സർഗ്ഗം
സീതയോട് വനവാസം അറിയിക്കുന്നു
വിഷണ്ണനായ രാമനെ കണ്ട് സീതയുടെ ചോദ്യം, രാമൻ വരവൃത്താന്തം പറയുന്നു, വീട്ടിൽത്തന്നെ കഴിയാൻ സീതയ്ക്ക് കർതവ്യോപദേശം നൽകുന്നു
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൗസല്യ രാമനുവേണ്ടി സ്വസ്തിവാചനം നടത്തി. ഇവിടെ അമ്മ സ്വസ്ത്യയനം ചെയ്ത അദ്ദേഹം കൗസല്യയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ധർമിഷ്ഠമായ മാർഗത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന് വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. ജനങ്ങൾ തിങ്ങിനിറഞ്ഞ രാജവീഥിയെ ശോഭിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആ രാജകുമാരൻ തന്റെ ഗുണമഹിമയാൽ ജനങ്ങളുടെ ഹൃദയങ്ങളെ കടയുന്നതുപോലെ തോന്നി — ഇത്രയും ഗുണവാനായവൻ വനത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കപ്പെടുന്നല്ലോ എന്ന് മനസ്സ് വേദനിച്ചതിനാൽ പൗരന്മാർ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് ഹൃദയം കലങ്ങിയവരായി. തപസ്വിനിയായ വൈദേഹിയാകട്ടെ ഇതൊന്നും കേട്ടിരുന്നില്ല; അവരുടെ ഹൃദയത്തിൽ ആ യൗവരാജ്യാഭിഷേകം മാത്രമായിരുന്നു. കൃതജ്ഞയും സന്തുഷ്ടചിത്തയും രാജധർമങ്ങൾ അറിയുന്നവളുമായ ആ രാജപുത്രി ദേവകാര്യം ചെയ്ത് ഭർത്താവിനെ കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു. ഇവിടെ കവി വൈരുധ്യംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — പുറത്ത് നഗരം ശോകാകുലം, അന്തഃപുരത്തിലാകട്ടെ സീത ഹർഷത്തോടെ അഭിഷേകം കാത്തിരിക്കുന്നു. പിന്നെ രാമൻ സന്തുഷ്ടരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, നന്നായി അലങ്കരിച്ച തന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ലജ്ജയാൽ അല്പം മുഖം താഴ്ത്തിയവനുമായിരുന്നു. അപ്പോൾ സീത പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ് വിറച്ചുകൊണ്ട്, ശോകത്താൽ തപിച്ചവനും ചിന്തയാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയവനുമായ ഭർത്താവിനെ കണ്ടു. അവരെ കണ്ടപ്പോൾ ധർമാത്മാവായ രാഘവന് മനസ്സിലൊതുക്കിയിരുന്ന ആ ശോകം സഹിക്കാനായില്ല; അങ്ങനെ ആ ശോകം പ്രകടമായി. ‘വിവൃതതാം ഗതഃ’ (വെളിപ്പെട്ടു) എന്ന പദത്തിലൂടെ സീതയെ കാണുന്നതുവരെ രാമൻ ശോകം മറച്ചുവച്ചിരുന്നു എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആമമന്ഥ ഇവ’ (കടയുന്നതുപോലെ) എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — ഗുണമഹിമയാൽ ഹൃദയങ്ങളുടെ മഥനം; സമുദ്രമഥനത്താൽ ക്ഷോഭമുണ്ടായതുപോലെ രാമദർശനത്താൽ പൗരന്മാരുടെ ചിത്തക്ഷോഭം. ‘ന ശുശ്രാവ’ (കേട്ടില്ല) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സീതയുടെ അജ്ഞതയെത്തന്നെ കരുണരസത്തിന്റെ വിത്താക്കുന്നു — ഹർഷത്തോടെ അഭിഷേകം കാത്തിരിക്കുന്നവൾതന്നെ അടുത്ത നിമിഷം വനവാസവാർത്ത കേൾക്കും. ‘ദേവകാര്യം ചെയ്ത്’ എന്നത് അവർ നിത്യകർമനിരതയാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘രാജധർമങ്ങൾ അറിയുന്നവൾ’ എന്നത് അവരുടെ ശാസ്ത്രജ്ഞാനം കാണിക്കുന്നു; അതിലൂടെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ പതിവ്രതാധർമം പ്രമാണമാക്കി വാദിക്കാൻ അവർ പ്രാപ്തയാകുന്നത്. ഇരുപത്തിയാറാം സർഗത്തിന്റെ ഈ ആദ്യഖണ്ഡം രണ്ട് ലോകങ്ങളുടെ സന്ധിയാണ് സ്ഥാപിക്കുന്നത് — പുറത്ത് രാജവീഥിയിൽ ശോകമഗ്നരായ പൗരന്മാർ, അന്തഃപുരത്തിൽ ഒന്നുമറിയാതെ കാത്തിരിക്കുന്ന സീത; ഇവയ്ക്കിടയിൽ രണ്ടിടത്തും തന്റെ ശോകം മറച്ചുവയ്ക്കുന്ന രാമൻ. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലാകട്ടെ ആ മറവ് തകരുന്നു.
വിളറിയ മുഖത്തോടെ, വിയർത്ത്, അസ്വസ്ഥനായ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് ദുഃഖത്താൽ തപിച്ച സീത ചോദിക്കുന്നു — ‘പ്രഭോ, ഇപ്പോൾ ഇതെന്താണ്? ബൃഹസ്പതി അധിദേവതയായ ശ്രീമത്തായ പുഷ്യയോഗമാണ് ഇന്ന് എന്ന് പ്രാജ്ഞരായ ബ്രാഹ്മണർ പറയുന്നു; അത് അഭിഷേകയോഗ്യമാണ്; ഇത്തരമൊരു ദിവസം എന്തുകാരണത്താലാണ് അങ്ങ് ദുർമനസ്സായിരിക്കുന്നത്?’ പിന്നെ അവർ ഓരോ അഭിഷേകചിഹ്നത്തെയും അതിന്റെ അഭാവത്തിലൂടെ എണ്ണുന്നു — ‘നൂറ് കമ്പികളുള്ള, ജലനുരപോലെ വെളുത്ത കുടയാൽ മൂടപ്പെട്ട് അങ്ങയുടെ സുന്ദരമുഖം ശോഭിക്കുന്നില്ല. ചന്ദ്രനെപ്പോലെയും ഹംസത്തെപ്പോലെയും പ്രകാശിക്കുന്ന മുഖ്യമായ രണ്ട് വെഞ്ചാമരങ്ങളാൽ താമരയിതൾപോലെയുള്ള കണ്ണുകളുള്ള അങ്ങയുടെ മുഖം വീശപ്പെടുന്നില്ല. വാഗ്മികളായ വന്ദികളും സൂതന്മാരും മാഗധന്മാരും സന്തോഷത്തോടെ മംഗളങ്ങളാൽ അങ്ങയെ സ്തുതിക്കുന്നത് ഇന്ന് കാണുന്നില്ല. വേദപാരംഗതരായ ബ്രാഹ്മണർ മൂർധാഭിഷിക്തനായ അങ്ങയുടെ ശിരസ്സിൽ വിധിപ്രകാരം തേനും തൈരും പകരുന്നില്ല. അലംകൃതരായ എല്ലാ പ്രജകളും ശ്രേണിമുഖ്യന്മാരും പൗരന്മാരും ജനപദവാസികളും അങ്ങയെ അനുഗമിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ, വേഗമേറിയ നാല് കുതിരകളെ പൂട്ടിയ മുഖ്യമായ പുഷ്പരഥം അങ്ങയുടെ മുന്നിൽ എന്തുകൊണ്ട് പോകുന്നില്ല? എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളാലും പൂജിക്കപ്പെട്ട, കാർമേഘംപോലെയും പർവതംപോലെയും ശോഭിക്കുന്ന ശ്രീമാനായ ആന യാത്രയിൽ മുന്നിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല. സ്വർണംകൊണ്ട് ചിത്രിതമായ ഭദ്രാസനം മുന്നിൽ വഹിച്ച് പോകുന്ന അഗ്രഗാമിയെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. അഭിഷേകം സജ്ജമാണ്, എന്നിട്ടും അങ്ങയുടെ മുഖവർണം അപൂർവമാണ്, പ്രഹർഷം കാണുന്നുമില്ല — ഇതെന്താണ്?’ ഈ ചോദ്യമാല കാവ്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ് — അഭാവങ്ങളുടെ എണ്ണലിലൂടെതന്നെ അവർ യാഥാർഥ്യത്തെ സ്പർശിക്കുന്നു. ഈ ചോദ്യമാലകളിൽ പത്തിലധികം അഭിഷേകാംഗങ്ങൾ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — കുട, ചാമരങ്ങൾ, വന്ദികളുടെ സ്തുതി, തേനും തൈരുംകൊണ്ടുള്ള ശിരോഭിഷേകം, പ്രജകളുടെ അനുഗമനം, പുഷ്പരഥം, മംഗളഗജം, ഭദ്രാസനം, മുഖപ്രസാദം. ഈ എണ്ണൽ കേവലം അലങ്കാരമല്ല; രാജസൂയംപോലെ അഭിഷേകകർമത്തിന്റെ സമ്പൂർണമായ വിധിതന്നെ അതിലൂടെ വായനക്കാരന് കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. ‘ബാർഹസ്പതനായ പുഷ്യം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മുഹൂർത്തം ഇപ്പോഴും ശുഭംതന്നെയാണെന്നും ദോഷം ദൈവത്തിലാണ്, കാലത്തിലല്ല എന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സീത സംശയിക്കുന്നില്ല, ആക്ഷേപിക്കുന്നുമില്ല; കണ്ടതും കാണാത്തതും തുലനം ചെയ്യുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് അവരുടെ വിവേകശീലം. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സീത തന്റെ ചോദ്യമാല അവസാനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആ മൂലചോദ്യംതന്നെ വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു — ‘അഭിഷേകം സജ്ജമാണ്, ഇപ്പോൾ അങ്ങേക്ക് ഇതെന്താണ്?’ ഇങ്ങനെ ചോദ്യം എവിടെ ആരംഭിച്ചോ അവിടെത്തന്നെ അവസാനിക്കുന്നു; ഈ വലയരചന കാവ്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിലൂടെ സീതയുടെ ആകുലത ഇരട്ടിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുന്ന അവരോട് രഘുനന്ദനൻ പറഞ്ഞു — ‘സീതേ, പൂജ്യനായ അച്ഛൻ എന്നെ വനത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കുന്നു. മഹത്തായ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവളേ, ധർമജ്ഞേ, ധർമചാരിണീ, ജാനകീ, ഇത് ഇന്ന് എനിക്ക് വന്നുചേർന്ന ക്രമം കേൾക്കുക. സത്യപ്രതിജ്ഞനായ എന്റെ അച്ഛൻ ദശരഥമഹാരാജാവ് പണ്ട് എന്റെ അമ്മയായ കൈകേയിക്ക് രണ്ട് മഹാവരങ്ങൾ നൽകിയിരുന്നു. ഇന്ന് രാജാവ് ഈ അഭിഷേകം സജ്ജമാക്കിയപ്പോൾ അവർ ആ ഉടമ്പടി ഓർമിപ്പിച്ചു; രാജാവ് ധർമത്താൽ കീഴടക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഞാൻ പതിനാലു വർഷം ദണ്ഡകത്തിൽ വസിക്കണം; ഭരതൻ അച്ഛനാൽ യൗവരാജ്യത്തിൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. വിജനമായ വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ട ഞാൻ നിന്നെ കാണാൻ വന്നതാണ്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം സീതയെ ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘ഭരതന്റെ സമീപത്ത് ഒരിക്കലും എന്നെ പ്രശംസിക്കരുത്; ഐശ്വര്യമുള്ള പുരുഷന്മാർ മറ്റുള്ളവരുടെ സ്തുതി സഹിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ ഭരതന്റെ മുന്നിൽ എന്റെ ഗുണങ്ങൾ പറയരുത്. നീ ഒരിക്കലും എന്നെ പ്രത്യേകിച്ച് എടുത്തുപറയരുത്; അനുകൂലമായി പെരുമാറിക്കൊണ്ടേ അവന്റെ സമീപത്ത് കഴിയാനാകൂ. രാജാവ് അവന് സനാതനമായ യൗവരാജ്യം നൽകിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ സീതേ, നീ അവനെയും രാജാവിനെയും പ്രത്യേകം പ്രസാദിപ്പിക്കണം. ഞാനും ഗുരുവിന്റെ ആ പ്രതിജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ട് ഇന്നുതന്നെ വനത്തിലേക്ക് പോകും; മനസ്വിനീ, സ്ഥിരയായിരിക്കുക.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്കിൽ മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — വൃത്താന്തം അറിയിക്കൽ, തന്റെ കർതവ്യനിശ്ചയം, സീതയ്ക്കുള്ള പ്രായോഗികോപദേശം. ‘ധർമേണ പ്രതിനിർജിതഃ’ (ധർമത്താൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടു) എന്ന പദദ്വയം മർമസ്പർശിയാണ് — രാജാവ് കൈകേയിയാലല്ല, സ്വന്തം ധർമത്താൽ, സത്യപ്രതിജ്ഞയാൽ, ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. രാമൻ ഒരിടത്തും കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, അച്ഛനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല; ക്രമം പറയുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘ഐശ്വര്യമുള്ള പുരുഷന്മാർ മറ്റുള്ളവരുടെ സ്തുതി സഹിക്കുകയില്ല’ എന്നത് ലോകനീതിവചനമാണ്; അതിലൂടെ രാമൻ ഭാവിയിലെ രാജഗൃഹത്തിൽ സുരക്ഷിതമായി പെരുമാറാൻ സീതയെ ഉപദേശിക്കുകയാണ്, ഭരതനിൽ ദോഷം ആരോപിക്കുകയല്ല. ‘സോഽഹം ത്വാമാഗതോ ദ്രഷ്ടും’ (ആ ഞാൻ നിന്നെ കാണാൻ വന്നു) എന്ന വാക്യത്തിൽ ‘ആ ഞാൻ’ എന്ന പദദ്വയത്തിലൂടെ രാമൻ തന്റെ മാറിയ അവസ്ഥതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാവിലെ യുവരാജാവായിരുന്നവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നവൻ. ഇരുപത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മനസ്വിനീ, സ്ഥിരയായിരിക്കുക’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ അദ്ദേഹം സീതയുടെ ധൈര്യത്തെത്തന്നെ വിളിച്ചുണർത്തുന്നു.
തുടർന്ന് രാമൻ വിയോഗകാലത്ത് സീത പാലിക്കേണ്ട ആചാരം ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘കല്യാണീ, അനഘേ, മുനിമാർ വസിക്കുന്ന വനത്തിലേക്ക് ഞാൻ പോയശേഷം നീ വ്രതോപവാസങ്ങളിൽ നിരതയായിരിക്കണം. അതിരാവിലെ എഴുന്നേറ്റ് വിധിപ്രകാരം ദേവന്മാരെ പൂജിച്ചശേഷം എന്റെ അച്ഛനായ ജനേശ്വരൻ ദശരഥനെ വന്ദിക്കണം. എന്റെ അമ്മ കൗസല്യ വൃദ്ധയും സന്താപത്താൽ മെലിഞ്ഞവളുമാണ്; ധർമത്തെ മുൻനിർത്തി അവർ നിന്നിൽനിന്ന് സമ്മാനം അർഹിക്കുന്നു. ശേഷിക്കുന്ന എന്റെ അമ്മമാരെയും നീ നിത്യം വന്ദിക്കണം; സ്നേഹത്തിലും പ്രണയത്തിലും പരിപാലനത്തിലും എന്റെ അമ്മമാരെല്ലാം തുല്യരാണ്. ഭരതനും ശത്രുഘ്നനും എനിക്ക് പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്; നീ അവരെ പ്രത്യേകിച്ച് സഹോദരന്മാരെപ്പോലെയും പുത്രന്മാരെപ്പോലെയും കാണണം.’ ഇവിടെ മൂന്ന് കാര്യങ്ങൾ മനനം ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട് — ഒന്ന്, രാമൻ സീതയെ ശോകമല്ല, നിത്യകർമമാണ് ഉപദേശിക്കുന്നത്; രണ്ട്, അദ്ദേഹം സ്വന്തം അമ്മയെ മറ്റ് അമ്മമാരെക്കാൾ ഉയർത്തുന്നില്ല, വാർധക്യവും സന്താപവും കാരണം അവർ പ്രത്യേകസമ്മാനം അർഹിക്കുന്നു എന്നേ പറയുന്നുള്ളൂ; മൂന്ന്, ഭരതശത്രുഘ്നന്മാരോട് അദ്ദേഹം അല്പംപോലും വൈരം കാണിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ രാമന്റെ സമത്വവും ധർമനിഷ്ഠയും പ്രകടമാകുന്നു. ‘കല്യം ഉത്ഥായ’ എന്നാൽ പ്രഭാതത്തിൽ എഴുന്നേറ്റ്; ‘വ്രതോപവാസപരാ’ എന്നാൽ നിയമനിഷ്ഠയുള്ളവൾ. രാമൻ സീതയോട് തപഃക്ലേശം വിധിക്കുന്നില്ല, ഗൃഹസ്ഥധർമംതന്നെയാണ് പറയുന്നത് — ദേവപൂജ, ഗുരുവന്ദനം, മാതൃസേവ. ‘സന്താപകർശിതാ’ (സന്താപത്താൽ മെലിഞ്ഞവൾ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കൗസല്യയുടെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാലാണ് അവർക്ക് പ്രത്യേകസമ്മാനം പറഞ്ഞത്, മറ്റ് അമ്മമാരെ താഴ്ത്തിയല്ല. ‘സ്നേഹപ്രണയസംഭോഗങ്ങളിൽ തുല്യർ’ എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ രാമൻ മാതൃസാമ്യം പ്രതിപാദിക്കുന്നു; അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലുടനീളം തുടരുന്ന തത്ത്വമാണിത്. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയർ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ ഭ്രാതൃസ്നേഹം പ്രകടമാകുന്നു; അതേ കാരണത്താലാണ് താൻ വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നതെങ്കിലും ഭരതനോട് അദ്ദേഹം ഒട്ടും വൈരം വച്ചുപുലർത്തുന്നില്ല എന്നും അതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് രാമന്റെ മഹത്ത്വം.
പിന്നെ രാമൻ ലൗകികമായ രാജനീതിധർമം ഉപദേശിക്കുന്നു — ‘വൈദേഹീ, ഭരതന് അപ്രിയമായതൊന്നും ഒരിക്കലും ചെയ്യരുത്; അവനാണല്ലോ ഇപ്പോൾ ദേശത്തിന്റെയും കുലത്തിന്റെയും രാജാവ്. ശീലംകൊണ്ട് ആരാധിക്കപ്പെടുകയും പ്രയത്നങ്ങളാൽ സേവിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ രാജാക്കന്മാർ പ്രസാദിക്കുന്നു; മറിച്ചായാൽ കോപിക്കുന്നു. നരാധിപന്മാർ അഹിതം ചെയ്യുന്ന സ്വന്തം ഔരസപുത്രന്മാരെപ്പോലും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; കഴിവുള്ള അന്യരെപ്പോലും സ്വീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ‘കല്യാണീ, ആ നീ രാജാവിനെ അനുസരിച്ചുകൊണ്ടും ഭരതന്റെ കാര്യത്തിൽ ധർമനിരതയും സത്യവ്രതപരായണയുമായും ഇവിടെത്തന്നെ വസിക്കുക. ഞാൻ മഹാവനത്തിലേക്ക് പോകും; പ്രിയേ, ഭാമിനീ, നീയാകട്ടെ ഇവിടെത്തന്നെ വസിക്കണം. നീ ആർക്കും അപ്രിയം ചെയ്യാത്തതുപോലെ, എന്റെ ഈ വാക്കും നീ നിറവേറ്റണം.’ ഇതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — രാമൻ സീതയെ വനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അവരുടെ മറുപടി ഇതുവരെ കേട്ടിട്ടില്ല; അതിനാൽ അടുത്ത ഇരുപത്തിയേഴാം സർഗം സീതയുടെ പ്രത്യുത്തരത്തോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്; അവിടെ പ്രണയത്താൽ കോപിച്ച അവർ ഭർത്താവിനോടൊപ്പം പോകാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അതിലൂടെ സർഗസമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആരാധിതാ ഹി ശീലേന’ എന്ന ശ്ലോകം നീതിശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാരമാണ് — രാജാക്കന്മാർ ജന്മംകൊണ്ടല്ല, പെരുമാറ്റംകൊണ്ടാണ് വശപ്പെടുന്നത്. ‘ഔരസപുത്രന്മാരെപ്പോലും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്ക് കഠിനമായി തോന്നാം, എന്നാൽ അതിലൂടെ രാമൻ തന്റെതന്നെ ഇപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥ സൂക്ഷ്മമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഔരസനും ജ്യേഷ്ഠനുമായ പുത്രൻപോലും ഇന്ന് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും അദ്ദേഹം വിലപിക്കുന്നില്ല, സീതയ്ക്ക് ഉപദേശം നൽകുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘നീ ആർക്കും അപ്രിയം ചെയ്യാത്തതുപോലെ’ എന്ന അവസാനവചനത്തിൽ സീതയുടെ ശീലംതന്നെ പ്രമാണമായി ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു — നീ സ്വഭാവേന പെരുമാറുന്നതുപോലെതന്നെ പെരുമാറുക എന്ന്. ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ രാമൻ പറയുന്നത് ആജ്ഞയല്ല, ഒരു യാചനപോലെയാണ് — ‘എന്റെ ഈ വാക്ക് നീ നിറവേറ്റണം’ എന്ന്. സീതയാകട്ടെ അത് സ്വീകരിക്കുകയില്ല; അതിനാൽ ഇരുപത്തിയേഴാം സർഗത്തിൽ അവരുടെ പ്രണയകോപം ആരംഭിക്കുന്നു; അവിടെ പതിവ്രതാധർമംതന്നെ പ്രമാണമാക്കി അവർ സഹഗമനം യാചിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥