॥वाल्मीकिरामायणम् അയോധ്യാകാണ്ഡം · 20-ാം സർഗ്ഗം

അയോധ്യാകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

കൗസല്യയുടെ വിലാപം

അന്തഃപുരത്തിലെ ആർത്തനാദം, രാമൻ അമ്മയുടെ അടുത്തേക്കു പോകുന്നത്, വനവാസം അറിയിക്കൽ, കൗസല്യയുടെ മോഹാലസ്യവും ദീർഘമായ വിലാപവും

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് കൈകേയിയുടെ അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി. ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ പുറത്തിറങ്ങിയപ്പോൾ അന്തഃപുരത്തിൽ സ്ത്രീകളുടെ വലിയ ആർത്തനാദം ഉയർന്നു. അവർ വിലപിക്കുന്നു — ‘പിതാവ് പ്രേരിപ്പിക്കാതെതന്നെ അന്തഃപുരത്തിലെ എല്ലാവരുടെയും കാര്യങ്ങളിൽ സ്വയം ഏർപ്പെട്ടിരുന്നവനും, നമ്മുടെ ഗതിയും ശരണവുമായിരുന്നവനുമായ ആ രാമൻ ഇന്ന് നാടുവിട്ടുപോകും. അമ്മയായ കൗസല്യയോട് എങ്ങനെ ഉചിതമായി എന്നും പെരുമാറുന്നുവോ, അതുപോലെതന്നെ ജനനംമുതൽ നമ്മോടും പെരുമാറുന്നു.’ ഇവിടെ കവി രാമന്റെ ഗാർഹസ്ഥ്യഗുണങ്ങൾ മറ്റ് അമ്മമാരുടെ വായിലൂടെ പറയുന്നു. ‘കൃതാഞ്ജലൗ’ (കൈകൂപ്പിയവനായി) എന്ന പദത്താൽ, അദ്ദേഹം ചെറിയമ്മയെ പ്രണമിച്ചിട്ടുതന്നെയാണ് പുറത്തിറങ്ങുന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെവച്ചുതന്നെ അന്തഃപുരത്തിലെ നിലവിളി ആരംഭിക്കുന്നു. രാജാവിന്റെ മറ്റു പത്നിമാരും അദ്ദേഹത്തെ പുത്രനെപ്പോലെതന്നെ കരുതുന്നു, കാരണം അദ്ദേഹം അവരോടും മാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറിയിരുന്നു. അതുകൊണ്ട് അവരുടെ ശോകം ഔപചാരികമല്ല, ആത്മീയമാണ്.

‘ശകാരിക്കപ്പെട്ടാലും കോപിക്കാത്തവനും, കോപം ഉളവാക്കുന്നവ ഒഴിവാക്കുന്നവനും, കോപിച്ചവരെയെല്ലാം പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നവനും — അവൻ ഇന്ന് ഇവിടെനിന്നു പോകും. കഷ്ടം, നമ്മുടെ രാജാവ് ബുദ്ധിയില്ലാത്തവനായി ജീവലോകത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; സർവ്വജീവികളുടെയും ഗതിയായ രാഘവനെ അദ്ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നുവല്ലോ.’ ഇങ്ങനെ എല്ലാ രാജ്ഞിമാരും കിടാവില്ലാത്ത പശുക്കളെപ്പോലെ ഭർത്താവിനെ പഴിക്കുന്നു, ഉറക്കെ നിലവിളിക്കുന്നു. അന്തഃപുരത്തിലെ ആ ഘോരമായ ആർത്തനാദം കേട്ട്, പുത്രശോകത്താൽ തപിച്ച രാജാവ് ലജ്ജയാൽ ആസനത്തിൽ ചുരുണ്ടൊതുങ്ങി. പുത്രനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവന് ശയ്യ മാത്രമേ ശരണമായി ശേഷിക്കുന്നുള്ളൂ. ‘കിടാവില്ലാത്ത പശുക്കൾ’ എന്ന ഉപമ അത്യന്തം മർമ്മസ്പർശിയാണ് — കിടാവു നഷ്ടപ്പെട്ട പശു ആർത്തമായി കരയുന്നതുപോലെതന്നെ അവരും. ‘ബുദ്ധിയില്ലാത്തവൻ’ എന്ന പദത്താൽ അവർ രാജാവിനെ ശപിക്കുകയല്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിവേകനാശം സൂചിപ്പിക്കുക മാത്രമാണ് ചെയ്യുന്നത്. ‘സർവ്വജീവികളുടെയും ഗതി’ എന്നത് രാമന്റെ ലോകോപകാരിത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു — എല്ലാവരുടെയും ആശ്രയമായവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് എല്ലാവരുടെയും നഷ്ടമാണ്. ‘വ്യാലീയത’ (ചുരുണ്ടൊതുങ്ങി) എന്ന ക്രിയാപദത്താൽ ലജ്ജയുടെയും ശോകത്തിന്റെയും മിശ്രണം സൂചിതമാകുന്നു — രാജാവ് മറുപടി പറയുന്നില്ല, ആസനത്തിൽത്തന്നെ ഒളിക്കുന്നു.

ഇവിടെ രാമൻ അത്യന്തം ക്ലേശിച്ച്, നിശ്വസിക്കുന്ന ആനയെപ്പോലെ, എന്നാൽ ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെ, സഹോദരനോടൊപ്പം അമ്മയുടെ അന്തഃപുരത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ ഗൃഹവാതിൽക്കൽ ഇരിക്കുന്ന ഏറെ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു വൃദ്ധപുരുഷനെയും, നിൽക്കുന്ന മറ്റ് അനേകരെയും അദ്ദേഹം കണ്ടു. രാമനെ കണ്ടമാത്രയിൽ അവരെല്ലാം അടുത്തുവന്ന്, ജയിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാഘവനെ ‘ജയ!’ എന്ന ആശംസയാൽ വർദ്ധിപ്പിച്ചു. വാർത്ത ഇതുവരെ പരന്നിട്ടില്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പുരവാസികൾ ഇപ്പോഴും അഭിഷേകംതന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു, രാമനാകട്ടെ വനവാസവുമായാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്. ‘നിശ്വസിക്കുന്ന ആനയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — പുറമേ ശാന്തത, ഉള്ളിലോ വലിയ ക്ലേശം. ‘വശീ’ (ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ളവൻ) എന്ന പദവും അവിടെത്തന്നെ ചേർത്തിരിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വശത്തിലാണ്, അതുകൊണ്ട് മുഖത്തു ഭാവഭേദമില്ല. ജയഘോഷങ്ങളാൽ വർദ്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന അദ്ദേഹം അവരുടെ ഹർഷം തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് മൗനമായിത്തന്നെ മുന്നോട്ടുപോകുന്നു.

ആദ്യത്തെ കക്ഷ്യയിൽ പ്രവേശിച്ച്, രണ്ടാമത്തേതിൽ രാജാവിനാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട വേദസമ്പന്നരായ വൃദ്ധബ്രാഹ്മണരെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. ആ വൃദ്ധന്മാരെ പ്രണമിച്ച്, മൂന്നാമത്തെ കക്ഷ്യയിൽ വാതിൽ കാക്കുന്നതിൽ ശ്രദ്ധാലുക്കളായ ബാലികമാരും വൃദ്ധകളുമായ സ്ത്രീകളെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. അവർ ഹർഷിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന് ആശംസ നേർന്ന്, ഗൃഹത്തിനുള്ളിൽ കടന്ന് വേഗം രാമന്റെ അമ്മയെ ആ പ്രിയവാർത്ത അറിയിച്ചു. മൂന്നു കക്ഷ്യകളുടെ ഈ വർണ്ണന ഗൃഹഘടനയുടേതു മാത്രമല്ല, വാർത്തയെക്കുറിച്ചുള്ള അജ്ഞതയുടെയും സൂചകമാണ് — എല്ലായിടത്തും ഹർഷം, രാമന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മാത്രം സത്യം. വേദസമ്പന്നരായ ബ്രാഹ്മണരും വൃദ്ധകളായ ദ്വാരപാലികമാരും — ഇവരെല്ലാം രാജാവിനാൽത്തന്നെ ആദരിക്കപ്പെട്ടവരാണ്; അവർ കൗസല്യയുടെ ഗൃഹത്തിന്റെ മര്യാദയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആ സ്ത്രീകൾ ഹർഷിച്ച് വേഗം അമ്മയെ ആശംസിക്കുന്നു — ‘പുത്രൻ വന്നിരിക്കുന്നു’ എന്നതാണ് അവരുടെ പ്രിയവാർത്ത. എന്നാൽ അവർ പ്രിയമെന്നു കരുതുന്നതുതന്നെ അപ്രിയത്തിന്റെ വാഹകമാണ്.

ദേവിയായ കൗസല്യയും അപ്പോൾ പുത്രന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച്, രാത്രി മുഴുവൻ ഏകാഗ്രതയോടെ കഴിച്ചുകൂട്ടി, പ്രഭാതത്തിൽ വിഷ്ണുപൂജ ചെയ്യുകയായിരുന്നു. പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച്, ഹർഷത്തോടെ, എന്നും വ്രതനിഷ്ഠയായി, മംഗളകർമ്മങ്ങൾ നിർവ്വഹിച്ച അവൾ അപ്പോൾ മന്ത്രപൂർവ്വം അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്യുകയായിരുന്നു. അമ്മയുടെ മംഗളമായ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച രാമൻ അവിടെ അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്യിക്കുന്ന അമ്മയെ കണ്ടു. പുത്രന്റെ അഭിഷേകത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഇതെല്ലാം ചെയ്തത്; പുത്രനോ വനവാസവാർത്തയുമായി വന്നിരിക്കുന്നു — ഈ വൈരുദ്ധ്യമാണ് സർഗത്തിലെ കരുണയുടെ മൂലം. ‘രാത്രി മുഴുവൻ ഏകാഗ്രതയോടെ കഴിച്ചുകൂട്ടി’ എന്ന പദങ്ങളാൽ ഉറക്കമൊഴിച്ചത് സൂചിതമാകുന്നു — രാത്രി മുഴുവൻ അവൾ വ്രതത്തിലാണ് കഴിച്ചുകൂട്ടിയത്. പട്ടുവസ്ത്രം, മംഗളകർമ്മം, മന്ത്രപൂർവ്വമുള്ള അഗ്നിഹോത്രം — ഇവയെല്ലാം പുത്രന്റെ അഭിഷേകത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെ ചെയ്തവയാണ്. വിഷ്ണുപൂജ അവളുടെ സവിശേഷതയാണ്, കാരണം പുത്രൻതന്നെയാണ് അവൾക്ക് ഇഷ്ടദേവതയുടെ രൂപത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നത്.

അവിടെ ദേവകാര്യത്തിനായി ഒരുക്കിവച്ച സാമഗ്രികളും അദ്ദേഹം കണ്ടു — തൈര്, അക്ഷതം, നെയ്യ്, മോദകങ്ങൾ, ഹവിസ്സുകൾ, മലർ, വെളുത്ത മാലകൾ, പായസം, എള്ളും അരിയും ചേർത്ത കൃസരം, സമിധുകൾ, നിറകുടങ്ങൾ എന്നിവ രഘുനന്ദനൻ കണ്ടു. വെളുത്ത പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച്, വ്രതാനുഷ്ഠാനത്താൽ ക്ഷീണിച്ച്, ജലംകൊണ്ട് ദേവതകൾക്കു തർപ്പണം ചെയ്യുന്ന സുന്ദരിയായ ആ അമ്മയെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. ഈ പദങ്ങളാൽ, പുത്രന്റെ അഭ്യുദയത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെ ഉപവാസങ്ങളാൽ അമ്മ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു — അവളുടെ തപസ്സിന്റെ ഫലംതന്നെ ഇപ്പോൾ വിപരീതമാകാൻ പോകുന്നു. സാമഗ്രികളുടെ ഈ പട്ടിക വെറും അലങ്കാരമല്ല — ഓരോ ദ്രവ്യവും മംഗളസൂചകമാണ്; തൈര്, അക്ഷതം, നെയ്യ്, മലർ, വെളുത്ത മാലകൾ, പായസം, കൃസരം, നിറകുടങ്ങൾ — എല്ലാം അഭിഷേകത്തിന്റെതന്നെ ഉപകരണങ്ങളാണ്. കൗസല്യ തർപ്പണത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നിടത്തുതന്നെ പുത്രൻ വരുന്നു — ദേവതർപ്പണത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ വിയോഗവാർത്ത; ഇതാണ് കവിയുടെ സംവിധാനചാതുര്യം.

ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം വന്ന, അമ്മയെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന പുത്രനെ കണ്ട് അവൾ അത്യന്തം ഹർഷിച്ച് അവന്റെ നേരെ ചെന്നു — പെൺകുതിര കുതിരക്കുട്ടിയുടെ നേരെ ഓടുന്നതുപോലെ. അടുത്തുവന്ന അമ്മയുടെ പാദം പിടിച്ചു വന്ദിച്ച രാഘവനെ അവൾ ഇരുകൈകളാലും ആലിംഗനം ചെയ്തു, ശിരസ്സിൽ മുകർന്നു. പിന്നെ പുത്രവാത്സല്യത്താൽ കൗസല്യ എതിർക്കാനാവാത്തവനായ തന്റെ പുത്രൻ രാഘവനോട് പ്രിയവും ഹിതവുമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. അമ്മയുടെ ഹർഷം എത്ര ഉയരത്തിലാണോ, അത്രതന്നെ ആഴത്തിലായിരിക്കും തുടർന്നുള്ള വീഴ്ച — കവി ആദ്യം ഹർഷം പൂർണ്ണമായി വർണ്ണിക്കുന്നു, പിന്നെ അതിനെത്തന്നെ തകർക്കാൻ. ‘ചിരസ്യ’ (ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷമാണ് അമ്മയുടെ അടുത്തു വന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അഭിഷേകത്തിരക്കിൽ ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. പെൺകുതിരയുടെയും കുതിരക്കുട്ടിയുടെയും ഉപമ മൃഗലോകത്തിൽനിന്ന് എടുത്തതാണ്; അതിലൂടെ സ്നേഹത്തിന്റെ സ്വാഭാവികത സൂചിതമാകുന്നു. ശിരസ്സിൽ മുകരുന്നത് അമ്മയുടെ വാത്സല്യത്തിന്റെ പ്രാചീനമായ ആചാരമാണ്.

‘വൃദ്ധരും ധർമ്മശീലരും മഹാത്മാക്കളുമായ രാജർഷിമാരുടെ ആയുസ്സും കീർത്തിയും കുലത്തിനു ചേർന്ന ധർമ്മവും നീ പ്രാപിക്കുക. രാഘവാ, സത്യപ്രതിജ്ഞനായ നിന്റെ പിതാവായ രാജാവിനെ കാണുക; ആ ധർമ്മാത്മാവ് ഇന്നുതന്നെ നിന്നെ യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൾ ആസനം നൽകി, ഭോജനത്തിനു ക്ഷണിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ രാഘവൻ നൽകിയ ആസനം തൊടുക മാത്രം ചെയ്ത്, അല്പം കൈകൂപ്പി നീട്ടിക്കൊണ്ട് അമ്മയോടു പറഞ്ഞു. ആസനം തൊട്ടതേയുള്ളൂ — അതിൽ ഇരുന്നില്ല; അതിലൂടെത്തന്നെ തുടർന്നുവരുന്ന വാക്ക് സൂചിതമാകുന്നു. ‘വൃദ്ധരും ധർമ്മശീലരുമായ രാജർഷിമാർ’ എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ അവൾ പുത്രന് ഒരു ആദർശംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — ദീർഘായുസ്സ്, അക്ഷയമായ കീർത്തി, കുലോചിതമായ ധർമ്മം. അവളുടെ ആശീർവാദം അഭിഷേകം നിശ്ചിതമാണെന്ന ബോധ്യത്തോടെയുള്ളതാണ്; ‘ഇന്നുതന്നെ അഭിഷേകം ചെയ്യും’ എന്ന് അവൾ ദൃഢമായി കരുതുന്നു. ഈ അജ്ഞതതന്നെ തുടർന്ന് അവളുടെ ദുഃഖം ഇരട്ടിയാക്കുന്നു.

സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ വിനീതനും ആദരവാൽ കുനിഞ്ഞവനുമായ അദ്ദേഹം ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടവനായി യാത്ര ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി. ‘ദേവീ, അമ്മ അറിയുന്നില്ലെന്നു തോന്നുന്നു — വലിയൊരു ഭയം വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു; ഇത് അമ്മയ്ക്കും വൈദേഹിക്കും ലക്ഷ്മണനും ദുഃഖമായിത്തീരും. ഞാൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു പോകുന്നു; ഈ ആസനംകൊണ്ട് എനിക്ക് എന്തു കാര്യം? ദർഭാസനത്തിനു യോഗ്യമായ കാലമാണ് എനിക്കു വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നത്.’ രാജാസനത്തിനു പകരം ദർഭാസനം — ഈ ഒറ്റവാക്യംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന അവസ്ഥ സംക്ഷേപിച്ചു പറയുന്നു. ‘സ്വഭാവവിനീതൻ’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭയംകൊണ്ടോ സങ്കോചംകൊണ്ടോ അല്ല, സ്വഭാവംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം കുനിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ‘ആപ്രഷ്ടും’ (യാത്ര ചോദിക്കാൻ) എന്നതുകൊണ്ട് — അദ്ദേഹം അനുവാദം യാചിക്കുകയാണ്, തീരുമാനം അറിയിക്കുകയല്ല. ‘ദർഭാസനത്തിനു യോഗ്യമായ കാലം’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സിംഹാസനത്തിനു പകരം ദർഭാസനം, രാജ്യത്തിനു പകരം തപസ്സ് എന്നിങ്ങനെ എല്ലാം സൂചിതമാകുന്നു.

‘മുനിയെപ്പോലെ മാംസം ഉപേക്ഷിച്ച്, കിഴങ്ങുകളും വേരുകളും പഴങ്ങളുംകൊണ്ടു ജീവിച്ച്, ആളൊഴിഞ്ഞ വനത്തിൽ ഞാൻ പതിനാലു വർഷം വസിക്കും. മഹാരാജാവ് ഭരതനു യൗവരാജ്യം നൽകുന്നു; എന്നെയാകട്ടെ താപസനാക്കി ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു നാടുകടത്തുന്നു. ആറും എട്ടും വർഷം ഞാൻ ആളൊഴിഞ്ഞ വനത്തിൽ വസിക്കും — കാട്ടുവിഭവങ്ങൾ സേവിച്ചും പഴങ്ങളും വേരുകളുംകൊണ്ട് ഉപജീവനം കഴിച്ചും.’ ‘ആറും എട്ടും’ എന്ന എണ്ണൽഭേദത്താൽ കവി വീണ്ടും പതിനാല് എന്ന സംഖ്യതന്നെ ഉറപ്പിക്കുന്നു — അമ്മ ആ സംഖ്യ മറക്കാതിരിക്കാനെന്നപോലെ. ‘മാംസം ഉപേക്ഷിച്ച്’ എന്ന പദത്താൽ രാജഭോഗങ്ങളുടെ ത്യാഗവും ‘മുനിയെപ്പോലെ’ എന്നതിനാൽ വരാനിരിക്കുന്ന ജീവിതത്തിന്റെ വിധിയും സൂചിതമാകുന്നു. ‘വിവാസയതി’ (നാടുകടത്തുന്നു) എന്ന ക്രിയാപദമാകട്ടെ കഠിനമാണ് — പിതാവ് സ്വയം നാടുകടത്തുന്നു എന്ന്. എന്നിട്ടും രാമൻ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, വസ്തുസ്ഥിതി മാത്രം പറയുന്നു; അമ്മയുടെ മുന്നിൽപോലും അദ്ദേഹം പിതാവിനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല.

ഇതു കേട്ട് ആ ദേവി, വനത്തിൽ മഴുവാൽ വെട്ടിയിട്ട സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ ശാഖപോലെ, സ്വർഗ്ഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവതയെപ്പോലെ, പെട്ടെന്ന് നിലത്തു വീണു. ദുഃഖം അനുഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്ത, വാഴപോലെ വീണുകിടക്കുന്ന, ബോധമറ്റ അമ്മയെ കണ്ട് രാമൻ അവളെ എഴുന്നേല്പിച്ചു. ഭാരം ചുമന്നു തളർന്ന പെൺകുതിര നിലത്തുരുണ്ട് എഴുന്നേൽക്കുന്നതുപോലെ എഴുന്നേറ്റ, ദീനയും ദേഹമാസകലം പൊടിപുരണ്ടവളുമായ അവളെ അദ്ദേഹം കൈകൊണ്ടു തലോടി. ‘ദുഃഖം അനുഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്ത’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ പട്ടമഹിഷി ഒരിക്കലും ദുഃഖം അനുഭവിച്ചിട്ടില്ല; ഇന്നോ നിലത്ത് പൊടിയിൽ. ‘മഴുവാൽ വെട്ടിയ സാലശാഖ’ എന്ന ഉപമയാൽ ആകസ്മികമായ വീഴ്ചയും ‘സ്വർഗ്ഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവത’ എന്നതിനാൽ അവളുടെ മുൻസ്ഥിതിയുടെ ഉന്നതിയും സൂചിതമാകുന്നു. രാമനാകട്ടെ വിലപിക്കുന്നില്ല — കൈകൊണ്ട് പൊടി തുടയ്ക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘വിമമർശ’ (തലോടി) എന്ന ഒറ്റപ്പദത്താൽ പുത്രന്റെ മൂകമായ സേവാഭാവം തെളിയുന്നു.

സുഖം ശീലിച്ചിരുന്ന അവൾ ദുഃഖത്താൽ പീഡിതയായി, അടുത്തിരിക്കുന്ന പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാഘവനോട്, ലക്ഷ്മണൻ കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, പറഞ്ഞു — ‘മകനേ രാഘവാ, എന്റെ ശോകത്തിനായി നീ ജനിച്ചിരുന്നില്ലെങ്കിൽ, സന്താനമില്ലാത്തവളായ എനിക്ക് ഇതിലധികം ദുഃഖം കാണേണ്ടിവരുമായിരുന്നില്ല. വന്ധ്യയ്ക്ക് ഒരേയൊരു മാനസികശോകമേയുള്ളൂ — ‘എനിക്കു സന്താനമില്ല’ എന്ന സന്താപം; മറ്റൊന്നില്ല.’ പുത്രനില്ലാത്തതിന്റെ ദുഃഖം ഒന്നു മാത്രം, പുത്രവിയോഗത്തിന്റെ ദുഃഖമോ അനന്തം — ഇതാണ് അവളുടെ വിലാപത്തിന്റെ മൂലകാരണം. ‘ലക്ഷ്മണൻ കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ’ എന്ന പദത്താൽ, ലക്ഷ്മണനും അവിടെത്തന്നെ കേട്ടുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്നു എന്ന് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധത്തിനുള്ള ഭൂമിക ഇവിടെത്തന്നെ ഒരുങ്ങുന്നു; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്നു. ‘സുഖം ശീലിച്ചവൾ ദുഃഖപീഡിത’ എന്ന വിരോധാലങ്കാരത്താൽ അവളുടെ അവസ്ഥാന്തരം സംക്ഷേപിച്ചു കാണിക്കുന്നു.

‘ഭർത്താവിന്റെ പ്രഭുത്വകാലത്ത് ഞാൻ മുമ്പ് ഒരു കല്യാണമോ സുഖമോ കണ്ടിട്ടില്ല; ‘പുത്രന്റെ കാലത്തു കാണാം’ എന്ന ആശയിൽ മാത്രമാണ്, രാമാ, ഞാൻ കഴിഞ്ഞുകൂടിയത്. ശ്രേഷ്ഠയായിരുന്നിട്ടും, എന്നെക്കാൾ താഴ്ന്നവരായ സപത്നിമാരുടെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്ന അനേകം അപ്രിയവാക്കുകൾ എനിക്കു കേൾക്കേണ്ടിവരും. എന്റെ ഈ അന്തമില്ലാത്ത ശോകവും വിലാപവുംപോലെ, സ്ത്രീകൾക്ക് ഇതിനെക്കാൾ ദുഃഖകരമായി മറ്റെന്തുണ്ടാകും? നീ അടുത്തുണ്ടായിരുന്നപ്പോൾപോലും ഞാൻ ഇങ്ങനെ അവഗണിക്കപ്പെട്ടു; നീ ദൂരെപ്പോയാൽ പിന്നെ പറയാനുണ്ടോ? കുഞ്ഞേ, മരണമാണ് എനിക്കു നിശ്ചയം.’ ‘അന്തമില്ലാത്ത ശോകം’ എന്ന പദത്താൽ അവൾ തന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ അതിരില്ലായ്മതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വൃദ്ധയായ പട്ടമഹിഷിക്കുപോലും സപത്നിമാരിൽനിന്ന് അപമാനം — ഇതുതന്നെയാണ് അവളുടെ വ്രതങ്ങളുടെ വൈഫല്യത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷപ്രമാണം. രാമന്റെ സാന്നിദ്ധ്യം മാത്രമായിരുന്നു അവളുടെ ഏക രക്ഷ; അവൻ ദൂരെപ്പോകുമ്പോൾ മരണം നിശ്ചയമെന്ന് അവൾ കരുതുന്നു. ‘ഒരു കല്യാണവും കണ്ടിട്ടില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ തന്റെ ദാമ്പത്യജീവിതം മുഴുവനും ഒരു പദംകൊണ്ടു പഴിക്കുന്നു — സുഖം ഒരിക്കലും അനുഭവിച്ചിട്ടില്ല, ആശ മാത്രമായിരുന്നു ആശ്രയം.

‘ഭർത്താവിന് എന്നും അനഭിമതയായ ഞാൻ അത്യന്തം അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കൈകേയിയുടെ പരിചാരകർക്കു തുല്യയായോ അതിലും താഴ്ന്നവളായോ ആണ് ഞാൻ ഗണിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നെ സേവിക്കുകയോ പിന്തുടരുകയോ ചെയ്യുന്ന ആരായാലും, കൈകേയിയുടെ പുത്രനെ നോക്കി അവരും എന്നോടു സംസാരിക്കുകയില്ല. എന്നും കോപിക്കുന്ന സ്വഭാവമുള്ള അവളുടെ ആ പരുഷം പറയുന്ന മുഖം, ദുർഗ്ഗതയായ ഞാൻ എങ്ങനെ കാണും, മകനേ?’ രാജ്ഞിക്കുപോലും ദാസിയുടേതുപോലുള്ള അവസ്ഥ — ഇതിലൂടെ കവി അന്തഃപുരത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചിത്രം കാണിക്കുന്നു. ‘പരിചാരകർക്കു തുല്യയോ താഴ്ന്നവളോ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൾ തന്റെ സ്ഥാനനഷ്ടം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പട്ടമഹിഷിപോലും ഇളയവളുടെ ദാസിമാരെക്കാൾ താഴെ. ‘അന്വീക്ഷ്യ’ (നോക്കി) എന്ന പദത്താൽ ഭയത്തിന്റെ മൂലം കാണിക്കുന്നു — കൈകേയി മാത്രമല്ല, അവളുടെ പുത്രന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന രാജ്യഭരണമാണ് ജനങ്ങളെ മൗനികളാക്കുന്നത്.

‘രാഘവാ, നീ ജനിച്ചശേഷം ദുഃഖത്തിന്റെ അറുതി കാത്തിരുന്ന് എനിക്കു പത്തും ഏഴും വർഷം കടന്നുപോയി. അക്ഷയമായ ആ മഹാദുഃഖവും സപത്നിമാരുടെ അപമാനവും, ഇങ്ങനെ വൃദ്ധയായിരിക്കെ, ഇനിയും ഏറെക്കാലം സഹിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയില്ല. പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന നിന്റെ മുഖം കാണാതെ, ദയനീയയായി, ദയനീയമായ ജീവിതവുമായി ഞാൻ എങ്ങനെ കഴിഞ്ഞുകൂടും?’ പുത്രന്റെ രാജ്യഭരണത്തിൽ എല്ലാ ദുഃഖവും ക്ഷയിക്കും എന്ന ആശയിൽ ജീവിച്ചിരുന്ന അമ്മയുടെ ആ ആശതന്നെ ഇന്ന് അറ്റുപോയിരിക്കുന്നു. ‘പത്തും ഏഴും’ എന്ന എണ്ണലിലൂടെ പതിനേഴു വർഷം എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിലാകട്ടെ ഉപനയനംമുതലാണ് എണ്ണൽ നടത്തിയിരിക്കുന്നത്. ‘കൃപണജീവികാ’ (ദയനീയമായ ജീവിതമുള്ളവൾ) എന്ന പദത്താൽ അവൾ ഭാവിജീവിതത്തിന്റെ ദൈന്യംതന്നെ പേരെടുത്തു പറയുന്നു. ഇവിടെ അവളുടെ വിലാപം ശോകത്തിൽനിന്ന് ആത്മനിന്ദയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു.

‘ഉപവാസങ്ങളാലും യോഗാനുഷ്ഠാനങ്ങളാലും അനേകം പരിശ്രമങ്ങളാലും, ദുർഗ്ഗതയായ ഞാൻ ദുഃഖത്തോടെ നിന്നെ വളർത്തി — അതെല്ലാം വ്യർത്ഥമായി. വർഷകാലത്ത് പുതുവെള്ളം തട്ടുമ്പോൾ മഹാനദിയുടെ തീരംപോലെ പിളർന്നുപോകാത്ത എന്റെ ഈ ഹൃദയം കഠിനമാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. എനിക്കു മരണമില്ലെന്നു തോന്നുന്നു; യമപുരിയിൽ എനിക്ക് ഇടമില്ലെന്നും; കാരണം കരയുന്ന പേടമാനിനെ സിംഹമെന്നപോലെ അന്തകൻ ഇന്നുതന്നെ എന്നെ ബലാൽ കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. നിലത്തു വീണിട്ടും പൊട്ടുകയോ പിളരുകയോ ചെയ്യാത്ത എന്റെ ഹൃദയം ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളതാണെന്നു തോന്നുന്നു; അകാലത്തിൽ മരണം ഇല്ലെന്നതു നിശ്ചയം.’ ഇവിടെ സർഗത്തിന്റെ ഛന്ദസ്സ് മാറുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പിനു പകരം ദീർഘവൃത്തം ആരംഭിക്കുന്നു; അതോടെ വിലാപത്തിന്റെ വേഗവും വർദ്ധിക്കുന്നു. ‘ഇരുമ്പുഹൃദയം’ എന്ന രൂപകത്താൽ അവൾ തന്റെ ജീവിതത്തെത്തന്നെ പഴിക്കുന്നു. ‘അകാലത്തിൽ മരണമില്ല’ എന്ന ശാസ്ത്രസിദ്ധമായ വചനംതന്നെ അവൾക്ക് ഒരു ശാപംപോലെയാകുന്നു. ‘കരയുന്ന പേടമാനിനെ സിംഹമെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ അവൾ തന്റെ മരണം യാചിക്കുന്നു — യമൻപോലും തന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് അവളുടെ ഖേദം.

‘എന്റെ വ്രതങ്ങളും ദാനങ്ങളും സംയമങ്ങളും അനർത്ഥകമായിപ്പോയി എന്നതാണ് ഈ ദുഃഖം; സന്താനത്തെ ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ ചെയ്ത തപസ്സ് ഊഷരഭൂമിയിൽ വിതച്ച വിത്തുപോലെ തീർത്തും നിഷ്ഫലമായി. കഠിനദുഃഖത്താൽ ക്ഷീണിച്ച ഒരാൾക്ക് യദൃച്ഛയാ അകാലത്തിൽ മരണം ലഭിക്കുമായിരുന്നെങ്കിൽ, കിടാവില്ലാത്ത പശുവിനെപ്പോലെ, നീയില്ലാതെ ഞാൻ ഇന്നുതന്നെ പരേതരുടെ സഭയിലെത്തുമായിരുന്നു. ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവനേ, നീയില്ലാതെ എന്റെ ഈ ജീവിതംകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം? അതീവദുർബ്ബലയായ പശു കിടാവിനെ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ, ആഗ്രഹത്താൽ ഞാനും നിന്നോടൊപ്പം വനത്തിലേക്കു വരും.’ ഇങ്ങനെ അത്യധികമായ ദുഃഖം സഹിക്കാനാവാതെ, വന്നുചേർന്ന മഹാവിപത്ത് കണ്ടുകൊണ്ട്, ബന്ധിക്കപ്പെട്ട പുത്രനെ നോക്കുന്ന കിന്നരിയെപ്പോലെ, രാഘവനെ നോക്കി അവൾ ഏറെ വിലപിച്ചു. ‘ഊഷരഭൂമിയിൽ വിതച്ച വിത്ത്’ എന്ന ഉപമ അവളുടെ എല്ലാ വ്രതങ്ങളുടെയും നിഷ്ഫലതയെ ഒരൊറ്റ ചിത്രംകൊണ്ടു കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൾ അനുഗമിക്കാൻ സങ്കല്പിക്കുന്നു — ഈ സങ്കല്പമാണ് അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ തടയേണ്ടിവരുന്നത്. ‘കിന്നരി’ എന്ന ഉപമയോടെ കവി സർഗം അവസാനിപ്പിക്കുന്നു — ബന്ധിക്കപ്പെട്ട പുത്രനെ കണ്ട് വിലപിക്കുന്ന കിന്നരിയെപ്പോലെ ആ അമ്മ.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः॥ २०॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക