സർഗ്ഗം
കൗസല്യയുടെ വിലാപം
വിലപിക്കുന്ന കൗസല്യ മകനോടൊപ്പം വനത്തിലേക്ക് പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; പതിശുശ്രൂഷതന്നെയാണ് സ്ത്രീധർമം എന്ന് ബോധ്യപ്പെടുത്തി രാമൻ അവരെ പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നു, അനുമതി നേടുകയും ചെയ്യുന്നു
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ഉഗ്രമായ പൗരുഷവാദത്തെ ശമിപ്പിച്ച് രാമൻ അച്ഛന്റെ നിർദേശം പാലിക്കുന്നതിൽത്തന്നെ ഉറച്ചുനിന്നു. അങ്ങനെ തീരുമാനിച്ചുറച്ച അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് കണ്ണീരാൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ കൗസല്യ ധർമനിഷ്ഠമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. അവർ വിലപിക്കുന്നു — ‘ദുഃഖം കണ്ടിട്ടില്ലാത്തവനും ധർമാത്മാവും എല്ലാ ജീവികളോടും പ്രിയം പറയുന്നവനും ദശരഥനിൽനിന്ന് എന്നിൽ ജനിച്ചവനുമായ ഇവൻ എങ്ങനെ ഉഞ്ഛവൃത്തികൊണ്ട് ജീവിക്കും?’ ഇവിടെ ‘ഉഞ്ഛം’ എന്നാൽ വയലിൽ വീണുകിടക്കുന്ന ധാന്യമണികൾ പെറുക്കിയെടുക്കൽ; ഒരു രാജകുമാരന് അത്തരമൊരു ജീവിതവൃത്തി എന്ന സങ്കല്പംതന്നെ അമ്മയുടെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്നു. ‘ആരുടെ ഭൃത്യന്മാരും ദാസന്മാരും പോലും സ്വാദിഷ്ഠമായ അന്നം ഭക്ഷിക്കുന്നുവോ, ആ രാമൻ വനത്തിൽ കിഴങ്ങും പഴങ്ങളും എങ്ങനെ ഭക്ഷിക്കും? ഗുണവാനും രാജാവിന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവനുമായ കാകുത്സ്ഥൻ നാടുകടത്തപ്പെടുന്നു എന്ന് കേട്ടാൽ ആരാണ് അത് വിശ്വസിക്കുക, ആർക്കാണ് ഭയം തോന്നാതിരിക്കുക? എല്ലാറ്റിനെയും നിയന്ത്രിക്കുന്ന കൃതാന്തം ലോകത്തിൽ തീർച്ചയായും ബലവാനാണ്; എന്തെന്നാൽ ലോകത്തിന് പ്രിയങ്കരനായ രാമാ, നീയും വനത്തിലേക്ക് പോകുകയാണല്ലോ.’ ഇങ്ങനെ അമ്മ ആദ്യം മകന്റെ ശാരീരികക്ലേശം ചിന്തിക്കുന്നു, പിന്നെ ലോകത്തിന്റെ വിസ്മയം, ഒടുവിൽ ദൈവത്തിന്റെ പ്രാബല്യം — ഇരുപത്തിരണ്ടാം സർഗത്തിൽ രാമൻ പറഞ്ഞതുതന്നെ. എന്നാൽ രാമന്റെ വായിൽ അത് സമത്വത്തിനുള്ള കാരണമായിരുന്നു, അമ്മയുടെ വായിലാകട്ടെ അതേ കാര്യം വിലാപത്തിനുള്ള കാരണമാകുന്നു; ഒരേ സിദ്ധാന്തം രണ്ട് മനസ്സുകളിൽ വ്യത്യസ്തഫലം ജനിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാമാഭിരാമൻ’ എന്ന പദത്തിൽ പേരിന്റെ അന്വർഥത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — എല്ലാവർക്കും അഭിരാമനായവൻ (ആനന്ദം നൽകുന്നവൻ) തന്നെ വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നു എന്ന വൈപരീത്യം.
തുടർന്ന് കൗസല്യ അപൂർവമായ ഒരു രൂപകത്തിലൂടെ തന്റെ ശോകം വർണിക്കുന്നു. അവർ പറയുന്നു — ‘ഇത് എന്നിൽനിന്നുതന്നെ ഉത്ഭവിച്ച ശോകാഗ്നിയാണ്; നിന്നെ കാണാതിരിക്കലാണ് ഇതിന്റെ കാറ്റ്, വിലാപത്താലുണ്ടാകുന്ന ദുഃഖമാണ് ഇതിന്റെ ചമത, കരച്ചിലിലെ കണ്ണീരാണ് ഹോമിക്കുന്ന ആഹുതി, ചിന്തയാലുണ്ടാകുന്ന നെടുവീർപ്പാണ് ഇതിന്റെ മഹാധൂമം, നിന്റെ മടങ്ങിവരവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയാണ് ഇതിന്റെ ജന്മകാരണം, നിശ്വാസത്തിന്റെ ആയാസമാണ് ഇതിന്റെ ഉത്ഭവം. മകനേ, നീയില്ലാതെ ഇവിടെ കഴിയുന്ന എന്നെ ഇത് ഏറെ മെലിയിച്ച്, വേനൽക്കാലത്ത് അഗ്നി ഉണങ്ങിയ പുല്ലിനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ദഹിപ്പിക്കും.’ ഇവിടെ അഗ്നിഹോത്രത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളും — കാറ്റ്, ചമത, ആഹുതി, പുക — ശോകത്തിന്റെ അംഗങ്ങളായി കല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഈ രൂപകപരമ്പരയാണ് ഈ സർഗത്തിലെ അലങ്കാരപ്രധാനമായ ഭാഗം. പിന്നെ അവർ ലളിതമായിത്തന്നെ യാചിക്കുന്നു — ‘പശു പോകുന്ന തന്റെ കിടാവിനെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, കുഞ്ഞേ, നീ പോകുന്നിടത്തെല്ലാം ഞാനും നിന്നെ പിന്തുടരും.’ പശുവിന്റെയും കിടാവിന്റെയും ദൃഷ്ടാന്തത്തിലൂടെ മാതൃസ്നേഹത്തിന്റെ സ്വാഭാവികത കാണിക്കുന്നു; ഇവിടെ തർക്കമില്ല, പ്രകൃതിതന്നെയാണ് പ്രമാണം. ആറും ഏഴും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഇവ പ്രചലിതപാഠത്തിന്റെ (വൾഗേറ്റിന്റെ) അലങ്കാരസമൃദ്ധിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ചിത്രഭാനു കക്ഷത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു’ (അഗ്നി ഉണക്കപ്പുല്ലിനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു) എന്ന ഉപമാനത്തിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ വേഗവും ദാഹകത്വവും വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു — ഉണങ്ങിയ പുല്ല് ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ഭസ്മമാകുന്നതുപോലെ വിരഹിണിയായ അമ്മയും.
അമ്മ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട് പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ ഏറെ ദുഃഖിതയായ അമ്മയോട് പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹം ആദ്യം യാഥാർഥ്യം അവരെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘കൈകേയി രാജാവിനെ വഞ്ചിച്ചു; ഞാനാകട്ടെ വനത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു; അങ്ങുകൂടി അദ്ദേഹത്തെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ അദ്ദേഹം തീർച്ചയായും ജീവിച്ചിരിക്കുകയില്ല.’ ഇവിടെ രാമൻ ആജ്ഞ നൽകുകയല്ല, പരിണാമം കാണിക്കുക മാത്രമാണ് — അച്ഛന്റെ പ്രാണൻ അമ്മയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽത്തന്നെ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ധർമം പറയുന്നു — ‘ഭർത്താവിനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് സ്ത്രീയെ സംബന്ധിച്ച് ക്രൂരമായ കർമം മാത്രമാണ്; അത് നിന്ദ്യമാണ്; മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും അങ്ങ് അത് ചെയ്യരുത്. എന്റെ അച്ഛനായ ജഗതീപതി കാകുത്സ്ഥൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നിടത്തോളം അദ്ദേഹത്തെ ശുശ്രൂഷിക്കുക; അതാണല്ലോ സനാതനധർമം.’ ഇവിടെ ‘മനസാപി’ (മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും) എന്ന പദം സൂക്ഷ്മമാണ് — കർമംകൊണ്ട് എന്നത് പോകട്ടെ, സങ്കല്പംകൊണ്ടുപോലും പതിത്യാഗം അരുത്. ഇങ്ങനെ രാമൻ അമ്മയുടെ സ്നേഹത്തെ നിന്ദിക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അവരുടെ ധർമം മറ്റൊരിടത്താണെന്ന് കാണിച്ച് അവരെ പിന്തുടരുന്നതിൽനിന്ന് പിന്തിരിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ യുക്തി രണ്ടുവിധമാണ് — ഒന്നാമത്തേത് കാരുണികം (അച്ഛൻ മരിച്ചേക്കാം), രണ്ടാമത്തേത് ശാസ്ത്രീയം (പതിത്യാഗം നിന്ദ്യമാണ്); രണ്ടിന്റെയും കേന്ദ്രം അമ്മയുടെ സ്വാർഥമല്ല, മറ്റൊരാളുടെ രക്ഷണമാണ്.
രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശുഭദർശനയായ കൗസല്യ ഏറെ പ്രീതയായി, ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനോട് ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞു. എന്നാൽ ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ അതുകൊണ്ടുമാത്രം തൃപ്തനാകുന്നില്ല; ഏറെ ദുഃഖിതയായ ആ അമ്മയോട് അദ്ദേഹം വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘എനിക്കും അങ്ങേക്കും അച്ഛന്റെ വാക്ക് നിറവേറ്റേണ്ടതുണ്ട്; രാജാവാണല്ലോ എല്ലാവരുടെയും ഭർത്താവും ഗുരുവും ശ്രേഷ്ഠനും ഈശ്വരനും പ്രഭുവും. ഈ ഒൻപതും അഞ്ചും വർഷങ്ങൾ മഹാവനത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചശേഷം പരമപ്രീതിയോടെ ഞാൻ അങ്ങയുടെ വാക്കനുസരിച്ച് നിൽക്കും.’ ഇവിടെ ‘ഒൻപതും അഞ്ചും’ എന്ന് സംഖ്യ വിഭജിച്ച് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ‘പതിനാല്’ എന്ന് ഒറ്റ പദംകൊണ്ട് പറയാമായിരുന്നിട്ടും രണ്ടായി പറഞ്ഞ് കവി കാലത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘അങ്ങയുടെ വാക്കനുസരിച്ച് നിൽക്കും’ എന്നതിലൂടെ അമ്മയുടെ ആജ്ഞ പാലിക്കുമെന്ന് വാഗ്ദാനവും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ കേട്ട പുത്രവത്സലയായ കൗസല്യ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, അത്യന്തം ആർത്തയായി, പ്രിയപുത്രനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു. അവരുടെ സ്വീകാരം ക്ഷണികമായിരുന്നു; സ്നേഹം വീണ്ടും പ്രാർഥനയുടെ രൂപത്തിൽ ഉയർന്നുവരുന്നു. ഇവിടെ കവി അമ്മയുടെ മനസ്സിന്റെ ഊഞ്ഞാലാട്ടം അതീവ സ്വാഭാവികമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു — അവർ ശാസ്ത്രം സ്വീകരിക്കുന്നു, പിന്നെ വീണ്ടും മറക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ശോകത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ‘ഭൃശദുഃഖിതാം’ (ഏറെ ദുഃഖിതയായ) എന്ന വിശേഷണം പത്താം ശ്ലോകത്തിലും പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലും ആവർത്തിച്ചിരിക്കുന്നു; ഇത് അവരുടെ മാറാത്ത ദുഃഖത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
അവർ പറയുന്നു — ‘രാമാ, ഈ സപത്നിമാരുടെ ഇടയിൽ താമസിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല; കാകുത്സ്ഥാ, കാട്ടിലെ ഒരു പേടമാനിനെപ്പോലെ എന്നെയും വനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുക — അച്ഛനെ മാനിച്ച് പോകാൻ നീ തീരുമാനിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ.’ അങ്ങനെ കരയുന്ന അവരെ കണ്ട് രാമനും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന സ്ത്രീക്ക് ഭർത്താവാണ് ദൈവവും പ്രഭുവും; അങ്ങേക്കും എനിക്കും ഇന്ന് രാജാവാണ് പ്രഭു. ലോകനാഥനും ധീമാനുമായ രാജാവ് ഉള്ളപ്പോൾ നാം അനാഥരല്ലല്ലോ. ഭരതനും ധർമാത്മാവാണ്, എല്ലാ ജീവികളോടും പ്രിയം പറയുന്നവനാണ്; അവൻ എപ്പോഴും ധർമനിരതനായതിനാൽ അങ്ങയെ അനുസരിച്ചു നടക്കും.’ ഇവിടെ രാമൻ രണ്ട് സാന്ത്വനങ്ങൾ നൽകുന്നു — ഒന്ന്, രാജാവ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു; മറ്റൊന്ന്, ഭരതൻ ധർമനിരതനാണ്; അതിനാൽ അമ്മയുടെ അനാഥത്വശങ്ക അടിസ്ഥാനരഹിതമാണ്. ‘സപത്നിമാരുടെ ഇടയിൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കൗസല്യയുടെ യഥാർഥ ഭയം വെളിപ്പെടുന്നു — മകൻ പോയാൽ താൻ കൈകേയിയുടെ അധീനയാകും എന്ന്. രാമൻ ആ ഭയത്തെയും പരോക്ഷമായിത്തന്നെ നീക്കുന്നു. ‘ന ഹ്യനാഥാ വയം രാജ്ഞാ’ (രാജാവ് ഉള്ളപ്പോൾ നാം അനാഥരല്ല) എന്ന അർധശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അത് പ്രചലിതപാഠത്തിന്റേതു മാത്രമാണ്; അതിനാൽ ഈ ശ്ലോകം മുതൽ പ്രചലിതപാഠത്തിന്റെ ശ്ലോകവിഭജനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിനെക്കാൾ അര ശ്ലോകം മുന്നോട്ട് നീങ്ങുന്നു. രാമന്റെ കരച്ചിലും ഇവിടെ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു — ‘കരഞ്ഞുകൊണ്ട് വാക്ക് പറഞ്ഞു’; എല്ലായിടത്തും ധീരനാണെങ്കിലും അമ്മയുടെ മുന്നിൽ അദ്ദേഹം കണ്ണീർ അടക്കുന്നില്ല.
‘ഞാൻ പോയശേഷം രാജാവിന് പുത്രശോകത്താൽ അല്പംപോലും തളർച്ചയുണ്ടാകാത്തവിധം അങ്ങ് ശ്രദ്ധയോടെ പ്രവർത്തിക്കുക; ഈ ദാരുണമായ ശോകം അദ്ദേഹത്തെ നശിപ്പിക്കാത്തവിധം വൃദ്ധനായ രാജാവിന്റെ ഹിതം എപ്പോഴും ഏകാഗ്രതയോടെ ചെയ്യുക.’ പിന്നെ രാമൻ പൊതുവായ സ്ത്രീധർമം പറയുന്നു — ‘വ്രതങ്ങളിലും ഉപവാസങ്ങളിലും നിരതയും പരമോത്തമയുമായിരുന്നിട്ടും ഭർത്താവിനെ അനുസരിക്കാത്ത സ്ത്രീ പാപഗതിയിലാകും. ഭർത്താവിനെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്നതിലൂടെ മാത്രം സ്ത്രീ ഉത്തമമായ സ്വർഗം നേടുന്നു. മറ്റ് ദേവന്മാരെ നമസ്കരിക്കുന്നതിൽനിന്നും പൂജിക്കുന്നതിൽനിന്നും വിട്ടുനിൽക്കുന്നവളാണെങ്കിലും ഭർത്താവിന്റെ പ്രിയത്തിലും ഹിതത്തിലും നിരതയായി അവൾ ശുശ്രൂഷതന്നെ ചെയ്യണം. ഇതാണ് സ്ത്രീയുടെ നിത്യധർമം, വേദത്തിലും ലോകത്തിലും ശ്രുതവും സ്മൃതവുമായത്. ദേവീ, എനിക്കുവേണ്ടി അങ്ങ് എപ്പോഴും അഗ്നികാര്യങ്ങളിൽ പുഷ്പങ്ങളാൽ ദേവതകളെയും സത്കരിക്കപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണരെയും പൂജിക്കണം. ഇങ്ങനെ എന്റെ മടങ്ങിവരവ് കാംക്ഷിച്ച് സമയം കാത്തിരിക്കുക.’ ഇവിടെ ഉപദേശം ശാസ്ത്രവചനരൂപത്തിലാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്, എന്നാൽ അതിന്റെ ലക്ഷ്യം അമ്മയുടെ മനസ്സിന്റെ സ്ഥൈര്യം തന്നെയാണ്. രാമൻ വരണ്ട ശാസ്ത്രം ഉരുവിടുകയല്ല; ശോകം കർമമായി പരിണമിക്കത്തക്കവിധം അമ്മയെ കർമത്തിൽ നിയോഗിക്കുകയാണ്. ‘എനിക്കുവേണ്ടി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ തന്റെ രക്ഷയെത്തന്നെ അവരുടെ പൂജയുടെ ലക്ഷ്യമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — അങ്ങനെ അമ്മ അതിനെ നിഷ്പ്രയോജനമായി കരുതുകയില്ല.
‘നിയമനിഷ്ഠയോടെ, മിതാഹാരിയായി, ഭർത്തൃശുശ്രൂഷയിൽ നിരതയായി കഴിയുക; ഞാൻ മടങ്ങിവരുമ്പോൾ അങ്ങ് പരമമായ ആഗ്രഹം നേടും — ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മഹാരാജാവ് ജീവൻ നിലനിർത്തുമെങ്കിൽ.’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ കണ്ണീരാൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ, പുത്രശോകത്താൽ പീഡിതയായ കൗസല്യ രാമനോട് പറഞ്ഞു — ‘മകനേ, പോകാനുറച്ച നിന്റെ ബുദ്ധിയെ പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല; വീരാ, കാലം മറികടക്കാനാവാത്തതുതന്നെ. വിഭോ, പോകുക മകനേ, നീ ഏകാഗ്രനായിരിക്കുക; നിനക്ക് എന്നും ഭദ്രമുണ്ടാകട്ടെ.’ തുടർന്ന് ആറു പാദങ്ങളുള്ള ഒരു ശ്ലോകത്തിലൂടെ അവർ തന്റെ ആശ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘നീ വീണ്ടും മടങ്ങിവരുമ്പോൾ എന്റെ തളർച്ച മാറും; മഹാഭാഗനായ നീ കൃതാർഥനായി, വ്രതം പൂർത്തിയാക്കി, അച്ഛന്റെ ഋണത്തിൽനിന്ന് മുക്തനായി മടങ്ങിവരുമ്പോൾ ഞാൻ പരമസുഖത്തോടെ ഉറങ്ങും.’ ഇവിടെ അമ്മയുടെ വാക്ക് പ്രതിരോധത്തിൽനിന്ന് ആശീർവാദമായി പരിണമിച്ചിരിക്കുന്നു; അവരുടെ ശോകം ശമിച്ചിട്ടില്ല, എന്നാൽ അത് ഇപ്പോൾ കാത്തിരിപ്പിന്റെ രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു. ‘സ്വപിഷ്യേ പരമം സുഖം’ (പരമസുഖത്തോടെ ഉറങ്ങും) എന്ന പദത്തിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന ഉറക്കമില്ലാത്ത രാത്രികൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മകൻ മടങ്ങിവരുന്നതുവരെ അവർക്ക് സുഖനിദ്രയില്ല എന്നാണ് ധ്വനി. ‘അച്ഛന്റെ ഋണമുക്തി’ എന്നതിലൂടെ അമ്മയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ വനവാസത്തിന്റെ ലക്ഷ്യവും പറയപ്പെടുന്നു — ശിക്ഷയല്ല, ഋണമോചനംതന്നെ.
‘മകനേ, രാഘവാ, എന്റെ വാക്കിനെ തള്ളിമാറ്റി നിന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന കൃതാന്തത്തിന്റെ ഗതി ഭൂമിയിൽ എന്നും ഊഹിക്കാനാവാത്തതാണ്. മഹാബാഹോ, ഇപ്പോൾ പോകുക; ക്ഷേമത്തോടെ മടങ്ങിവന്ന്, മകനേ, സൗമ്യവും മൃദുവും മനോഹരവുമായ വാക്കുകളാൽ നീ എന്നെ ആനന്ദിപ്പിക്കും. വനത്തിൽനിന്ന് മടങ്ങിവരുന്ന, ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ച നിന്നെ, കുഞ്ഞേ, ഞാൻ കാണുന്ന ആ കാലം ഇപ്പോൾത്തന്നെ വന്നിരുന്നെങ്കിൽ!’ ഇവിടെ ‘അപി സ കാലഃ സ്യാത്’ (ആ കാലം വന്നിരുന്നെങ്കിൽ) എന്നത് സംശയസൂചകമായ പദമാണ് — അമ്മ പുനർദർശനം ആശിക്കുന്നതേയുള്ളൂ, ഉറപ്പിക്കുന്നില്ല; ഇതിലൂടെ അവരുടെ ഹൃദയത്തിന്റെ ദൗർബല്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ ഉപസംഹാരം — വനവാസത്തിന് ഉറച്ച രാമനെ ദേവി പരമമായ മനസ്സോടെ നോക്കി; ശുഭലക്ഷണനായ രാമനോട് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു; സ്വസ്ത്യയനം (മംഗളകർമം) ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവളായി. ‘പരമേണ ചേതസാ’ എന്നാൽ ഏകാഗ്രമായ മനസ്സോടെ; ശോകത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് അവർ മംഗളകർമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആ സ്വസ്ത്യയനംതന്നെ വിസ്തരിച്ച് വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അവിടെ കൗസല്യ എല്ലാ ദേവന്മാരോടും ഋഷിമാരോടും പുത്രരക്ഷയ്ക്കായി പ്രാർഥിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം വിലാപത്തോടെ ആരംഭിച്ച് മംഗളകർമത്തിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു — ശോകം നീങ്ങിയിട്ടില്ല, എന്നാൽ അതിന് ഇപ്പോൾ ഒരു ദിശ ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് വാല്മീകിയുടെ രീതി — ദുഃഖം ശമിക്കുന്നത് കർമത്തിലൂടെയാണ്, വാക്കിലൂടെയല്ല.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥