സർഗ്ഗം
കൗസല്യയുടെ സ്വസ്തിവാചനം
രാമന്റെ വനയാത്രയ്ക്കായി മംഗളകാമനയോടെ കൗസല്യ നടത്തുന്ന സ്വസ്തിവാചനം, ഹോമം, ആശീർവാദം; രാമൻ നമസ്കരിച്ച് സീതയുടെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു
ഇരുപത്തിനാലാം സർഗത്തിൽ രാമന്റെ വനവാസനിശ്ചയം അറിഞ്ഞ കൗസല്യ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മംഗളത്തിനായി സ്വസ്തിവാചനം നടത്താൻ ആഗ്രഹിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അവർ ശോകജന്യമായ ആ മാനസികക്ലേശം അകറ്റി, ശുദ്ധജലം സ്പർശിച്ച് (ആചമനം ചെയ്ത്), മനസ്വിനിയായ രാമമാതാവ് യാത്രാവേളയ്ക്കുള്ള മംഗളകർമങ്ങൾ ചെയ്തു. തുടർന്ന് അവർ ആശീർവചനം ആരംഭിച്ചു — ‘രഘൂത്തമാ, ഇനി നിന്നെ തടയാനാവില്ല; ഇപ്പോൾ പോകുക, സജ്ജനങ്ങളുടെ മാർഗത്തിൽ നടക്കുക, വേഗം മടങ്ങിവരിക.’ അമ്മയുടെ ഈ ആദ്യവാക്യംതന്നെ അവരുടെ ധൈര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവർ വിലക്കുന്നില്ല, മാർഗം ആശംസിക്കുകയാണ്. പിന്നെ അവർ പറയുന്നു — ‘രാഘവശാർദൂലാ, നീ പ്രീതിയോടെയും നിയമത്തോടെയും പാലിക്കുന്ന ധർമംതന്നെ നിന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ.’ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന ധർമം രക്ഷിക്കുന്നു എന്നാണല്ലോ ശാസ്ത്രദൃഷ്ടി. വീണ്ടും അവർ പറയുന്നു — ‘ദേവാലയങ്ങളിലും പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളിലും നീ ആരെയെല്ലാം നമസ്കരിക്കുന്നുവോ, അവർ മഹർഷിമാരോടൊപ്പം വനത്തിൽ നിന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ. ധീമാനായ വിശ്വാമിത്രൻ നിനക്ക് നൽകിയ അസ്ത്രങ്ങൾ ഗുണസമ്പന്നനായ നിന്നെ എന്നും രക്ഷിക്കട്ടെ. പിതൃശുശ്രൂഷയാലും മാതൃശുശ്രൂഷയാലും സത്യത്താലും രക്ഷിക്കപ്പെട്ട് നീ ചിരകാലം ജീവിക്കുക.’ പിന്നെ അവർ ചമതകളെയും ദർഭകളെയും പവിത്രങ്ങളെയും വേദികളെയും ആലയങ്ങളെയും ബ്രാഹ്മണരുടെ സ്ഥണ്ഡിലങ്ങളെയും (യജ്ഞത്തറകളെയും) പർവതങ്ങളെയും വൃക്ഷങ്ങളെയും കുറ്റിച്ചെടികളെയും തടാകങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും സർപ്പങ്ങളെയും സിംഹങ്ങളെയും അഭിസംബോധന ചെയ്ത് — ‘നരോത്തമാ, ഇവയെല്ലാം നിന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ’ എന്ന് പ്രാർഥിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — അമ്മ യജ്ഞസാധനങ്ങളെയും സ്ഥാവരങ്ങളെയും ജംഗമങ്ങളെയും ഒരുപോലെ രക്ഷകരായി എണ്ണുന്നു; മകൻ പോകുന്നിടത്തെ എല്ലാം അവരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ രക്ഷകമാകുന്നു. ‘ആയാസം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി ശാരീരികമായ തളർച്ച മാത്രമല്ല, ശോകജന്യമായ മാനസികക്ലേശവും പറയുന്നു; അത് അകറ്റിയതിനുശേഷമേ അവർ കർമത്തിന് യോഗ്യയായുള്ളൂ, എന്തെന്നാൽ അശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ മംഗളകർമം സിദ്ധിക്കുകയില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് ആദ്യം ജലാചമനം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ‘മനസ്വിനി’ എന്ന വിശേഷണവും അർഥവത്താണ് — ധൈര്യം കൈവിടാത്തവൾക്കേ പുത്രന് രക്ഷ ഒരുക്കാൻ കഴിയൂ. സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ ‘രാമന്റെ അമ്മ മംഗളങ്ങൾ ചെയ്തു’ എന്ന് പറഞ്ഞ് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, തുടർന്നുള്ള ഭാഗമെല്ലാം ആ മംഗളകർമത്തിന്റെ വിസ്താരമാണെന്നാണ്. ‘സതാം ക്രമേ വർതസ്വ’ (സജ്ജനങ്ങളുടെ മാർഗത്തിൽ നടക്കുക) എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ അമ്മ മകന് ക്ഷേമം മാത്രമല്ല, ആചാരമാർഗംതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു.
തുടർന്ന് കൗസല്യ ദേവഗണങ്ങളെയും കാലവിഭാഗങ്ങളെയും ക്രമത്തിൽ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നു. ‘സാധ്യന്മാരും വിശ്വേദേവന്മാരും മരുത്തുക്കളും മഹർഷിമാരും നിനക്ക് സ്വസ്തി (മംഗളം) വരുത്തട്ടെ; ധാതാവും വിധാതാവും പൂഷാവും ഭഗനും അര്യമാവും സ്വസ്തി വരുത്തട്ടെ. ഇന്ദ്രൻ പ്രമുഖനായ എല്ലാ ലോകപാലകന്മാരും, ആറ് ഋതുക്കളും, മാസങ്ങളും, സംവത്സരങ്ങളും, രാത്രികളും, പകലുകളും, മുഹൂർത്തങ്ങളും നിനക്ക് എന്നും സ്വസ്തി വരുത്തട്ടെ. മകനേ, ശ്രുതിയും സ്മൃതിയും ധർമവും നിന്നെ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും കാക്കട്ടെ. ഭഗവാൻ സ്കന്ദനും, ബൃഹസ്പതിയോടൊപ്പം സോമനും, സപ്തർഷികളും, നാരദനും നിന്നെ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും രക്ഷിക്കട്ടെ. ഞാൻ സ്തുതിച്ച സിദ്ധന്മാരും ദിക്കുകളും ദിക്പാലകന്മാരും ആ വനത്തിൽ നിന്നെ നിത്യവും കാക്കട്ടെ. എല്ലാ പർവതങ്ങളും, സമുദ്രങ്ങളും, രാജാവായ വരുണനും, ദ്യോവും (ആകാശലോകവും), അന്തരീക്ഷവും, ഭൂമിയും, ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ വായുവും, എല്ലാ നക്ഷത്രങ്ങളും, ദേവതകളോടുകൂടിയ ഗ്രഹങ്ങളും, രാപ്പകലുകളും, രണ്ട് സന്ധ്യകളും വനം ആശ്രയിച്ച നിന്നെ കാക്കട്ടെ. ആറ് ഋതുക്കളും മറ്റ് മാസങ്ങളും സംവത്സരങ്ങളും കലകളും കാഷ്ഠകളും നിനക്ക് സുഖം നൽകട്ടെ.’ ഇവിടെ കവി കാലത്തിന്റെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ ഘടകങ്ങളെപ്പോലും — കല, കാഷ്ഠ, മുഹൂർത്തം — രക്ഷകരായി എണ്ണുന്നു; ഇതിലൂടെ അമ്മയുടെ ചിന്ത ഒരു നിമിഷംപോലും വിശ്രമിക്കുന്നില്ല എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ അവർ പറയുന്നു — ‘മഹാവനത്തിൽ മുനിവേഷത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ധീമാനായ നിനക്ക് ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും ഒരുപോലെ എന്നും സുഖദായകരായിരിക്കട്ടെ.’ ദൈത്യന്മാരുടെപോലും സൗഹാർദത്തിനായുള്ള പ്രാർഥന അമ്മയുടെ വ്യാപകമായ വാത്സല്യം കാണിക്കുന്നു; അവർ ദേവന്മാരിൽനിന്ന് മാത്രമല്ല, ശത്രുപക്ഷത്തുനിന്നുപോലും അഭയം യാചിക്കുന്നു. ‘ധാതാ വിധാതാ’ എന്ന രണ്ട് ദേവന്മാരെ സ്രഷ്ടാവും നിയന്താവുമായി ഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു; ‘പൂഷാവ്, ഭഗൻ, അര്യമാവ്’ എന്ന മൂന്ന് ആദിത്യന്മാർ യഥാക്രമം വഴിയാത്രക്കാരെ രക്ഷിക്കുന്നവനായും ഐശ്വര്യം നൽകുന്നവനായും മൈത്രി പാലിക്കുന്നവനായും പ്രസിദ്ധരാണ് — വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നവന് ഈ മൂന്നുപേരോടാണ് പ്രത്യേകിച്ച് പ്രാർഥിക്കേണ്ടത്. ‘ശ്രുതി, സ്മൃതി, ധർമം’ എന്നീ മൂന്നിനെ ഗ്രഹിച്ചതിലൂടെ ശാസ്ത്രംതന്നെയാണ് വനവാസിയുടെ കവചം എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഒൻപത് ശ്ലോകങ്ങളിൽ ദേവന്മാർ, ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഋതുക്കൾ, മാസങ്ങൾ, സംവത്സരങ്ങൾ, രാപ്പകലുകൾ, സന്ധ്യകൾ, കലകൾ, കാഷ്ഠകൾ എന്നിങ്ങനെ ക്രമത്തിൽ സമ്പൂർണനായ കാലപുരുഷൻതന്നെ രക്ഷകനായി ആവാഹിക്കപ്പെടുന്നു.
പിന്നെ കൗസല്യ വനത്തിലെ പ്രത്യേകഭയങ്ങളെ പേരെടുത്തുപറഞ്ഞ് അവയിൽനിന്ന് അഭയം യാചിക്കുന്നു. ‘കുഞ്ഞേ, രൗദ്രരും ക്രൂരകർമികളുമായ രാക്ഷസന്മാരിൽനിന്നും പിശാചുക്കളിൽനിന്നും എല്ലാ മാംസഭോജികളിൽനിന്നും നിനക്ക് ഭയമുണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ. കാട്ടിൽ തവളകളും തേളുകളും കടിക്കുന്ന ഈച്ചകളും കൊതുകുകളും ഇഴജന്തുക്കളും കീടങ്ങളും നിന്റെ വഴിയിലെ കൊടുംകാട്ടിൽ ഉണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ. മഹാഗജങ്ങളും സിംഹങ്ങളും വ്യാഘ്രങ്ങളും തേറ്റയുള്ള മൃഗങ്ങളും കരടികളും കൊമ്പുള്ള മൃഗങ്ങളും രൗദ്രരായ പോത്തുകളും നിന്നോട് ദ്രോഹം ചെയ്യാതിരിക്കട്ടെ. നരമാംസം ഭക്ഷിക്കുന്ന രൗദ്രരായവരും മറ്റ് എല്ലാ ജാതികളും ഇവിടെ ഞാൻ പൂജിച്ചതിനാൽ നിന്നെ ഹിംസിക്കാതിരിക്കട്ടെ.’ ഇവിടെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് — അമ്മ ഹിംസ്രജീവികളെപ്പോലും പൂജിക്കുന്നു, ശപിക്കുന്നില്ല; ഇതുതന്നെയാണ് ആർഷമായ രീതി. പിന്നെ അവർ ആശംസിക്കുന്നു — ‘നിന്റെ മാർഗങ്ങൾ മംഗളകരമാകട്ടെ, പരാക്രമങ്ങൾ സിദ്ധിക്കട്ടെ, എല്ലാ സമ്പത്തുകളും ഉണ്ടാകട്ടെ; രാമാ, കുഞ്ഞേ, സ്വസ്തിയോടെ പോകുക. അന്തരീക്ഷത്തിലെയും ഭൂമിയിലെയും എല്ലാ ദേവന്മാരിൽനിന്നും, നിന്റെ വഴിമുടക്കുന്നവരിൽനിന്നുപോലും, നിനക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും സ്വസ്തിയുണ്ടാകട്ടെ. പൂജിക്കപ്പെട്ട ശുക്രനും സോമനും സൂര്യനും കുബേരനും യമനും ദണ്ഡകാരണ്യവാസിയായ നിന്നെ കാക്കട്ടെ. സ്നാനാചമനവേളയിൽ അഗ്നിയും വായുവും ധൂമവും ഋഷിമുഖങ്ങളിൽനിന്ന് ഉതിരുന്ന മന്ത്രങ്ങളും നിന്നെ കാക്കട്ടെ. സർവലോകപ്രഭുവായ ബ്രഹ്മാവും, ഭൂതങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചവനും, ഋഷിമാരും, ശേഷിക്കുന്ന ദേവന്മാരും വനവാസിയായ നിന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ അവർ ലോകത്തെ മുഴുവൻ പുത്രരക്ഷയ്ക്കായി നിയോഗിക്കുന്നു. ‘ക്രവ്യാദന്മാർ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് മാംസഭോജികളായ എല്ലാ ജീവികളെയും ഗ്രഹിക്കുന്നു; ‘പ്ലവഗങ്ങൾ’ എന്നാൽ തവളകളും വാനരന്മാരും. കവി ക്രമത്തിൽ സ്ഥൂലത്തിൽനിന്ന് സൂക്ഷ്മത്തിലേക്ക് പോകുന്നു — ആദ്യം രാക്ഷസന്മാർ, പിന്നെ വലിയ ശ്വാപദങ്ങൾ, പിന്നെ ചെറിയ കീടങ്ങളും കടിക്കുന്ന പ്രാണികളും; അങ്ങനെ ഭയത്തിന്റെ ഒരു തരവും ബാക്കിയാകുന്നില്ല. ‘പരിപന്ഥികൾ’ എന്നാൽ ശത്രുക്കൾ; അവരിൽനിന്നുപോലുമുള്ള സ്വസ്തിപ്രാർഥന പ്രത്യേകം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്. ‘ഉപസ്പർശനകാലം’ എന്നാൽ സ്നാനാചമനവേള; ആ സമയത്താണല്ലോ വനവാസി ഏറ്റവും നിരായുധനാകുന്നത്, അതിനാൽ അവിടെത്തന്നെ പ്രത്യേകരക്ഷ യാചിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘മയാ സംപൂജിതാഃ’ (ഞാൻ പൂജിച്ചവർ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കൗസല്യ ഹിംസ്രജീവികളെപ്പോലും മുൻപുതന്നെ അർച്ചിച്ചിരുന്നു എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള യശസ്വിനിയായ കൗസല്യ മാലകളാലും ഗന്ധങ്ങളാലും അനുരൂപമായ സ്തുതികളാലും ദേവഗണങ്ങളെ അർച്ചിച്ചു. പിന്നെ അഗ്നി കൊണ്ടുവന്ന് മഹാത്മാവായ ഒരു ബ്രാഹ്മണനെക്കൊണ്ട് രാമന്റെ മംഗളത്തിനായി വിധിപ്രകാരം ഹോമം ചെയ്യിച്ചു. നെയ്യും വെളുത്ത മാലകളും ചമതകളും കടുകും ഉത്തമസ്ത്രീയായ കൗസല്യ ഒരുക്കിക്കൊടുത്തു. ആ ഉപാധ്യായൻ ശാന്തിയും ആരോഗ്യവും ഉദ്ദേശിച്ച് വിധിപ്രകാരം ഹോമിച്ചശേഷം, ഹോമിച്ച ഹവിസ്സിന്റെ ശേഷിപ്പുകൊണ്ട് പുറത്ത് ബലി അർപ്പിച്ചു — വേദിക്ക് പുറത്ത് ദിക്പാലകർക്ക് ബലിദാനം എന്നർഥം. തുടർന്ന് തേനും തൈരും അക്ഷതവും നെയ്യുംകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മണരെക്കൊണ്ട് സ്വസ്തിവാചനം ചൊല്ലിച്ച്, വനത്തിലെ രാമന്റെ ക്ഷേമത്തിനായുള്ള സ്വസ്ത്യയനക്രിയ അവർ ചൊല്ലിച്ചു. പിന്നെ യശസ്വിനിയായ രാമമാതാവ് ആ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന് ഇഷ്ടമുള്ള ദക്ഷിണ നൽകി. ഇവിടെ കർമക്രമം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആദ്യം ദേവപൂജ, പിന്നെ ഹോമം, പിന്നെ ബാഹ്യബലി, പിന്നെ സ്വസ്തിവാചനം, ഒടുവിൽ ദക്ഷിണ; ഇതാണ് ശാസ്ത്രോക്തമായ പരിപാടി. കൂടാതെ ‘കാമ്യാം’ (ഇഷ്ടമുള്ള) എന്ന പദത്തിലൂടെ ദക്ഷിണ നിശ്ചിതപരിമാണത്തിലുള്ളതല്ല, ബ്രാഹ്മണന്റെ ഇച്ഛയനുസരിച്ചാണ് നൽകിയതെന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പുത്രസ്നേഹത്താൽ അമ്മ ഒന്നും ബാക്കിവയ്ക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ കർമം നിർവഹിച്ചശേഷം അവർ രാഘവനോട് പറയാനുള്ള മംഗളവചനങ്ങൾ പറയാൻ തുടങ്ങുന്നു. ‘സ്വസ്തിവാച്യം’ എന്നാൽ ബ്രാഹ്മണർ ഉച്ചരിക്കുന്ന മംഗളവചനം; ‘സ്വസ്ത്യയനക്രിയ’ എന്നാൽ യാത്രാവേളയിൽ വിധിക്കപ്പെട്ട ശാന്തികർമം. തേൻ, തൈര്, അക്ഷതം, നെയ്യ് എന്നിവ നാല് മംഗളദ്രവ്യങ്ങളാണ്; ഇവകൊണ്ടാണ് ബ്രാഹ്മണരെ സംഭാവന ചെയ്യുന്നത്. ‘ബാഹ്യം ബലിം’ എന്നാൽ വേദിക്ക് പുറത്ത് പത്ത് ദിക്കുകളിലേക്കും എറിയുന്ന ഭാഗം; അതിലൂടെ ദിക്പാലകർ തൃപ്തരാകുന്നു. കൗസല്യ സ്വയം ഹോമം ചെയ്യുന്നില്ല, ബ്രാഹ്മണനെക്കൊണ്ട് ചെയ്യിക്കുന്നു — ഗൃഹ്യകർമത്തിൽ സ്ത്രീകൾക്ക് വിധിക്കപ്പെട്ട പദ്ധതിയാണിത്; സാമഗ്രികൾ ഒരുക്കുന്നത് മാത്രമാണ് അവർ സ്വയം ചെയ്യുന്നത്.
പിന്നെ കൗസല്യ പുരാണപ്രസിദ്ധമായ നാല് മംഗളങ്ങൾ ഓർത്ത് അത്തരം മംഗളംതന്നെ പുത്രന് ആശംസിക്കുന്നു. ‘എല്ലാ ദേവന്മാരാലും നമസ്കരിക്കപ്പെടുന്ന സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രന് വൃത്രവധവേളയിൽ ഉണ്ടായ മംഗളം നിനക്കും ഉണ്ടാകട്ടെ. അമൃതം തേടിപ്പോയ സുപർണനായ ഗരുഡനുവേണ്ടി പണ്ട് വിനത ഒരുക്കിയ മംഗളം നിനക്കും ഉണ്ടാകട്ടെ. അമൃതോത്പാദനവേളയിൽ ദൈത്യന്മാരെ വധിക്കുന്ന വജ്രധരനുവേണ്ടി അദിതി നൽകിയ മംഗളം നിനക്കും ഉണ്ടാകട്ടെ. അതുല്യതേജസ്വിയായ വിഷ്ണു മൂന്നടി വയ്ക്കുമ്പോൾ ഉണ്ടായിരുന്ന മംഗളം, രാമാ, നിനക്കും ഉണ്ടാകട്ടെ. ഋഷിമാരും സാഗരങ്ങളും ദ്വീപുകളും വേദങ്ങളും ലോകങ്ങളും ദിക്കുകളും നിനക്ക് മംഗളങ്ങൾ നൽകട്ടെ; മഹാബാഹോ, നിനക്ക് ശുഭമംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ.’ ഇവിടെ നാല് ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളും ലക്ഷ്യബോധമുള്ളവയാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ വൃത്രവധം ശത്രുവിജയം, ഗരുഡന്റെ അമൃതാഹരണം ദുഷ്കരകാര്യസാധനം, ഇന്ദ്രന്റെ ദൈത്യവധം വീണ്ടും വിജയം, വിഷ്ണുവിന്റെ ത്രിവിക്രമം ത്രൈലോക്യവ്യാപ്തി. ഇവയിലൂടെ അമ്മ മകന് ക്ഷേമം മാത്രമല്ല, വിജയവും ദുഷ്കരസിദ്ധിയും മഹത്ത്വവും യാചിക്കുന്നു എന്ന് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ലൗകികമായ വനവാസത്തെ അവർ പൗരാണികമായ മഹാകർമങ്ങളോട് തുലനം ചെയ്യുന്നു. ‘മംഗളം’ എന്ന പദം അഞ്ച് ശ്ലോകങ്ങളിലും ആവർത്തിക്കുന്നു; ഈ ആവൃത്തി പുനരുക്തിദോഷമല്ല, മന്ത്രംപോലെയുള്ള ദൃഢീകരണമാണ്. ‘സുപർണൻ’ എന്നാൽ വിനതയുടെ പുത്രനായ ഗരുഡൻ; ‘വജ്രധരൻ’ എന്നാൽ അദിതിയുടെ പുത്രനായ ഇന്ദ്രൻ — രണ്ടിടത്തും അമ്മതന്നെയാണ് പുത്രന് മംഗളം ചെയ്തത്; അതിനാൽ കൗസല്യ തന്റെ കർമത്തെ ആ ദൃഷ്ടാന്തങ്ങളാൽത്തന്നെ സമർഥിക്കുന്നു. ‘ഋഷിമാരും സാഗരങ്ങളും ദ്വീപുകളും’ എന്ന അവസാനശ്ലോകത്തിൽ, ആദ്യഭാഗത്ത് രക്ഷകരായി ആവാഹിച്ചതുപോലെ, സമഗ്രവിശ്വത്തെയും വീണ്ടും ആശീർവാദദാതാക്കളായി ആവാഹിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള ആ ഭാമിനി മകന്റെ ശിരസ്സിൽ ശേഷകളായ അക്ഷതങ്ങൾ ഇട്ട്, ഗന്ധങ്ങളാൽ രാമനെ അലങ്കരിച്ച്, നന്നായി ഫലം നൽകുന്ന ശുഭമായ വിശല്യകരണി എന്ന ഔഷധി എടുത്ത് രക്ഷ കെട്ടി, മന്ത്രങ്ങളാൽ അതിനെ അഭിമന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്തു. ശല്യവും (തറച്ച അമ്പും മറ്റും) മുറിവും നീക്കുന്ന ഔഷധിയാണ് വിശല്യകരണി; അതിനെ രക്ഷാബന്ധനരൂപത്തിൽ കെട്ടി അമ്മ മകനെ സന്നദ്ധനാക്കുന്നു. പിന്നെ ദുഃഖത്തിന് വശപ്പെട്ടവളായിരുന്നിട്ടും സന്തുഷ്ടയെപ്പോലെ അവർ പറഞ്ഞു; എന്നാൽ അത് വാക്കിൽ മാത്രമായിരുന്നു, ഭാവത്തിലല്ല — ഇടറുന്ന, ഗദ്ഗദമായ ശബ്ദത്തോടെ. കവി ഇവിടെ അമ്മയുടെ അന്തർദ്വന്ദ്വം സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു — മുഖത്ത് ഹർഷം, ഹൃദയത്തിലാകട്ടെ വിരഹഭയം. തുടർന്ന് യശസ്വിനിയായ അവർ രാമന്റെ ശിരസ്സ് താഴ്ത്തി മുകർന്ന് ആലിംഗനം ചെയ്ത് മകനോട് പറഞ്ഞു — ‘രാമാ, ഇഷ്ടകാര്യം സാധിച്ചവനായി സുഖമായി പോകുക. രോഗമില്ലാതെ, എല്ലാ കാര്യങ്ങളും സിദ്ധിച്ച്, അയോധ്യയിൽ മടങ്ങിയെത്തി രാജവീഥികളിൽ നിൽക്കുന്ന നിന്നെ, കുഞ്ഞേ, ഞാൻ സുഖമായി കാണും.’ ഇവിടെ അമ്മയുടെ ആശതന്നെയാണ് വ്യക്തമാകുന്നത് — അവർ വിഷാദം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല, മടങ്ങിവരവിന്റെ ചിത്രംതന്നെ മുന്നിൽ വയ്ക്കുന്നു. ഇതാണ് വീരമാതാവിന്റെ രീതി — ശോകം മറച്ചുവച്ച് ആശീർവാദം മാത്രം നൽകുന്നു. ‘ശേഷകൾ’ എന്നാൽ ദേവാർച്ചനയ്ക്കുശേഷം ബാക്കിയാകുന്ന അക്ഷതമണികൾ; മംഗളദ്രവ്യമായി അവ ശിരസ്സിൽ ധരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സുസിദ്ധാർഥാ’ എന്നാൽ സിദ്ധാർഥകം എന്ന കടുകിനോടൊപ്പം സംസ്കരിക്കപ്പെട്ടതും ഫലദായകവുമായത്. ‘അഭിജജാപ’ എന്നാൽ മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ച് ഔഷധിയെ വീര്യവത്താക്കി. ‘വാക്കിൽ മാത്രം, ഭാവത്തിലല്ല’ എന്ന അർധശ്ലോകത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മർമം — പുറമേ മംഗളം, ഉള്ളിൽ വിരഹശോകം.
പിന്നെ കൗസല്യ മടങ്ങിവരവിന്റെ ചിത്രംതന്നെ വർണിക്കുന്നു — ‘ദുഃഖചിന്തകളെല്ലാം നശിച്ച്, ഹർഷത്താൽ പ്രകാശിക്കുന്ന മുഖത്തോടെ, വനത്തിൽനിന്ന് എത്തിയ നിന്നെ ഉദിച്ചുയർന്ന പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ ഞാൻ കാണും. വനവാസം കഴിഞ്ഞ് ഇവിടെയെത്തി, അച്ഛന്റെ വാക്ക് പൂർത്തിയാക്കി ഭദ്രാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന നിന്നെ ഞാൻ വീണ്ടും കാണും. മംഗളങ്ങളാൽ സമ്പന്നനായി വനവാസം കഴിഞ്ഞ് ഇവിടെ വന്ന്, എന്റെ മരുമകളായ സീതയുടെ ആഗ്രഹങ്ങൾ എന്നും വർധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് നീ കഴിയുക; ഇപ്പോൾ പോകുക.’ ഒടുവിൽ അവർ പറയുന്നു — ‘രാഘവാ, ഞാൻ അർച്ചിച്ച ശിവൻ തുടങ്ങിയ ദേവഗണങ്ങളും മഹർഷിമാരും ഭൂതഗണങ്ങളും ദേവന്മാരും നാഗങ്ങളും ദിക്കുകളും ദീർഘകാലത്തേക്ക് വനത്തിലേക്ക് പോകുന്ന നിന്റെ ഹിതം കാംക്ഷിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അവർ വിധിപ്രകാരം സ്വസ്ത്യയനം പൂർത്തിയാക്കി രാഘവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു; വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി അദ്ദേഹത്തെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. ആ ദേവിയാൽ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യപ്പെട്ട മഹായശസ്വിയായ രാഘവൻ അമ്മയുടെ പാദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും അമർത്തി വണങ്ങി, അമ്മ നൽകിയ ആ ശ്രീയാൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് സീതയുടെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി. ഇതിലൂടെ സർഗം അടുത്ത പ്രസംഗത്തിന് വഴിയൊരുക്കുന്നു — അവിടെ രാമൻ സീതയോട് വനവാസവൃത്താന്തം പറയും. ‘ഭദ്രാസനം’ എന്നാൽ രാജസിംഹാസനം; ‘അച്ഛന്റെ വാക്ക് കടന്നവൻ’ എന്നാൽ പ്രതിജ്ഞ അക്കരെ എത്തിച്ചവൻ. അമ്മയുടെ കല്പനയിൽ മകൻ ജീവനോടെ മടങ്ങിവരിക മാത്രമല്ല, കൃതകൃത്യനും രാജ്യാവകാശിയുമാകുന്നു. ‘ആ ശ്രീയാൽ ജ്വലിച്ച്’ എന്നാൽ അമ്മ നൽകിയ മംഗളതേജസ്സാൽ ദീപ്തനായി — ഈ പദം സർഗത്തിന്റെ ഫലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇരുപത്തിയഞ്ചാം സർഗം കൗസല്യയുടെ സ്വസ്തിവാചനത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; ഇരുപത്തിയാറാം സർഗത്തിൽ രാമൻ സീതയുടെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അവരോട് വനവാസവൃത്താന്തം അറിയിക്കും. ‘അമ്മയുടെ പാദങ്ങൾ അമർത്തി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ വിനയം അവസാനംവരെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥