॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 23-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ലക്ഷ്മണന്റെ പൗരുഷവാദം

ക്രോധത്താൽ ജ്വലിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ ദൈവവാദത്തെ ഖണ്ഡിക്കുന്നു, പുരുഷകാരമാണ് പരമപ്രമാണം എന്ന് സ്ഥാപിക്കുന്നു, രാജ്യാഭിഷേകത്തിനായി രാമനോട് നിർബന്ധപൂർവം അപേക്ഷിക്കുന്നു

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ തലകുനിച്ചവനെപ്പോലെയായി; ആലോചിച്ച് പെട്ടെന്ന് അദ്ദേഹം ദൈന്യത്തിനും ഹർഷത്തിനും ഇടയിലായി. ഇവിടെ ‘മധ്യം’ (ഇടയിൽ) എന്ന പദം രമണീയമാണ് — ജ്യേഷ്ഠന്റെ രാജ്യഭംഗത്താൽ ദൈന്യം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമനിഷ്ഠയിലുള്ള ദൃഢതയാൽ ഹർഷം; ഇവ രണ്ടിനുമിടയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് ആടിയുലയുന്നു. പിന്നെ ആ നരശ്രേഷ്ഠൻ പുരികങ്ങൾക്കിടയിൽ ചുളിവു വീഴ്ത്തി, മാളത്തിലിരിക്കുന്ന കോപിച്ച മഹാസർപ്പത്തെപ്പോലെ നിശ്വസിച്ചു. പുരികം ചുളിച്ച അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം അപ്പോൾ നോക്കാൻപോലും പ്രയാസമുള്ളതായിരുന്നു — കോപിച്ച സിംഹത്തിന്റെ മുഖംപോലെ അത് ശോഭിച്ചു. ആന തുമ്പിക്കൈ ചുഴറ്റുന്നതുപോലെ തന്റെ കൈ ചുഴറ്റിക്കൊണ്ട്, കഴുത്ത് ചരിച്ചും ഉയർത്തിയും ഉലച്ച്, കണ്ണിന്റെ കോണുകൊണ്ട് ചരിഞ്ഞുനോക്കി അദ്ദേഹം സഹോദരനോട് പറഞ്ഞു — ‘ആർക്കാണോ ഈ വലിയ പരിഭ്രമം അസ്ഥാനത്ത് ഉണ്ടായിരിക്കുന്നത്…’ ഇവിടെ വാക്യം നടുവിൽവച്ച് മുറിയുന്നു, അടുത്ത ശ്ലോകവുമായി ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ആവേശത്തിന്റെ ലക്ഷണം. കവി ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ പ്രയോഗിക്കുന്നു — സർപ്പം, സിംഹം, ആന; അവയിലൂടെ ക്രോധത്തിന്റെ മൂന്ന് ആവിഷ്കാരങ്ങൾ — നിശ്വാസം, മുഖവികൃതി, അംഗചേഷ്ട — സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ രോഷത്താൽ കണ്ണുമിഴിച്ചവനായി കണ്ടിരുന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ ആ രോഷം വാക്കുകളിലേക്കുതന്നെ കയറുന്നു. ‘തിര്യക്’ (ചരിഞ്ഞ്) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — കഴുത്തിന്റെ ചലനത്തിലും നോട്ടത്തിലും; ഇതിലൂടെ നേരിട്ട് നോക്കാനുള്ള അസഹ്യത വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

ലക്ഷ്മണൻ പറയുന്നു — ‘ധർമത്തിൽ ദോഷം വരാതിരിക്കാനും ലോകത്തിന് അതിശങ്ക ഉണ്ടാകാതിരിക്കാനും എന്ന കാരണത്താൽ അങ്ങയെപ്പോലെ പരിഭ്രമമില്ലാത്ത ഒരു പുരുഷൻ ഇങ്ങനെ പറയുന്നത് എങ്ങനെ ഉചിതമാകും? ഇത്രയും ശൗണ്ഡീരനായ (വീരനായ) ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠനായിരിക്കെ, ശൗണ്ഡീരമല്ലാത്ത, കൃപണമായ, ശക്തിയില്ലാത്ത ദൈവത്തെ അങ്ങ് എന്തിനാണ് പ്രശംസിക്കുന്നത്?’ ഇവിടെ ‘ശൗണ്ഡീര’ എന്ന പദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — വീരൻ വീരനെയാണ് പ്രശംസിക്കേണ്ടത്, വീര്യമില്ലാത്ത ദൈവത്തെയല്ല എന്നാണ് വ്യംഗ്യം. പിന്നെ അദ്ദേഹം നേരിട്ട് ആരോപിക്കുന്നു — ‘ആ രണ്ട് പാപികളെക്കുറിച്ച് അങ്ങേക്ക് എന്തുകൊണ്ടാണ് സംശയം തോന്നാത്തത്? ധർമത്തിന്റെ വ്യാജത്തിൽ ആസക്തരായവർ — ധർമത്തിന്റെ മറവിൽ സ്വാർഥം സാധിക്കുന്നവർ — ഉണ്ടല്ലോ; ധർമാത്മാവേ, അങ്ങ് അത് അറിയുന്നില്ലേ?’ അടുത്ത ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ‘ശാഠ്യത്താൽ അങ്ങയുടെ സുചരിതവും സ്വാർഥവും അപഹരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവർ ഇങ്ങനെ തീരുമാനിച്ചിരുന്നില്ലെങ്കിൽ, രാഘവാ, അത് മുൻപുതന്നെ സംഭവിക്കുമായിരുന്നു; അവരുടെ വരവും മുൻപുതന്നെ നൽകപ്പെടുകയും നടപ്പാക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുമായിരുന്നു.’ അതായത്, വരദാനകഥ സത്യമായിരുന്നെങ്കിൽ അഭിഷേകം ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുൻപുതന്നെ അത് വെളിപ്പെടുമായിരുന്നു; അതിനാൽ അത് കെട്ടിച്ചമച്ചതുതന്നെ എന്നാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ തർക്കം. ഇവിടെ അദ്ദേഹം നേരിട്ട് അപവാദം പറയുന്നില്ല, മറിച്ച് കാലക്രമത്തിലൂടെതന്നെ കല്പന വെളിവാക്കുന്നു — മുൻപ് പറയേണ്ടിയിരുന്നത് പിന്നീട് പറഞ്ഞു; ഇതുതന്നെയാണ് ശാഠ്യത്തിന്റെ അടയാളം.

‘അങ്ങല്ലാതെ മറ്റൊരാളുടെ അഭിഷേകം ലോകം വെറുക്കുന്നതാണ്; അതാണ് ആരംഭിച്ചിരിക്കുന്നത്. വീരാ, അത് സഹിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല; അക്കാര്യത്തിൽ അങ്ങ് എന്നോട് ക്ഷമിക്കണം.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ അസഹിഷ്ണുത മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല, ക്ഷമ യാചിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — വിനയത്തിന്റെ ഈ രേഖ അദ്ദേഹത്തിന്റെ എല്ലാ ഉഗ്രവചനങ്ങളിലും തുടരുന്നു. ‘മഹാമതേ, ഏതൊന്നുമൂലം അങ്ങയുടെ ബുദ്ധി ഇങ്ങനെ ദ്വൈധത്തിലായോ, ഏതിന്റെ പ്രസംഗത്താൽ അങ്ങ് മോഹിക്കുന്നുവോ, ആ ധർമവും എനിക്ക് വെറുപ്പാണ്.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ ധർമം എന്ന പദത്തെത്തന്നെ പുനർവിചാരത്തിന് വിളിക്കുന്നു — വിമോഹം ജനിപ്പിക്കുന്ന ധർമം ധർമമാകാൻ അർഹമല്ല. ‘കർമംകൊണ്ട് ശക്തനായിരിക്കെ, കൈകേയിയുടെ വശവർത്തിയായ അച്ഛന്റെ അധർമിഷ്ഠവും നിന്ദ്യവുമായ വാക്ക് അങ്ങ് എങ്ങനെ അനുസരിക്കും? ഈ ഭേദം പാപത്തിൽനിന്ന് ഉണ്ടായതാണെങ്കിലും അങ്ങനെ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നില്ല — അതിലാണ് എനിക്ക് ദുഃഖം; ഈ ധർമാസക്തി നിന്ദ്യമാണ്.’ പതിനാലാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ‘അങ്ങയുടെ ഈ ധർമസംയോഗം ഈ ലോകത്തിന് നിന്ദ്യമാണ്. തോന്നിയതുപോലെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവരും എന്നും അഹിതം ചെയ്യുന്നവരും അച്ഛനമ്മമാരുടെ പേര് മാത്രം വഹിക്കുന്നവരുമായ ശത്രുക്കളുടെ ഇഷ്ടം മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും ആരെങ്കിലും എങ്ങനെ നിറവേറ്റും?’ ഇത് അത്യന്തം തീക്ഷ്ണമായ വചനമാണ് — മാതാപിതാക്കളെ ശത്രുക്കൾ എന്ന പദംകൊണ്ട് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഈ അഞ്ച് ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ആക്രോശം ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം കർമത്തിന്റെ നിന്ദ, പിന്നെ ധർമത്തിന്റെ പുനർവിചാരം, പിന്നെ അച്ഛന്റെ പരതന്ത്രത, ഒടുവിൽ മാതാപിതാക്കളിൽ ശത്രുത്വം ആരോപിക്കൽ. രാമനാകട്ടെ ഇതെല്ലാം കേൾക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു, മറുപടി പറയുന്നില്ല — അദ്ദേഹത്തിന്റെ മൗനംതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ഉത്തരം.

‘അങ്ങയുടെ നിലപാട് ദൈവികമാണെങ്കിലും, അവരുടെ അഭിപ്രായവും അങ്ങനെതന്നെയാണെങ്കിലും, അത് അങ്ങ് അവഗണിക്കേണ്ടതാണ്; എനിക്ക് അതും ഇഷ്ടമല്ല.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ ദൈവവാദം പദാനുപദം ഉദ്ധരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഒരു സൂത്രം പറയുന്നു — ‘വിഹ്വലനും വീര്യഹീനനുമായവനാണ് ദൈവത്തെ അനുവർത്തിക്കുന്നത്; ആത്മാഭിമാനികളായ വീരന്മാർ ദൈവത്തെ ഉപാസിക്കുന്നില്ല. പുരുഷകാരംകൊണ്ട് ദൈവത്തെ തടുക്കാൻ കഴിവുള്ള പുരുഷൻ ദൈവത്താൽ കാര്യം നഷ്ടപ്പെട്ടാലും തളരുന്നില്ല.’ ഇവിടെ രണ്ട് പ്രതിജ്ഞകളുണ്ട് — ഒന്നാമത്തേത് മൂല്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ളത് (വീരന്മാർ ദൈവത്തെ സേവിക്കുന്നില്ല), രണ്ടാമത്തേത് ഫലത്തെക്കുറിച്ചുള്ളത് (കഴിവുള്ളവൻ വിഷാദിക്കുന്നില്ല). പിന്നെ അദ്ദേഹം പ്രത്യക്ഷപ്രമാണത്തെ വിളിക്കുന്നു — ‘ഇന്ന് ലോകം ദൈവത്തിന്റെ പൗരുഷവും പുരുഷന്റെ പൗരുഷവും കാണും; ഇന്ന് ദൈവത്തിന്റെയും മനുഷ്യന്റെയും വ്യത്യാസം സ്പഷ്ടമാകും. ദൈവബലത്താൽ അങ്ങയുടെ രാജ്യാഭിഷേകം തടയപ്പെട്ടത് ഇന്ന് ആരെല്ലാം കണ്ടുവോ, അവർതന്നെ ഇന്ന് എന്റെ പൗരുഷത്താൽ ദൈവം തകർക്കപ്പെടുന്നതും കാണും.’ ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം വാദത്തെ തർക്കത്തിൽനിന്ന് പ്രവൃത്തിയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു — വാദമല്ല പരീക്ഷണം, കണ്ട ഫലമാണ് പരീക്ഷണം എന്ന്. ‘വ്യക്താ വ്യക്തിഃ’ (സ്പഷ്ടമായ വ്യത്യാസം) എന്ന പദയുഗ്മത്തിലൂടെ ഇന്നുതന്നെ തീർപ്പ് സ്പഷ്ടമാകും എന്ന് അദ്ദേഹം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. ഇതെല്ലാം ‘ദൈവത്തോട് യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ഏത് മനുഷ്യനാണ് ധൈര്യപ്പെടുക’ എന്ന രാമന്റെ ചോദ്യത്തിനുള്ള നേരിട്ടുള്ള ഉത്തരമാണ് — ഞാൻതന്നെ എന്ന്.

‘തോട്ടിയെ കൂസാതെ, കെട്ടുപൊട്ടിച്ച്, മദജലത്താൽ ഉന്മത്തനായി പാഞ്ഞുവരുന്ന ആനയെപ്പോലെ പാഞ്ഞുവരുന്ന ദൈവത്തെ ഞാൻ പൗരുഷംകൊണ്ട് പിന്തിരിപ്പിക്കും.’ ഇവിടത്തെ ഉപമ അർഥവത്താണ് — ആന മഹാബലവാനാണ്, എങ്കിലും തോട്ടികൊണ്ട് നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ ദൈവത്തെയും പുരുഷകാരംകൊണ്ട് നിയന്ത്രിക്കാനാകും എന്നാണ് ഭാവം. ‘സമസ്ത ലോകപാലകന്മാർക്കുപോലും ഇന്ന് രാമാഭിഷേകം തടയാനാവില്ല; മൂന്നുലോകങ്ങൾക്കും ഒന്നിച്ചുപോലുമാവില്ല; പിന്നെ അച്ഛന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? അങ്ങയുടെ വനവാസത്തെ പരസ്പരം ഒത്തുചേർന്ന് പിന്തുണച്ചവർതന്നെ പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ വസിക്കും. അഭിഷേകം തടഞ്ഞ് സ്വന്തം പുത്രന് രാജ്യം നേടാനായി അങ്ങയുടെ കാര്യത്തിൽ അച്ഛനും അവരും വച്ചുപുലർത്തുന്ന ആശയെ ഞാൻ ദഹിപ്പിക്കും. എന്റെ ബലത്തിനെതിരെ നിൽക്കുന്നവന് എന്റെ ഉഗ്രമായ പൗരുഷം ദുഃഖം വരുത്തുന്നതുപോലെ ദൈവബലം വരുത്തുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ സിദ്ധാന്തം പറയുക മാത്രമല്ല, പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു — എതിരാളികൾതന്നെ വനത്തിലേക്ക് പോകും എന്ന്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ ക്രോധം പ്രതിജ്ഞയായി പരിണമിക്കുന്നു; അത് തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ ആയുധവർണനയാൽ വിപുലീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ലോകപാലകന്മാർക്കുപോലും തടയാനാവില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം ദൈവത്തിന്റെ അധിഷ്ഠാതാക്കളെപ്പോലും തിരസ്കരിക്കുന്നു; ‘പിന്നെ അച്ഛന്റെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ’ എന്നതിലൂടെ അച്ഛന്റെ അധികാരത്തെത്തന്നെ ചുരുക്കുന്നു. ഈ ഉക്തി ശാസ്ത്രദൃഷ്ടിയിൽ ദുസ്സാഹസമാണ്, എന്നാൽ ഭ്രാതൃസ്നേഹത്തിൽനിന്നുതന്നെ ജനിച്ചതാണ്.

‘ആയിരം വർഷം കഴിഞ്ഞ്, അങ്ങ് വനവാസത്തിന് പോയശേഷം, അങ്ങയുടെ പുത്രന്മാർ പിന്നീട് പ്രജാപാലനം നടത്തും. പഴയ രാജർഷിമാരുടെ രീതിയനുസരിച്ച് പ്രജകളെ പുത്രന്മാരെ ഏല്പിച്ച് അവരെ പുത്രരെപ്പോലെ പരിപാലിക്കാൻ നിയോഗിക്കുമ്പോഴാണല്ലോ വനവാസം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ വാനപ്രസ്ഥത്തിന്റെ ശാസ്ത്രീയമായ കാലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വാർധക്യത്തിൽ, രാജ്യം പുത്രനെ ഏല്പിച്ചശേഷം; യൗവനത്തിലല്ല, മറ്റൊരാളുടെ നിർബന്ധത്താലുമല്ല. ‘ധർമാത്മാവായ രാമാ, രാജാവ് ചഞ്ചലചിത്തനാണ് എന്ന കാരണത്താൽ രാജ്യത്തിൽ കലാപമുണ്ടാകുമെന്ന ശങ്കയാൽ അങ്ങ് രാജ്യം സ്വന്തമാക്കാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, വീരാ, ഞാൻ അങ്ങയോട് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — കര സമുദ്രത്തെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നതുപോലെ അങ്ങയുടെ രാജ്യം ഞാൻ രക്ഷിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ എനിക്ക് വീരന്മാരുടെ ലോകം ലഭിക്കാതിരിക്കട്ടെ. മംഗളദ്രവ്യങ്ങളാൽ അഭിഷിക്തനാകുക; അതിൽ അങ്ങ് മുഴുകുക; രാജാക്കന്മാരെ ബലമായി തടയാൻ ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് മതി.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ ആയുധങ്ങളുടെ പ്രയോജനം ഉദ്ഘോഷിക്കുന്നു — ‘ഈ രണ്ട് കൈകൾ ശോഭയ്ക്കുള്ളതല്ല, വില്ല് എനിക്ക് ആഭരണമല്ല, വാൾ അരയിൽ കെട്ടിയിടാനുള്ളതല്ല, അമ്പുകൾ വെറുതെ കൂട്ടിവയ്ക്കാനുള്ളതുമല്ല.’ ഓരോ നിഷേധത്തിലൂടെയും അദ്ദേഹം ആയുധങ്ങളുടെ അലങ്കാരത്വം നിരാകരിക്കുന്നു. ഇവിടെ നാല് ആയുധങ്ങൾ എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — കൈകൾ, വില്ല്, വാൾ, അമ്പുകൾ; അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽ അവയെത്തന്നെ ‘ചതുഷ്ടയം’ (നാലിന്റെ കൂട്ടം) എന്ന് സംഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ലക്ഷ്മണൻ ശാസ്ത്രവചനത്തിൽനിന്ന് പ്രതിജ്ഞയിലേക്കും പ്രതിജ്ഞയിൽനിന്ന് ആയുധങ്ങളിലേക്കും ഇറങ്ങുന്നു.

‘ഈ നാലും ശത്രുക്കളെ മഥിക്കാൻ മാത്രമുള്ളതാണ്. എന്റെ ശത്രുവെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നവൻ ഏറെക്കാലം ജീവിച്ചിരിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. മിന്നൽപോലെ ചഞ്ചലമായ പ്രഭയുള്ള മൂർച്ചയേറിയ വാൾ കയ്യിലെടുത്താൽ വജ്രധാരിയായ ശത്രുവിനെപ്പോലും ഞാൻ കണക്കാക്കുന്നില്ല — ഇന്ദ്രനെപ്പോലും എണ്ണത്തിൽ കൂട്ടുന്നില്ല. വാൾപ്രഹരത്താൽ ചതഞ്ഞരഞ്ഞ ആനക്കാരുടെയും കുതിരക്കാരുടെയും രഥികളുടെയും കൈകളാലും തുടകളാലും തലകളാലും ഭൂമി നിബിഡവും നടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായിത്തീരും. ഇന്ന് എന്റെ വാൾത്തലയാൽ വധിക്കപ്പെട്ട ശത്രുക്കൾ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെ, മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ, ഭൂമിയിൽ വീഴും. ഉടുമ്പിൻതോൽകൊണ്ടുള്ള വിരലുറ കെട്ടി വില്ലെടുത്ത് ഞാൻ നിൽക്കുമ്പോൾ പുരുഷന്മാർക്കിടയിൽ ആരാണ് പുരുഷനെന്ന് അഭിമാനിക്കുക?’ ഇവിടെ വർണനയുടെ ക്രമം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം പ്രയോജനം, പിന്നെ വാൾ, പിന്നെ അതിന്റെ ഫലം ഭൂമിയിൽ, പിന്നെ രണ്ട് ഉപമകളിലൂടെ ശത്രുക്കളുടെ പതനം, ഒടുവിൽ വില്ലാളിയായ തന്റെതന്നെ പ്രതിമ. ‘ഗോധാംഗുലിത്രാണം’ എന്നാൽ ഉടുമ്പിൻതോലുകൊണ്ട് നിർമിച്ച വിരലുറ; ഞാണിന്റെ ഉരസലിൽനിന്ന് അത് വിരലുകളെ രക്ഷിക്കുന്നു; അതിന്റെ പരാമർശത്തിലൂടെ യുദ്ധസജ്ജത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വജ്രിണം വാ ന കല്പയേ’ (ഇന്ദ്രനെപ്പോലും കണക്കാക്കുന്നില്ല) എന്ന വാക്ക് അതിശയോക്തിയായി തോന്നാം, എന്നാൽ അത് ലക്ഷ്മണന്റെ സ്വഭാവത്തിന് യോജിച്ചതുതന്നെയാണ്; അദ്ദേഹം എപ്പോഴും അതിവാദത്തിലൂടെയാണല്ലോ സ്നേഹം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത്. ‘പുരുഷമാനി’ (പുരുഷനെന്ന് അഭിമാനിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ എതിർപക്ഷത്തിന്റെ പുരുഷാഭിമാനത്തെത്തന്നെ നിരാകരിക്കാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

‘പല അമ്പുകൾകൊണ്ട് ഒരാളെയും ഒരമ്പുകൊണ്ട് പലരെയും വീഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് ഞാൻ മനുഷ്യരുടെയും കുതിരകളുടെയും ആനകളുടെയും മർമങ്ങളിൽ അമ്പുകൾ തറയ്ക്കും. പ്രഭോ, ഇന്ന് എന്റെ അസ്ത്രബലത്തിന്റെ പ്രഭാവം രാജാവിന്റെ പ്രഭുത്വം ഇല്ലാതാക്കാനും അങ്ങയുടെ പ്രഭുത്വം സ്ഥാപിക്കാനും പ്രാപ്തമാകും. ചന്ദനലേപനത്തിനും തോൾവളകൾ അണിയുന്നതിനും ധനം ദാനം ചെയ്യുന്നതിനും സുഹൃത്തുക്കളെ പാലിക്കുന്നതിനും യോഗ്യമായ ഈ രണ്ട് കൈകൾ, രാമാ, ഇന്ന് അങ്ങയുടെ അഭിഷേകത്തിന് വിഘ്നം വരുത്തുന്നവരെ തടയുന്ന കർമം ചെയ്യും.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ആജ്ഞ യാചിക്കുന്നു — ‘പറഞ്ഞാലും, അങ്ങയുടെ ഏത് ശത്രുവിനെയാണ് ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ പ്രാണനിൽനിന്നും യശസ്സിൽനിന്നും സുഹൃജ്ജനങ്ങളിൽനിന്നും വേർപെടുത്തേണ്ടത്? ഈ ഭൂമി അങ്ങയുടെ അധീനമാകുന്നതെങ്ങനെയോ അങ്ങനെ എന്നോട് ആജ്ഞാപിച്ചാലും; ഞാൻ അങ്ങയുടെ കിങ്കരനാണ്.’ ഇതുകേട്ട് രഘുവംശവർധനനായ രാമൻ വീണ്ടും വീണ്ടും കണ്ണീർ തുടച്ച്, ലക്ഷ്മണനെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ച്, അച്ഛനമ്മമാരുടെ വാക്കിൽ ഉറച്ചുനിന്നുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യാ, എന്നെ ഇങ്ങനെ അറിയുക; ഇതുതന്നെയാണ് സത്പഥം.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്വാല രാമന്റെ ശാന്തിയിൽ ലയിക്കുന്നതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘അസകൃത്’ (വീണ്ടും വീണ്ടും) എന്ന പദത്തിലൂടെ ആവർത്തിച്ചുള്ള സാന്ത്വനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; കണ്ണീർ തുടയ്ക്കൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധത്തിനുള്ളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന ദുഃഖത്തെത്തന്നെ വെളിവാക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ കൗസല്യയുടെ വിലാപം ആരംഭിക്കുന്നു; അവിടെ രാമന്റെ ഈ ധൈര്യംതന്നെ വീണ്ടും പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക