॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 21-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ലക്ഷ്മണന്റെ രോഷവും രാമന്റെ ധർമ്മോപദേശവും

ലക്ഷ്മണന്റെ രോഷം, ബലം പ്രയോഗിച്ച് രാജ്യം പിടിച്ചെടുക്കാനുള്ള നിർദ്ദേശം, കൗസല്യയുടെ നിഷേധം, പിതൃവചനം ധർമ്മമാണെന്ന് രാമൻ സ്ഥാപിക്കുന്നത്

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൗസല്യ ഏറെനേരം വിലപിച്ചു. അങ്ങനെ വിലപിക്കുന്ന രാമമാതാവായ ആ കൗസല്യയോട് ദീനനായ ലക്ഷ്മണൻ ആ സന്ദർഭത്തിനു ചേർന്ന വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ആര്യേ, ഒരു സ്ത്രീയുടെ വാക്കിനു വശപ്പെട്ട് രാഘവൻ രാജ്യശ്രീ ഉപേക്ഷിച്ച് വനത്തിലേക്കു പോകുന്നത് എനിക്കും ഇഷ്ടമല്ല. രാജാവ് വിപരീതബുദ്ധിയും വൃദ്ധനും വിഷയങ്ങളാൽ കീഴടക്കപ്പെട്ടവനുമാണ്; കാമത്തിനു വശപ്പെട്ട്, പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അദ്ദേഹം എന്തുതന്നെ പറയില്ല?’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, ആദ്യം കൈകേയിയെയുമല്ല — രാജാവിന്റെ വിവേകനാശത്തെയാണ് മൂലകാരണമായി കരുതുന്നത്. ‘തത്കാലസദൃശം’ (ആ സന്ദർഭത്തിനു ചേർന്ന) എന്ന പദത്താൽ, ഈ വാക്ക് ക്രോധാവേശത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്, ശാസ്ത്രസിദ്ധമല്ല എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദീനൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധം ശോകത്തിൽനിന്നു മുളച്ചതാണ്, ദ്വേഷത്തിൽനിന്നല്ല എന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘രാഘവനെ രാഷ്ട്രത്തിൽനിന്ന് വനവാസത്തിനായി നാടുകടത്തേണ്ടിവരുന്ന തരത്തിലുള്ള ഒരു അപരാധമോ ദോഷമോ ഞാൻ ഇദ്ദേഹത്തിൽ കാണുന്നില്ല. ശത്രുവായാലും, പുറന്തള്ളപ്പെട്ടവനായാലും, ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ അസാന്നിദ്ധ്യത്തിൽപോലും ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ഒരു ദോഷം എടുത്തുപറയുന്ന ഒരു മനുഷ്യനെയും ലോകത്തിൽ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ദേവതുല്യനും ഋജുവും ജിതേന്ദ്രിയനും ശത്രുക്കളോടുപോലും വാത്സല്യമുള്ളവനുമായ പുത്രനെ, ധർമ്മം നോക്കുന്ന ആരാണ് കാരണമില്ലാതെ ഉപേക്ഷിക്കുക? വീണ്ടും ബാല്യത്തിലേക്കു മടങ്ങിയ രാജാവിന്റെ ഈ വാക്ക്, രാജനീതി ഓർക്കുന്ന ഏതു പുത്രനാണ് ഹൃദയത്തിൽ സ്വീകരിക്കുക?’ ലക്ഷ്മണന്റെ യുക്തി വ്യക്തമാണ് — ശിക്ഷയ്ക്ക് ഒരു ദോഷം ആവശ്യമാണ്; ദോഷമില്ലാത്തിടത്ത് ആജ്ഞയും അനുസരിക്കേണ്ടതില്ല. ‘അസാന്നിദ്ധ്യത്തിൽപോലും’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം കാണിക്കുന്നു — നിന്ദ എളുപ്പമായിടത്തുപോലും രാമന്റെ ദോഷം കണ്ടെത്താനാവുന്നില്ല. ‘വീണ്ടും ബാല്യത്തിലേക്കു മടങ്ങിയ’ എന്നത് വാർദ്ധക്യത്തിലെ വിവേകനാശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘രാജനീതി ഓർക്കുന്ന’ എന്ന പദത്താൽ രാജനീതിയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ആ ആജ്ഞ പ്രമാണമല്ലെന്ന് അദ്ദേഹം സ്ഥാപിക്കുന്നു.

‘ഒരു മനുഷ്യനും ഈ കാര്യം അറിയുന്നതിനു മുമ്പുതന്നെ, എന്നോടൊപ്പം ഭരണം സ്വന്തം കൈയിലാക്കുക. വില്ലുമായി ഞാൻ അരികിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ, കാക്കപ്പെട്ട്, കൃതാന്തനെപ്പോലെ നിൽക്കുന്ന അങ്ങയോട് എതിരായി എന്തെങ്കിലും ചെയ്യാൻ ആർക്കു കഴിയും? മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ, ആരെങ്കിലും എതിർപക്ഷത്തു നിന്നാൽ, മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ ഞാൻ ഈ അയോധ്യയെ മുഴുവൻ ആളൊഴിഞ്ഞതാക്കും. ഭരതന്റെ പക്ഷക്കാരനോ അവന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനോ ആരായാലും — അവരെയെല്ലാം ഞാൻ വധിക്കും; മൃദുവായവൻ അപമാനിക്കപ്പെടുമല്ലോ.’ ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിലെ കേന്ദ്രവൈരുദ്ധ്യം — ക്ഷാത്രബലത്തെ ധർമ്മത്തിന്റെ സ്ഥാനത്തു പ്രതിഷ്ഠിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം. ‘ആരും അറിയുന്നതിനു മുമ്പ്’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം രഹസ്യത്തിന്റെ ആവശ്യകതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വാർത്ത പരന്നാൽ എതിർപ്പ് വർദ്ധിക്കും. ‘മൃദുവായവൻ അപമാനിക്കപ്പെടുന്നു’ എന്ന ലോകോക്തിയാൽ അദ്ദേഹം തന്റെ നീതിയെ സമർത്ഥിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇതേ നീതിയെയാണ് രാമൻ തുടർന്ന് നിരാകരിക്കുന്നത്.

ലക്ഷ്മണൻ ഇതിലും ദൂരെ പോകുന്നു — ‘കൈകേയിയാൽ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, സന്തുഷ്ടനായി, നമ്മുടെ പിതാവ് ശത്രുവായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഒരു സങ്കോചവുമില്ലാതെ അദ്ദേഹത്തെ ബന്ധിക്കണം, വധിക്കുകപോലും വേണം. ഗുരുവായാലും, ഗർവ്വിഷ്ഠനും കാര്യാകാര്യങ്ങൾ അറിയാത്തവനും ദുർമ്മാർഗ്ഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചവനുമാണെങ്കിൽ, അദ്ദേഹത്തെ ശാസിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പുരുഷോത്തമാ, ഏതു ബലത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ്, അല്ലെങ്കിൽ ഏതു കാരണത്തെ ആശ്രയിച്ചാണ് അങ്ങേക്കു വന്നുചേർന്ന ഈ രാജ്യം കൈകേയിക്കു നൽകാൻ ഇദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്?’ ‘അവലിപ്തൻ’ (ഗർവ്വിഷ്ഠൻ) എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം ഗുരുത്വത്തിന്റെ അതിര് കാണിക്കുന്നു — ഗുരുവായാലും മദാന്ധനാണെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞ പ്രമാണമല്ല. ഇത് ശാസ്ത്രസമ്മതംതന്നെ, എന്നാൽ ഇവിടെ അതിന്റെ പ്രയോഗം അതിരുകടന്നിരിക്കുന്നു. ‘ബന്ധിക്കണം, വധിക്കുകപോലും വേണം’ എന്ന ക്രമത്തിൽ അദ്ദേഹം ബന്ധനത്തിൽനിന്ന് വധംവരെ പോകുന്നു — ‘പോലും’ എന്ന പദത്താൽത്തന്നെ ഈ ഉയർച്ച സൂചിതമാകുന്നു. ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും അവിടെ ‘തടവിലാക്കുകയോ കൊന്നുകളയുകയോ ചെയ്യുക’ എന്ന ഇതേ ക്രമംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു.

‘ശത്രുക്കളെ ശിക്ഷിക്കുന്നവനേ, അങ്ങയോടും എന്നോടും കടുത്ത വൈരം സമ്പാദിച്ചുകൊണ്ട് രാജ്യശ്രീ ഭരതനു നൽകാൻ ഇദ്ദേഹത്തിന് എന്തു ശക്തി? ദേവീ, സത്യത്തെയും വില്ലിനെയും ദാനത്തെയും യാഗത്തെയുംകൊണ്ട് ഞാൻ സത്യം ചെയ്യുന്നു — ഭാവത്തിലും തത്ത്വത്തിലും ഞാൻ ജ്യേഷ്ഠനിൽ അനുരക്തനാണ്. രാമൻ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിലോ വനത്തിലോ പ്രവേശിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവിടെ എന്നെ മുമ്പേ പ്രവേശിച്ചവനായി അമ്മ കണക്കാക്കിക്കൊള്ളുക.’ ശപഥങ്ങളിൽ സത്യം, വില്ല്, ദാനം, യാഗം — ഈ നാലും ക്ഷത്രിയന്റെ പരമമായ പ്രമാണങ്ങളാണ്; അവയെക്കൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ ഭ്രാതൃഭക്തി സ്ഥാപിക്കുന്നു. അഗ്നിപ്രവേശത്തിന്റെ ഉപമ വരാനിരിക്കുന്ന കാണ്ഡങ്ങളുടെ സൂചനപോലെ തോന്നുന്നു. ‘ഭാവത്തിലും തത്ത്വത്തിലും’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം സ്നേഹത്തിന്റെ ആന്തരികത സ്ഥാപിക്കുന്നു — വാക്കിലുള്ളതല്ല, ഔപചാരികമല്ല, സ്വഭാവസിദ്ധമായ അനുരാഗം.

‘ഉദിച്ച സൂര്യൻ ഇരുട്ടിനെയെന്നപോലെ എന്റെ വീര്യത്താൽ ഞാൻ അങ്ങയുടെ ദുഃഖം അകറ്റും; ദേവി എന്റെ വീര്യം കാണട്ടെ, രാഘവനും കാണട്ടെ. കൈകേയിയിൽ മനസ്സ് ആസക്തമായ, ദയനീയനായ, ബാല്യത്തിൽ നിൽക്കുന്ന, വാർദ്ധക്യത്താൽ നിന്ദ്യനായ വൃദ്ധപിതാവിനെ ഞാൻ കൊല്ലും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം രോഷത്തിന്റെ പരമാവധിയിലെത്തുന്നു. ഇവിടെ കവി ലക്ഷ്മണന്റെ സ്നേഹത്തെത്തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദോഷമായി കാണിക്കുന്നു — ജ്യേഷ്ഠനോട് അതിരുകടന്നു സ്നേഹിക്കുന്നവൻ പിതാവിനെപ്പോലും കൊല്ലാൻ തയ്യാറാകുന്നു. ഈ വാക്കു കേട്ടാണ് കൗസല്യ സംസാരം തിരിക്കുന്നത്; രാമൻ തുടർന്ന് മറുപടി നൽകും. ‘ദയനീയൻ’, ‘ബാല്യത്തിൽ നിൽക്കുന്നവൻ’, ‘വാർദ്ധക്യത്താൽ നിന്ദ്യൻ’ — ഈ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ, വധം ദോഷമാകാതിരിക്കാൻ, പിതാവിന്റെ ഗൗരവംതന്നെ നീക്കിക്കളയാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ യുക്തിതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആവേശത്തിന്റെ പ്രമാണം. കവി ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ സ്വഭാവം വ്യക്തമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — രാമനുവേണ്ടി എല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ ധർമ്മംപോലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ തയ്യാറാണ്.

മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട്, കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ കൗസല്യ രാമനോടു പറഞ്ഞു — ‘മകനേ, നിന്റെ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണൻ പറയുന്ന വാക്ക് നീ കേട്ടല്ലോ; ഇനി ഇവിടെ ചെയ്യേണ്ടത് നിനക്ക് ഇഷ്ടമാണെങ്കിൽ ചെയ്യുക. എന്റെ സപത്നി പറഞ്ഞ അധർമ്മമായ വാക്കു കേട്ട്, ശോകത്താൽ തപിക്കുന്ന എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഇവിടെനിന്നു പോകുന്നത് നിനക്കു ചേർന്നതല്ല.’ അമ്മ ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, ഒരു വികല്പം മുന്നിൽ വയ്ക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു; എന്നിട്ടും അവളുടെ വാക്കിൽ നിഷേധം സുവ്യക്തമാണ്. ‘അധർമ്മമായ വാക്ക്’ എന്ന പദത്താൽ അവൾ കൈകേയിയുടെ ആജ്ഞയുടെ പ്രാമാണ്യംതന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു. ‘കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ശോകത്തിൽ മുഴുകി’ എന്ന വിശേഷണങ്ങളാൽ അവളുടെ അവസ്ഥ സൂചിതമാകുന്നു — അവൾ യുക്തികൊണ്ടല്ല, ശോകംകൊണ്ടാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. എന്നിട്ടും അവളുടെ വാക്കിൽ മാതൃധർമ്മത്തിന്റെ അധികാരം ഉറച്ചതാണ്; തുടർന്ന് അവൾ അതേ അധികാരം വിസ്തരിച്ചു സ്ഥാപിക്കും.

‘ധർമ്മിഷ്ഠാ, ‘ഞാൻ ധർമ്മജ്ഞനാണ്’ എന്നു കരുതി ധർമ്മം ആചരിക്കാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഇവിടെത്തന്നെ നിന്ന് എന്നെ ശുശ്രൂഷിക്കുക — ഇതുതന്നെ അനുത്തമമായ ധർമ്മമായി ആചരിക്കുക. മകനേ, സ്വന്തം ഗൃഹത്തിൽ നിയമനിഷ്ഠനായി വസിച്ച് അമ്മയെ ശുശ്രൂഷിച്ച കാശ്യപൻ പരമമായ തപസ്സോടുകൂടിയവനായി സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു. ഗൗരവത്താൽ രാജാവ് നിനക്ക് എങ്ങനെ പൂജ്യനോ, അതുപോലെതന്നെ ഞാനും; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിനക്ക് അനുവാദം നൽകുന്നില്ല — ഇവിടെനിന്ന് വനത്തിലേക്കു പോകരുത്.’ കാശ്യപന്റെ ദൃഷ്ടാന്തത്താൽ അവൾ മാതൃസേവയുടെ ഫലം സ്വർഗ്ഗംതന്നെയാണെന്നു കാണിക്കുന്നു — വനവാസംകൊണ്ടുപോലും രാമനു ലഭിക്കാത്തത് എന്നാണ് അവളുടെ ആശയം. ‘ഇവിടെത്തന്നെ നിന്ന്’ എന്ന പദത്താൽ അവൾ ഒരു വികല്പംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — വനവാസമില്ലാതെയും ധർമ്മം സാദ്ധ്യമാണ് എന്നാണ് അവളുടെ യുക്തി. ഇങ്ങനെ അമ്മ ധർമ്മംകൊണ്ടുതന്നെ ധർമ്മത്തെ തടയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; രാമനാകട്ടെ തുടർന്ന് പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയുടെ പ്രാധാന്യംതന്നെ മറുപടിയായി നൽകും.

‘നിന്നിൽനിന്നു വേർപിരിഞ്ഞാൽ എന്റെ ജീവിതംകൊണ്ടോ സുഖംകൊണ്ടോ എനിക്ക് ഒരു കാര്യവുമില്ല; നിന്നോടൊപ്പം പുല്ലു തിന്നുന്നതുപോലും എനിക്കു ശ്രേയസ്കരമാണ്. ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ വനത്തിലേക്കു പോകുകയാണെങ്കിൽ, ഞാൻ ഇവിടെ നിരാഹാരമിരുന്ന് പ്രാണൻ വെടിയും, ജീവിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല. അപ്പോൾ, മകനേ, നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രം അധർമ്മത്താൽ ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം നേടിയതുപോലെ, നീ ലോകപ്രസിദ്ധമായ നരകം പ്രാപിക്കും.’ മാതൃഹത്യയുടെ ദോഷം മുന്നോട്ടുവച്ച് അവൾ അവസാനത്തെ ഉപായം പ്രയോഗിക്കുന്നു. സമുദ്രത്തിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തം പൗരാണികമാണ് — അമ്മയെ പീഡിപ്പിച്ചതിനാൽ സമുദ്രംപോലും ശിക്ഷ ഏറ്റുവാങ്ങി എന്ന കഥ. ‘പ്രായമാസിഷ്യേ’ (നിരാഹാരമിരിക്കും) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ പ്രായോപവേശംതന്നെ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് അവളുടെ അവസാനത്തെ ഉപായം. അമ്മയുടെ മരണത്തിന്റെ ദോഷംകൊണ്ട് പുത്രനെ ബന്ധിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവൾ അറിയാതെതന്നെ പുത്രന്റെ ധർമ്മസങ്കടം ഇരട്ടിയാക്കുന്നു.

അങ്ങനെ ദീനയായി വിലപിക്കുന്ന അമ്മ കൗസല്യയോട് ധർമ്മാത്മാവായ രാമൻ ധർമ്മം നിറഞ്ഞ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘പിതാവിന്റെ വാക്ക് ലംഘിക്കാൻ എനിക്കു ശക്തിയില്ല; ശിരസ്സു നമിച്ച് ഞാൻ അമ്മയെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു, ഞാൻ വനത്തിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വിദ്വാനും വനവാസിയുമായ കണ്ഡു മഹർഷി, ധർമ്മവും അധർമ്മവും അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെ, പിതാവിന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ച് പശുവിനെ കൊന്നു.’ ആദ്യംതന്നെ അദ്ദേഹം പറയുന്നത് കഴിവില്ലായ്മയല്ല, അസാദ്ധ്യതതന്നെയാണ് — പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു പ്രകൃതിനിയമംപോലെയാണ്. കണ്ഡുവിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തം കാണിക്കുന്നു — പിതൃവചനമുള്ളിടത്ത് ഗോവധംപോലും ദോഷമായി ഗണിക്കപ്പെട്ടില്ല. ‘ശിരസ്സു നമിച്ച് പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം വിനയത്തെത്തന്നെ ഉപകരണമാക്കുന്നു — യുക്തികൊണ്ടല്ല, ആജ്ഞകൊണ്ടല്ല, പ്രണാമംകൊണ്ട്. ‘അധർമ്മം അറിഞ്ഞുകൊണ്ട്’ എന്നത് കണ്ഡുവിനെക്കുറിച്ചുള്ള സവിശേഷതയാണ് — അധർമ്മം അറിഞ്ഞിട്ടും അദ്ദേഹം പിതാവിന്റെ വാക്ക് പാലിച്ചു.

‘നമ്മുടെ കുലത്തിലും പണ്ട് പിതാവായ സഗരന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഭൂമി കുഴിച്ച സഗരപുത്രന്മാർക്ക് അതിമഹത്തായ വധം നേരിട്ടു. ജമദഗ്നിപുത്രനായ പരശുരാമൻ പിതാവിന്റെ വാക്കു നിമിത്തം വനത്തിൽവച്ച് മഴുകൊണ്ട് സ്വന്തം അമ്മയായ രേണുകയെ സ്വയം വെട്ടി. ദേവീ, ഇവരും ദേവതുല്യരായ മറ്റനേകരും ഇതു ചെയ്തിട്ടുണ്ട്; ഞാനും പതറാതെ പിതാവിന്റെ വാക്കും പിതാവിന്റെ ഹിതവും നിറവേറ്റും. ഈ പിതൃശാസനം ഞാൻ ഒരാൾ മാത്രം ചെയ്യുന്നതല്ല — ഞാൻ എടുത്തുപറഞ്ഞവരും ഇതു ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.’ മൂന്നു ദൃഷ്ടാന്തങ്ങൾ — ഋഷി, രാജപുത്രന്മാർ, ബ്രാഹ്മണൻ — മൂന്നു വർണ്ണങ്ങളിലും പിതൃവചനത്തിന്റെ പ്രാധാന്യംതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. സഗരപുത്രന്മാരുടെ കഥ ബാലകാണ്ഡത്തിൽത്തന്നെ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട് — അറുപതിനായിരം പേർ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഭൂമി കുഴിക്കുന്നു, കപിലന്റെ കോപത്താൽ ഭസ്മമാകുന്നു. പരശുരാമന്റെ കഥ അതിലും ഘോരമാണ് — പിതാവിന്റെ ഒരൊറ്റ വാക്കുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം സ്വന്തം അമ്മയെത്തന്നെ കൊന്നു. ‘അക്ലീബം’ (പതറാതെ) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ ഭീരുതയുടെ അഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘അമ്മയ്ക്കു പ്രതികൂലമായ ഒരു പുതിയ ധർമ്മവും ഞാൻ ആരംഭിക്കുന്നില്ല; പൂർവ്വികർ അഭിമതമാക്കിയ, അവർ നടന്ന വഴിതന്നെയാണ് ഞാൻ പിന്തുടരുന്നത്. ഭൂമിയിൽ ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടതുതന്നെയാണ് ചെയ്യുന്നത്, മറ്റൊന്നല്ല; പിതാവിന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കുന്ന ആരും അധഃപതിക്കുന്നില്ല.’ ഇങ്ങനെ അമ്മയോടു പറഞ്ഞിട്ട്, വാക്ചതുരരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സകല ധനുർദ്ധരരിലും ശ്രേഷ്ഠനുമായ അദ്ദേഹം വീണ്ടും ലക്ഷ്മണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘ഒരു പുതിയ ധർമ്മവും ആരംഭിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം ഒരു പുതിയ തീരുമാനം എടുക്കുന്നു എന്ന ആരോപണംതന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു — ചെയ്യുന്നതു പാരമ്പര്യസിദ്ധം മാത്രം. ‘ആരും അധഃപതിക്കുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അദ്ദേഹം ഫലവും ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു — പിതൃവചനപാലനത്താൽ ആരും വീഴുന്നില്ല. തുടർന്ന് കവി രാമനെ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ സ്തുതിക്കുന്നു — വാക്ചതുരരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, ധനുർദ്ധരരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ; ഈ രണ്ടു സാമർത്ഥ്യങ്ങളും ഉണ്ടായിട്ടും അദ്ദേഹം വാക്കിനെത്തന്നെ പ്രമാണമാക്കുന്നു.

‘ലക്ഷ്മണാ, എന്നോടുള്ള നിന്റെ അനുത്തമമായ സ്നേഹവും വിക്രമവും സത്ത്വവും ആർക്കും സമീപിക്കാനാവാത്ത തേജസ്സും എനിക്കറിയാം. ശുഭലക്ഷണാ, എന്റെ അമ്മയ്ക്കുള്ള അതുല്യമായ മഹാദുഃഖം സത്യത്തിന്റെയും ശമത്തിന്റെയും അഭിപ്രായം അറിയാത്തതുകൊണ്ടാണ്. ലോകത്തിൽ ധർമ്മമാണ് പരമം; ധർമ്മത്തിൽ സത്യം പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്; പിതാവിന്റെ ഈ വാക്കും ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ളതാണ്, അതുകൊണ്ട് ഉത്തമമാണ്. വീരാ, ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കുന്ന മനുഷ്യൻ പിതാവിനോ അമ്മയ്ക്കോ ബ്രാഹ്മണനോ വാക്കു കൊടുത്തിട്ട് അതു വ്യർത്ഥമാക്കരുത്.’ ആദ്യം സ്നേഹത്തിന്റെ അംഗീകാരം, പിന്നെ യുക്തി — ഇതാണ് രാമന്റെ സംഭാഷണശൈലി. ‘സത്യത്തിന്റെയും ശമത്തിന്റെയും അഭിപ്രായം’ എന്ന പദങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം അമ്മയുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലം കാണിക്കുന്നു — സത്യത്തിന്റെയും ശമത്തിന്റെയും താത്പര്യം അവൾ അറിയുന്നില്ല, അതുകൊണ്ട് ദുഃഖിക്കുന്നു. ‘ധർമ്മത്തിൽ സത്യം പ്രതിഷ്ഠിതം’ എന്ന സൂത്രവാക്യം സർഗത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തവാക്യംപോലെയാണ്; പിതൃവചനത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം അതിനെത്തന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

‘അങ്ങനെയുള്ള ഞാൻ പിതാവിന്റെ നിയോഗം ലംഘിക്കാൻ ഒരിക്കലും ശക്തനാവില്ല; വീരാ, പിതാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ചുതന്നെയാണ് കൈകേയി എന്നെ പ്രേരിപ്പിച്ചത്. അതുകൊണ്ട് ക്ഷാത്രധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള ഈ അനാര്യമായ ബുദ്ധി ഉപേക്ഷിക്കുക; ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിക്കുക, തീക്ഷ്ണത കാണിക്കരുത്, എന്റെ ബുദ്ധിയെ പിന്തുടരുക.’ ഇങ്ങനെ സൗഹാർദ്ദത്തോടെ സഹോദരനോടു പറഞ്ഞിട്ട്, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ കൈകൂപ്പി ശിരസ്സു നമിച്ച് വീണ്ടും കൗസല്യയോടു പറഞ്ഞു. ‘ക്ഷാത്രധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചുള്ള’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണന്റെ ബുദ്ധിയുടെ മൂലംതന്നെ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു — ബലംകൊണ്ടുള്ള പ്രതികാരം ക്ഷത്രിയന്റെ സ്വഭാവമാണ്, എന്നാൽ ഇവിടെ സാമാന്യധർമ്മമാണ് ബലവത്തരം. ‘കൈകേയി എന്നെ പ്രേരിപ്പിച്ചു’ എന്നല്ല, ‘പിതാവിന്റെ വാക്കനുസരിച്ചുതന്നെ കൈകേയി പ്രേരിപ്പിച്ചു’ എന്ന പാഠം പ്രധാനമാണ് — കൈകേയി നിമിത്തം മാത്രം, ആജ്ഞ പിതാവിന്റേതുതന്നെ. ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ ലക്ഷ്യംതന്നെ നീക്കിക്കളയുന്നു.

‘ദേവീ, ഇവിടെനിന്ന് വനത്തിലേക്കു പോകുന്ന എനിക്ക് അനുമതി നൽകൂ; എന്റെ പ്രാണനെക്കൊണ്ട് ഞാൻ അമ്മയെ ആണയിടുന്നു — എനിക്കുവേണ്ടി സ്വസ്ത്യയനങ്ങൾ (മംഗളകർമ്മങ്ങൾ) ചെയ്യൂ. പണ്ട് രാജർഷിയായ യയാതി സ്വർഗ്ഗം വിട്ടിട്ട് വീണ്ടും അവിടേക്കുതന്നെ പോയതുപോലെ, പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റി ഞാൻ വനത്തിൽനിന്ന് വീണ്ടും ഈ നഗരിയിലേക്കു വരും. അമ്മേ, ശോകം ഹൃദയത്തിൽ നന്നായി ഒതുക്കിവയ്ക്കൂ, ദുഃഖിക്കരുത്; പിതാവിന്റെ വാക്കു നിറവേറ്റി ഞാൻ വനവാസത്തിൽനിന്ന് വീണ്ടും ഇവിടെ വരും.’ ആശ്വാസത്തിനുവേണ്ടിയാണ് യയാതിയുടെ ദൃഷ്ടാന്തം മുന്നോട്ടുവയ്ക്കുന്നത് — പതനവും അന്തിമമല്ല; പ്രതിജ്ഞ പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ മടങ്ങിവരവ് നിശ്ചയം എന്ന്. ‘എന്റെ പ്രാണനെക്കൊണ്ട് അമ്മയെ ആണയിടുന്നു’ എന്ന വാക്കാകട്ടെ അമ്മയുടെ നേരെ പ്രയോഗിച്ച കൂടുതൽ ശക്തമായ ഉപായമാണ് — പ്രായോപവേശംകൊണ്ട് അവനെ ബന്ധിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചവൾതന്നെ ഇപ്പോൾ പുത്രന്റെ പ്രാണശപഥത്താൽ ബന്ധിതയാകുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമൻ കരുണയ്ക്ക് കരുണകൊണ്ടുതന്നെ ഉത്തരം നൽകുന്നു.

‘അമ്മയും ഞാനും വൈദേഹിയും ലക്ഷ്മണനും സുമിത്രയും — എല്ലാവരും പിതാവിന്റെ നിയോഗത്തിൽ നിൽക്കേണ്ടവരാണ്; ഇതാണ് സനാതനധർമ്മം. അമ്മേ, ഈ സാമഗ്രികളെല്ലാം എടുത്തുമാറ്റി, ഹൃദയത്തിലെ ദുഃഖം അടക്കി, വനവാസത്തിനായി ഞാൻ എടുത്ത ധർമ്മ്യമായ തീരുമാനത്തെ അനുസരിക്കൂ.’ ഇവിടെ അദ്ദേഹം തന്റെ തീരുമാനത്തെ കുടുംബത്തിന്റെ പൊതുധർമ്മമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം മാത്രമല്ല ബന്ധിതൻ, എല്ലാവരും ആ നിയോഗത്താൽ ബന്ധിതരാണ്. ‘സാമഗ്രികൾ എടുത്തുമാറ്റി’ എന്ന പദങ്ങളാൽ അഭിഷേകസാമഗ്രികൾ നീക്കം ചെയ്യുക എന്നതാണ് അമ്മയ്ക്കുള്ള അന്തിമനിർദ്ദേശം. ‘സനാതനധർമ്മം’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം വിഷയത്തെ വ്യക്തിപരമായതിൽനിന്ന് പൊതുവായതിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു. അമ്മയുടെ ശോകത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് കർത്തവ്യം സ്ഥാപിച്ച് അദ്ദേഹം അവളെ പ്രവൃത്തിയിൽത്തന്നെ നിയോഗിക്കുന്നു — ഇതാണ് ശോകം അകറ്റാനുള്ള ഉപായം.

ധർമ്മം നിറഞ്ഞതും ആകുലതയില്ലാത്തതും പതറാത്തതുമായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട്, മരിച്ചവളെപ്പോലെ കിടന്ന ആ ദേവി വീണ്ടും ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് രാമനെ നോക്കി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘മകനേ, നിന്റെ പിതാവ് എങ്ങനെയോ, അതുപോലെതന്നെ ഞാനും സ്വധർമ്മത്താലും സൗഹൃദത്താലും നിനക്കു ഗുരുവാണ്. ഞാൻ നിനക്ക് അനുവാദം നൽകുന്നില്ല; അതീവദുഃഖിതയായ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു പോകുന്നത്, മകനേ, നിനക്കു ചേർന്നതല്ല. ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവനേ, നീയില്ലാതെ ഇവിടെ എന്റെ ജീവിതംകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? ലോകംകൊണ്ടോ, സ്വധകൊണ്ടോ, അമൃതംകൊണ്ടോ എന്തു പ്രയോജനം? ഈ ജീവലോകം മുഴുവനെക്കാളും എനിക്കു ശ്രേയസ്കരം ഒരു മുഹൂർത്തനേരത്തെ നിന്റെ സാന്നിദ്ധ്യം മാത്രമാണ്.’ ‘മരിച്ചവളെപ്പോലെ കിടന്ന് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്’ എന്ന ഉപമയാൽ കവി അവളുടെ ഉണർവിനെ മരണത്തിൽനിന്നുള്ള മടങ്ങിവരവുപോലെ വർണ്ണിക്കുന്നു. ‘സ്വധകൊണ്ടോ അമൃതംകൊണ്ടോ എന്തു പ്രയോജനം’ എന്ന പദങ്ങളാൽ അവൾ പിതൃയജ്ഞത്തിന്റെയും ദേവഭോഗത്തിന്റെയും വിലതന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു — പുത്രന്റെ ഒരു മുഹൂർത്തനേരത്തെ സാന്നിദ്ധ്യമാണ് അവൾക്ക് എല്ലാം.

അമ്മയുടെ ആ കരുണമായ വിലാപം കേട്ട്, പന്തങ്ങളുമായി മനുഷ്യർ ആട്ടിയോടിക്കുമ്പോൾ ഇരുട്ടിലേക്കു കടന്ന മഹാഗജംപോലെ, രാമൻ കൂടുതൽ ജ്വലിച്ചു. ഏതാണ്ട് ബോധമറ്റ അമ്മയെയും ആർത്തനും സന്തപ്തനുമായ സൗമിത്രിയെയും കണ്ട്, ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന് അദ്ദേഹം, അവിടെ അദ്ദേഹത്തിനു മാത്രം പറയാൻ കഴിയുന്ന തരത്തിലുള്ള ധർമ്മ്യമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ലക്ഷ്മണാ, നിന്റെ ഭക്തിയും പരാക്രമവും എനിക്കു എന്നും അറിയാം; എന്നാൽ എന്റെ അഭിപ്രായം നോക്കാതെ അമ്മയോടൊപ്പം നീയും എന്നെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. ജീവലോകത്തിൽ ധർമ്മവും അർത്ഥവും കാമവും ധർമ്മഫലത്തിന്റെ ഉദയത്തിൽ ഒന്നിച്ചു കാണപ്പെടുന്നു; ധർമ്മമുള്ളിടത്ത് അവയെല്ലാം നിസ്സംശയമായും ഉണ്ട് — അനുസരണയുള്ളവളും പ്രിയയും പുത്രവതിയുമായ ഭാര്യ മൂന്നും സാധിക്കുന്നതുപോലെ.’ ‘പന്തങ്ങളാൽ ആട്ടിയോടിക്കപ്പെടുന്ന മഹാഗജം’ എന്ന ഉപമയാൽ കവി രാമന്റെ ആന്തരികതേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു — തടസ്സം വർദ്ധിക്കുന്തോറും നിശ്ചയം ജ്വലിക്കുന്നു. ‘അദ്ദേഹത്തിനു മാത്രം പറയാൻ കഴിയുന്ന’ എന്നതു കവിയുടെ സ്വന്തം സാക്ഷ്യമാണ് — ഇത്തരമൊരു വാക്ക് രാമനല്ലാതെ മറ്റാർക്കും പറയാനാവില്ല.

‘ആ മൂന്നും ഉൾക്കൊള്ളാത്ത കർമ്മം ആരംഭിക്കരുത്; ധർമ്മം ഉണ്ടാകുന്നതുതന്നെ ഉദ്യമിക്കണം. ലോകത്തിൽ അർത്ഥത്തിൽ മാത്രം തൽപരനായവൻ വെറുക്കപ്പെടുന്നു; കാമത്തിൽ മുഴുകുന്നതും പ്രശസ്തമല്ല. ഗുരുവും രാജാവും പിതാവും വൃദ്ധനുമായ ഒരാൾ ക്രോധത്താലോ ഹർഷത്താലോ കാമത്താലോ ഒരു കാര്യം ആജ്ഞാപിച്ചാൽ, ധർമ്മം നോക്കുന്ന, ക്രൂരതയില്ലാത്ത ആരാണ് അതു ചെയ്യാതിരിക്കുക? അതുകൊണ്ട് പിതാവിന്റെ ഈ പ്രതിജ്ഞ മുഴുവനും യഥാവിധി നിറവേറ്റാതിരിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല; കുഞ്ഞേ, നമ്മെ നിയോഗിക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് ഗുരു, ദേവിക്ക് ഭർത്താവും ഗതിയും ധർമ്മവും. ആ ധർമ്മരാജൻ ജീവിച്ചിരിക്കെ, വിശേഷിച്ച് സ്വന്തം വഴിയിൽ വർത്തിക്കുമ്പോൾ, ദേവി മറ്റേതൊരു വിധവയെയുംപോലെ എന്നോടൊപ്പം ഇവിടെനിന്ന് എങ്ങനെ പോകും?’ ‘അനൃശംസവൃത്തി’ (ക്രൂരതയില്ലാത്തവൻ) എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം കാഠിന്യമില്ലായ്മയെത്തന്നെ പുത്രധർമ്മത്തിന്റെ മൂലമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അമ്മ അനുഗമിക്കാമെന്ന നിർദ്ദേശവും അദ്ദേഹം നിരാകരിക്കുന്നു — ഭർത്താവ് ജീവിച്ചിരിക്കെ സതി പുത്രനോടൊപ്പം വനത്തിലേക്കു പോയാൽ അവൾ വിധവയെപ്പോലെ കാണപ്പെടും; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിഷേധത്തിന്റെ കാരണം.

‘അങ്ങനെയുള്ള അമ്മ വനത്തിലേക്കു പോകുന്ന എനിക്ക് അനുമതി നൽകൂ; ദേവീ, ഞങ്ങൾക്കുവേണ്ടി സ്വസ്ത്യയനങ്ങൾ ചെയ്യൂ — കാലം പൂർത്തിയാകുമ്പോൾ ഞാൻ വീണ്ടും മടങ്ങിവരേണ്ടതിന്, സത്യത്താൽ യയാതി വീണ്ടും സ്വർഗ്ഗത്തിലെത്തിയതുപോലെ. ദേവീ, കേവലം രാജ്യത്തിനുവേണ്ടി മഹോദയമായ യശസ്സിനെ പിന്നിലാക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല; ജീവിതം ദീർഘമല്ലാത്തതായിരിക്കെ, അധർമ്മത്താൽ നിസ്സാരമായ ഭൂമി ഇന്നു ഞാൻ വരിക്കുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ ആ നരശ്രേഷ്ഠൻ അമ്മയെ പ്രസാദിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, പരാക്രമത്തോടെ ദണ്ഡകത്തിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ, അനുജനെ നന്നായി ഉപദേശിച്ച്, ആ അമ്മയെ ഹൃദയത്തിൽ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു. പ്രദക്ഷിണം മാനസികമാണ് — ശരീരംകൊണ്ടല്ല, ഹൃദയംകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം അമ്മയെ അവസാനമായി വലംവയ്ക്കുന്നത്. ‘നിസ്സാരമായ ഭൂമി’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം രാജ്യത്തിന്റെ വിലതന്നെ കുറയ്ക്കുന്നു — അധർമ്മത്താൽ ലഭിക്കുന്ന ഭൂമി തുച്ഛമാണ്, ധർമ്മത്താൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്ന യശസ്സോ മഹോദയം. ഇങ്ങനെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ ദൈവത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം ബോധിപ്പിക്കും.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക