്ങൾ. ദേവന്മാർക്കും പിതൃക്കൾക്കുമുള്ളത് വിധിപ്രകാരം ചെയ്യണം; വന്നെത്തുന്ന അതിഥികളെ നിത്യവും പൂജിക്കുകയും വേണം.’ ഇവിടെ രാമൻ വനവാസത്തെ ക്ലേശരൂപത്തിൽ മാത്രമല്ല, നിയമബദ്ധമായ തപശ്ചര്യയുടെ രൂപത്തിലും കാണിക്കുന്നു — വീട്ടിൽ സുഖമായി സാധിക്കുന്നത് വനത്തിൽ കഷ്ടപ്പെട്ടേ സാധിക്കൂ. ധർമകർമങ്ങൾ വനത്തിലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നില്ല, മറിച്ച് കൂടുതൽ ദുഷ്കരമാകുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ഈ വർണനയുടെ മർമഭൂതമായ ആശയം. പ്രാസാദത്തിൽ കട്ടിലിൽ കിടക്കുന്നവൾ നിലത്ത് ഒടിഞ്ഞ ഇലകളിൽ എങ്ങനെ കിടക്കും — ഇതാണ് രാമൻ ചോദിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ആ വാക്കിലൂടെത്തന്നെ അദ്ദേഹം അറിയാതെ സീതയുടെ സങ്കല്പത്തെ ദൃഢമാക്കുന്നു, എന്തെന്നാൽ തപശ്ചര്യ അവരിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നില്ല.
‘നിത്യവും യഥാകാലം മൂന്നുനേരം സ്നാനം ചെയ്യണം; നിയമത്തോടെ ജീവിക്കുന്നവർക്ക് അതിനാൽ വനം ഏറെ ദുഃഖകരമാണ്. സ്വയം പറിച്ചെടുത്ത പുഷ്പങ്ങൾകൊണ്ട് ആർഷവിധിപ്രകാരം വേദിയിൽ ഉപഹാരം അർപ്പിക്കണം. കിട്ടിയതുകൊണ്ട് തൃപ്തിപ്പെടണം; വനചാരികൾ മിതാഹാരികളാണല്ലോ, ഇഷ്ടമനുസരിച്ച് ഒന്നും ലഭിക്കുകയുമില്ല. അതിശക്തമായ കാറ്റ്, ഇരുട്ട്, നിത്യവും വിശപ്പ്, മഹാഭയങ്ങൾ — ഇവയാൽ വനം ഏറെ ദുഃഖകരമാണ്.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ നാലുവിധം ക്ലേശങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ എണ്ണുന്നു — ശരീരത്തിന്റെ ശ്രമം, ക്രിയയുടെ നിയമം, ആഹാരത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം, മനസ്സിന്റെ ഭയം. ‘ദുഃഖമതോ വനം’ (അതിനാൽ വനം ദുഃഖമാണ്) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനം ഇവിടെ കാവ്യഗുണംതന്നെയാണ് — ഓരോ ദോഷവും എണ്ണിയശേഷം അദ്ദേഹം അതേ നിഗമനം വീണ്ടും വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കുന്നു, അങ്ങനെ സീതയുടെ മനസ്സിൽ അത് നിശ്ചയരൂപത്തിൽ പതിയാൻ. ‘യഥാലബ്ധേന സന്തോഷഃ’ (കിട്ടിയതുകൊണ്ട് തൃപ്തി) എന്ന പദത്തിലാകട്ടെ വനവാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവ്രതംതന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഇഷ്ടമുള്ളത് ലഭിക്കുകയല്ല, ലഭിക്കുന്നതിനെ ഇഷ്ടമായി കരുതുകയാണ് വേണ്ടത്. ഈ ദൃഷ്ടി തപസ്വികൾക്ക് സഹജമാണ്, രാജപുത്രിക്കാകട്ടെ ദുഷ്കരമാണ്.
‘ഭാമിനീ, പലരൂപങ്ങളിലുള്ള അനേകം ഇഴജന്തുക്കൾ ഗർവോടെ വഴിയിൽത്തന്നെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വനം ഏറെ ദുഃഖകരമാണ്. നദികളിൽ വസിക്കുന്ന, നദിപോലെ വളഞ്ഞുപുളഞ്ഞ് സഞ്ചരിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങൾ വഴി തടഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. അബലേ, പാറ്റകളും തേളുകളും കീടങ്ങളും കടിക്കുന്ന ഈച്ചകളും കൊതുകുകളോടൊപ്പം നിത്യവും ശല്യപ്പെടുത്തുന്നു; അതെല്ലാം ദുഃഖമാണ്. മുള്ളുള്ള മരങ്ങളും ദർഭകളും കാശപ്പുല്ലുകളും വനത്തിൽ ചില്ലത്തുമ്പുകൾ പിണഞ്ഞുകിടക്കുന്നവയാണ്; അവയാൽ ശരീരം മുറിവേൽക്കുന്നു.’ ഇവിടെ സ്ഥൂലഭയങ്ങളിൽനിന്ന് സൂക്ഷ്മമായവയിലേക്കുള്ള ഇറക്കം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — സിംഹം മുതൽ കൊതുകുവരെ. വലിയ ഭയങ്ങൾ ഒഴിവാക്കാനാകും, ചെറിയവയെയാകട്ടെ ആകില്ല; അതിനാൽ അവയാണ് അസഹ്യം. സുകുമാരിയായ സീതയ്ക്ക് ഈ വർണന പ്രത്യേകിച്ച് ഭയങ്കരമായിരിക്കും എന്നാണ് രാമന്റെ ആശയം. കൂടാതെ ‘നിത്യം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഈ ദോഷങ്ങൾ ദിവസവും നിലനിൽക്കുന്നു എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ അവയിൽനിന്ന് രക്ഷയില്ല.
‘വനവാസം ചെയ്യുന്നവന് അനേകം ശാരീരികക്ലേശങ്ങളും പലവിധ ഭയങ്ങളുമുണ്ട്; അതിനാൽ വനം എപ്പോഴും ദുഃഖംതന്നെ. അവിടെ ക്രോധവും ലോഭവും ഉപേക്ഷിക്കണം, തപസ്സിൽ മനസ്സുറപ്പിക്കണം, ഭയപ്പെടേണ്ടിടത്തുപോലും ഭയപ്പെടരുത് — അങ്ങനെ നിത്യവും ദുഃഖം. അതിനാൽ നീ വനത്തിലേക്ക് പോകേണ്ട; വനം നിനക്ക് ക്ഷേമകരമല്ല. ആലോചിക്കുമ്പോൾ വനം അനേകം ദോഷങ്ങൾ വരുത്തുന്നതായിത്തന്നെ ഞാൻ കാണുന്നു.’ ഒടുവിൽ രാമൻ ബാഹ്യക്ലേശങ്ങളിൽനിന്ന് ആന്തരികസംയമത്തിലേക്ക് ഉപസംഹരിക്കുന്നു — വനത്തിൽ ക്രോധലോഭത്യാഗവും തപോബുദ്ധിയും ആവശ്യമാണ്; അതാണ് എല്ലാറ്റിനെക്കാളും ദുഷ്കരം. മഹാത്മാവായ രാമൻ അവരെ വനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ മനസ്സുവയ്ക്കാതിരുന്നപ്പോൾ സീതയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്ക് അനുസരിച്ചില്ല. അതീവ ദുഃഖിതയായ അവർ വീണ്ടും രാമനോട് ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ഇതിലൂടെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ചരട് കെട്ടിയിരിക്കുന്നത്. ‘വിമൃശൻ’ (ആലോചിക്കുമ്പോൾ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ ഈ നിഷേധം ആവേശത്തിൽനിന്ന് ജനിച്ചതല്ല, ദീർഘമായ വിചാരത്തിനുശേഷമുള്ളതാണ്. എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം വിജയിക്കുന്നില്ല; കാരണം പ്രേമത്തിന്റെ കണക്ക് ദോഷങ്ങളുടെ കണക്കുകൊണ്ട് പിന്തിരിയുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ യുക്തികളോടെ ആരംഭിച്ച സർഗം സീതയുടെ അസ്വീകാരത്തോടെയും പുനർവചനത്തോടെയും അവസാനിക്കുന്നു; ആ അസ്വീകാരം നിഷേധത്തെക്കാൾ ബലവത്താണുതാനും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥