സർഗ്ഗം
രാമൻ വനവാസം സ്വീകരിക്കുന്നു
കൈകേയിയുമായി രാമന്റെ സംഭാഷണം, വനഗമനം സ്വീകരിക്കൽ, ദശരഥന്റെ മോഹാലസ്യം, അമ്മയായ കൗസല്യയുടെ അടുത്തേക്കുള്ള പോക്ക്
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കൈകേയി രണ്ടു വരങ്ങളും അറിയിച്ച് പതിനാലു വർഷം ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ വസിക്കാൻ രാമനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു. മരണതുല്യമായ ആ അപ്രിയവാക്കു കേട്ടിട്ടും ശത്രുനാശകനായ രാമൻ വ്യഥിക്കുന്നില്ല, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം വിളറുന്നുമില്ല. അദ്ദേഹം കൈകേയിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു — ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ; ഞാൻ ഇവിടെനിന്ന് വനത്തിൽ വസിക്കാൻ പോകും; ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ച് രാജാവിന്റെ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കും.’ സർഗത്തിന്റെ മൂലസ്വരം ആദ്യവാക്യത്തിൽത്തന്നെ തെളിയുന്നു — താമസമില്ല, എതിർവാദമില്ല, ശോകപ്രദർശനമില്ല. വാക്കിന് എത്ര കാഠിന്യമുണ്ടോ, മറുപടിക്ക് അത്രതന്നെ ശാന്തതയുണ്ട്.
ഒരു കാര്യം മാത്രമേ രാമന് അറിയേണ്ടതുള്ളൂ — ‘എതിർക്കാനാവാത്തവനും ശത്രുനാശകനുമായ മഹാരാജാവ് എന്തുകൊണ്ടാണ് മുമ്പത്തെപ്പോലെ എന്നെ സ്വാഗതം ചെയ്യാത്തത്?’ മുമ്പ് പിതാവ് അദ്ദേഹത്തെ കാണുമ്പോൾ പ്രസന്നനാകുമായിരുന്നു; ഇന്നോ, മൗനം മാത്രം. അവിടെവച്ചുതന്നെ അദ്ദേഹം കൈകേയിയെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു — ‘ദേവീ, അമ്മ വിഷമിക്കേണ്ട; അമ്മയുടെ മുന്നിൽവച്ചുതന്നെ ഞാൻ പറയുന്നു — മരവുരിയും ജടയും ധരിച്ച് ഞാൻ വനത്തിലേക്കു പോകും, അമ്മ സന്തോഷിച്ചുകൊള്ളുക.’ തുടർന്ന് അദ്ദേഹം കാരണം പറയുന്നു — ഹിതൈഷിയും ഗുരുവും പിതാവും കൃതജ്ഞനും രാജാവുമായ അദ്ദേഹം നിയോഗിക്കുമ്പോൾ, വിശ്വസ്തനായ ഞാൻ എന്തു പ്രിയമാണ് ചെയ്യാതിരിക്കുക? പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ അദ്ദേഹത്തിന് ആലോചനാവിഷയംപോലുമല്ല. ‘മന്യു (മനോവിഷമം) വേണ്ട’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം ചെറിയമ്മയുടെ ശങ്കയെയും നീക്കുന്നു — ഞാൻ കോപിച്ചിട്ടില്ല, അമ്മയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നുമില്ല. ഗുരു, പിതാവ്, ഹിതൈഷി, കൃതജ്ഞൻ, രാജാവ് — ഈ അഞ്ചു വിശേഷണങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കാനാവാത്തതാണെന്നു സ്ഥാപിക്കുന്നു.
രാമന്റെ ഹൃദയത്തെ ഒരു വേദന മാത്രമേ ദഹിപ്പിക്കുന്നുള്ളൂ — ‘ഭരതന്റെ അഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ച് രാജാവ് സ്വയം എന്നോടു പറഞ്ഞില്ല.’ രാജ്യനഷ്ടമല്ല, വനവാസവുമല്ല, പിതാവിന്റെ മൗനമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദുഃഖം. പിന്നെ അദ്ദേഹം പറയുന്നു — ‘സീതയെയും രാജ്യത്തെയും പ്രാണനെയും പ്രിയപ്പെട്ട ധനങ്ങളെയും ആരും പ്രേരിപ്പിക്കാതെതന്നെ ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ സഹോദരനായ ഭരതനു നൽകും. അപ്പോൾ മനുജേന്ദ്രനായ പിതാവ് സ്വയം പ്രേരിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അമ്മയുടെ പ്രിയം സാധിക്കാൻവേണ്ടി പ്രതിജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ട്, ഞാൻ നൽകാതിരിക്കുമോ?’ ത്യാഗം അദ്ദേഹത്തിന് കഷ്ടപ്പെട്ടു സാധിക്കേണ്ട ഒന്നല്ല, സ്വഭാവസിദ്ധമാണ്. ‘അലീകം മാനസം’ (മനസ്സിലെ വേദന) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ, രാമന്റെ ദുഃഖം ബാഹ്യമല്ല, ആന്തരികമാണെന്നും, അതു രാജ്യത്തെക്കുറിച്ചല്ല, ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചാണെന്നും കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിതാവ് സ്വയം ആജ്ഞാപിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ എല്ലാം സന്തോഷത്തോടെ നൽകപ്പെടുമായിരുന്നു.
പിന്നെ രാമൻ കൈകേയിയെ ഒരു കാര്യം ഏല്പിക്കുന്നു — ‘ലജ്ജിതനായിരിക്കുന്ന ഈ രാജാവിനെ അമ്മ ആശ്വസിപ്പിക്കൂ. മഹാരാജാവ് നിലത്തു കണ്ണുനട്ട് പതുക്കെപ്പതുക്കെ കണ്ണീർ പൊഴിക്കുന്നതെന്താണ്?’ തുടർന്ന് രാജ്യവ്യവസ്ഥയും അദ്ദേഹംതന്നെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു — ‘രാജശാസനയനുസരിച്ച് ഇന്നുതന്നെ വേഗമേറിയ കുതിരകളിൽ ദൂതന്മാർ ഭരതനെ കൊണ്ടുവരാൻ മാതുലഗൃഹത്തിലേക്കു പോകട്ടെ.’ തന്നെക്കുറിച്ചാകട്ടെ ഒരു വ്യവസ്ഥയുമില്ല, കാത്തിരിപ്പുമില്ല — ‘ഇതാ ഞാൻ തിടുക്കത്തിൽ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു പോകുകതന്നെയാണ്; പിതാവിന്റെ വാക്ക് ആലോചനകൂടാതെ അനുസരിച്ച് അവിടെ പതിനാലു വർഷം വസിക്കും.’ ‘പോകുകതന്നെയാണ്’ എന്ന നിശ്ചയവാചകമായ പദത്താൽ ഗമനം സിദ്ധമെന്നപോലെയാക്കിയിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാജാവിനെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം ചിന്തിക്കുകതന്നെ ചെയ്യുന്നു — പിതാവിന്റെ ശോകം അദ്ദേഹത്തിന് വനവാസത്തെക്കാളും ഭാരമേറിയതാണ്.
രാമന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് കൈകേയി ഹർഷിക്കുന്നു; പുറപ്പാടിൽ വിശ്വസിച്ച് അവൾ രാഘവനെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു. ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ — വേഗമേറിയ കുതിരകളിൽ ദൂതന്മാർ ഭരതനെ മാതുലഗൃഹത്തിൽനിന്ന് ഇവിടേക്കു തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ പോകും’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൾ മറ്റൊന്നുകൂടി ചേർക്കുന്നു — ‘ഉത്സുകനായ നീ താമസിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; രാമാ, അതുകൊണ്ട് ഇവിടെനിന്ന് വേഗം വനത്തിലേക്കു പോകണം.’ സ്വയം ഗമനം അംഗീകരിച്ച പുത്രനെപ്പോലും അവൾ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു — ഒരു അമ്മയുടെ വായിൽനിന്നുള്ള പുറത്താക്കൽതന്നെ ഇങ്ങനെ തിടുക്കമായി വെളിപ്പെടുന്നു. കൈകേയിയുടെ ഹർഷത്തിൽ കാണുന്നത് അവൾ രാമന്റെ വാക്ക് വിശ്വസിക്കുന്നു എന്നതാണ് — രാമൻ പറയുന്നത് നിശ്ചയമായും ചെയ്യും എന്ന് അവൾക്കും വിശ്വാസമുണ്ട്. ദൂതന്മാരുടെ പോക്ക് അവൾതന്നെ അംഗീകരിക്കുന്നു.
തുടർന്ന് കൈകേയി കൂടുതൽ കഠിനമായി പറയുന്നു — ‘രാജാവ് ലജ്ജയോടുകൂടിയതിനാലാണ് നിന്നോടു സ്വയം സംസാരിക്കാത്തത്; നരശ്രേഷ്ഠാ, ഇതൊന്നും സാരമില്ല, ഈ മനോവിഷമം നീക്കിക്കളയുക. നീ ഈ നഗരത്തിൽനിന്ന് അതിവേഗം വനത്തിലേക്കു പോകുന്നതുവരെ നിന്റെ പിതാവ് കുളിക്കുകയോ ഭക്ഷിക്കുകയോ ഇല്ല.’ പിതാവിന്റെ ഉപവാസംതന്നെ പുത്രനെ തിടുക്കപ്പെടുത്താനുള്ള ഉപകരണമാക്കുന്നു. ഇതു കേട്ട് ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ രാജാവ് ‘ഹാ, കഷ്ടം!’ എന്നു നിശ്വസിച്ച് ബോധമറ്റ് സ്വർണ്ണാലംകൃതമായ ആ കട്ടിലിൽ വീണു. ‘കുളിക്കുകയോ ഭക്ഷിക്കുകയോ ഇല്ല’ എന്ന വാക്യമാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും ക്രൂരമായ ഇടം — പിതാവിന്റെ പ്രാണസങ്കടം കാണിച്ച് അവൾ പുത്രനെ പുറത്താക്കുന്നു. രാമൻ അതും ശാന്തനായി കേൾക്കുന്നു. വരദാനത്തിന്റെ പരിണാമം രാജാവിനുപോലും സഹിക്കാനാവില്ല എന്ന് രാജാവിന്റെ മോഹാലസ്യം കാണിക്കുന്നു.
എന്നാൽ കൈകേയിയാൽ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെട്ട രാമൻ ആദ്യം പിതാവിനെ എഴുന്നേല്പിക്കുന്നു; പിന്നെ ചാട്ടകൊണ്ട് അടിയേറ്റ കുതിരയെപ്പോലെ വനത്തിലേക്കു പോകാൻ തിടുക്കം കൂട്ടുന്നു. അനാര്യയായ അവളുടെ ദാരുണഫലമുള്ള ആ അപ്രിയവാക്കു കേട്ടിട്ടും വ്യഥയില്ലാതെ അദ്ദേഹം കൈകേയിയോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, ധനത്തിൽ മാത്രം തൽപരനായി ലോകത്തിൽ വസിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഋഷിമാർക്കു തുല്യനായി നിർമ്മലമായ ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവനായി എന്നെ അറിഞ്ഞാലും.’ ഇവിടെ രാമന്റെ നിലപാട് വ്യക്തമാണ് — രാജ്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യമല്ല, ധർമ്മമാണ് ലക്ഷ്യം; അതുകൊണ്ട് രാജ്യനഷ്ടം അദ്ദേഹത്തെ സ്പർശിക്കുന്നില്ല. ‘ചാട്ടകൊണ്ട് അടിയേറ്റ കുതിര’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ഗതി വേഗത്തിലാണ്, എന്നാൽ പ്രേരണ ബാഹ്യമാണ്, ഉള്ളിലെ ആഗ്രഹമല്ല. എന്നിട്ടും രാമന്റെ മുഖത്ത് വ്യഥ കാണുന്നില്ല.
‘പൂജ്യനായ പിതാവിന് എനിക്കു ചെയ്യാനാവുന്ന ഏതു പ്രിയവും, പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിച്ചും ഞാൻ എല്ലാവിധത്തിലും ചെയ്തതായിത്തന്നെ കരുതാം’ എന്ന് രാമൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. കാരണവും പറയുന്നു — ‘പിതാവിനെ ശുശ്രൂഷിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കുക — ഇതിനെക്കാൾ മഹത്തായ ഒരു ധർമ്മാചരണവുമില്ല.’ പിന്നെ സ്വയം തീരുമാനം പറയുന്നു — ‘പൂജ്യനായ പിതാവ് സ്വയം പറഞ്ഞില്ലെങ്കിലും, അമ്മയുടെ വാക്കനുസരിച്ചുതന്നെ ഞാൻ ആളൊഴിഞ്ഞ വനത്തിൽ പതിനാലു വർഷം വസിക്കും.’ പിതാവിന്റെ മൗനംപോലും അദ്ദേഹത്തിന് ആജ്ഞതന്നെയാണ് — ശുശ്രൂഷയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരമധർമ്മം. ‘പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിച്ചും’ എന്ന പദത്താൽ അതിര് കാണിക്കുന്നു — പ്രാണൻപോലും തടസ്സമല്ലാത്തിടത്ത് രാജ്യത്തിന് എന്തു വില? ‘ആളൊഴിഞ്ഞ വനത്തിൽ’ എന്ന പദത്താൽ വാസത്തിന്റെ കാഠിന്യവും അദ്ദേഹം സ്വയം അംഗീകരിക്കുന്നു.
ഒരു മൃദുവായ പരിഭവവാക്കു മാത്രം രാമൻ കൈകേയിയോടു പറയുന്നു — ‘കൈകേയീ, എന്നിൽ ഒരു ഗുണവും അമ്മ കാണുന്നില്ലെന്നു തോന്നുന്നു; കാരണം എന്റെമേൽ കൂടുതൽ അധികാരമുള്ളവളായിട്ടും അമ്മ എന്നോടു പറയാതെ രാജാവിനോടു മാത്രം പറഞ്ഞു.’ പിന്നെ പോകേണ്ട ക്രമം അറിയിക്കുന്നു — ‘അമ്മയോടു യാത്ര ചോദിച്ച് സീതയെ സമാധാനിപ്പിക്കുന്നതുവരെ മാത്രം; പിന്നെ ഇന്നുതന്നെ ദണ്ഡകത്തിലെ മഹാവനത്തിലേക്കു ഞാൻ പോകും.’ ഒടുവിൽ കൈകേയിയെ ഒരു കർത്തവ്യം ഏല്പിക്കുന്നു — ‘ഭരതൻ രാജ്യം പാലിക്കുകയും പിതാവിനെ ശുശ്രൂഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന വിധത്തിൽ അമ്മ പ്രവർത്തിക്കണം; അതാണ് സനാതനധർമ്മം.’ ‘എന്നോടുതന്നെ പറഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ’ എന്നതു മാത്രമായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷ — വരം യാചിച്ചത് ദോഷമല്ല, പുത്രനെ വിശ്വാസത്തിലെടുക്കാതെ രാജാവിനെത്തന്നെ പീഡിപ്പിക്കാൻ ഒരുമ്പെട്ടതാണ് ദോഷം. അമ്മയോടും സീതയോടും യാത്ര ചോദിച്ചിട്ടു പോകുക എന്നതാകട്ടെ കുലധർമ്മമാണ്.
രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് അത്യന്തം ദുഃഖിതനായ പിതാവ് ശോകത്താൽ സംസാരിക്കാൻ കഴിയാതെ ഉറക്കെ കരഞ്ഞു. മഹാതേജസ്വിയായ രാമനാകട്ടെ ബോധമറ്റ പിതാവിന്റെയും അനാര്യയായ കൈകേയിയുടെയും പാദങ്ങൾ വന്ദിച്ച് ആ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് പുറത്തിറങ്ങി. പിതാവിനെയും കൈകേയിയെയും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് ആ അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന് അദ്ദേഹം തന്റെ സുഹൃജ്ജനങ്ങളെ കണ്ടു. ഒരേ ഇടത്തിൽ പിതാവിന്റെ നിലവിളി, ചെറിയമ്മയുടെ നിശ്ചലത, ഇരുവർക്കും സമഭാവത്തോടെ പുത്രന്റെ പ്രണാമം — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും കരുണമായ രേഖ. ‘നിഷ്പപാത’ (പുറത്തിറങ്ങി) എന്ന പദത്താൽ കവി കാണിക്കുന്നു — രാമൻ ഓടിപ്പോകുകയല്ല, പ്രണാമം ചെയ്തിട്ടുതന്നെയാണ് പുറത്തിറങ്ങുന്നത്. അനാര്യയായവളെയും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു, കാരണം അവൾ ചെറിയമ്മതന്നെയാണല്ലോ. പുത്രന്റെ ശാന്തത പിതാവിന്റെ ശോകത്തെ ഇരട്ടിയാക്കുന്നു — വിലപിക്കുന്നവന് സാന്ത്വനം നൽകാം; ശാന്തനായി നിൽക്കുന്നവന്റെ ത്യാഗമാകട്ടെ കൂടുതൽ ദഹിപ്പിക്കുന്നു.
കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ അദ്ദേഹത്തെ പിന്നാലെ അനുഗമിച്ചു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധം മുഖത്തു പ്രകടമായിരുന്നു, രാമന്റേതിൽ ഒന്നുമില്ല. രാമൻ അഭിഷേകസാമഗ്രികളെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, അവിടെനിന്ന് ദൃഷ്ടി ഇളക്കാതെ, ആദരഭാവത്തോടെ പതുക്കെ നടന്നു. ലോകത്തിനു പ്രിയനായ ശീതരശ്മിക്ക് (ചന്ദ്രന്) ക്ഷയംകൊണ്ട് കാന്തി നഷ്ടപ്പെടാത്തതുപോലെ, രാജ്യനഷ്ടം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്തായ ശ്രീയെ കുറയ്ക്കുന്നില്ല. വനത്തിലേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന, ഭൂമിയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിൽ, സർവ്വലോകത്തിനും അതീതനായവനിലെന്നപോലെ, മനസ്സിന്റെ ഒരു വികാരവും കാണപ്പെടുന്നില്ല. ലാഭമോ നഷ്ടമോ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖത്തെ സ്പർശിക്കുന്നില്ല; ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്ത്വം. ‘ആദരഭാവത്തോടെ പതുക്കെ നടന്നു’ എന്ന പദങ്ങളാൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത് — അഭിഷേകസാമഗ്രികളിൽ ആസക്തിയില്ല, അവയോടുള്ള ആദരം മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു. ചന്ദ്രന്റെ ഉപമ രണ്ടുവിധത്തിൽ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ആദ്യം ക്ഷയം, പിന്നെ കാന്തി; അതിലൂടെ ബാഹ്യമായ നഷ്ടം സഹജമായ ശോഭയെ ഗ്രസിക്കുന്നില്ല എന്ന് കവി പറയുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ കണ്ണിൽ കണ്ണീർ, രാമന്റെ കണ്ണിലോ ആദരം നിറഞ്ഞ നോട്ടം മാത്രം — സഹോദരന്മാരുടെ സ്വഭാവഭേദം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്.
പിന്നെ രാമൻ മനോഹരമായ കുടയും നന്നായി അലങ്കരിച്ച ചാമരങ്ങളും വേണ്ടെന്നുവച്ച്, സ്വജനങ്ങളെയും രഥത്തെയും പൗരന്മാരെയും മറ്റു ജനങ്ങളെയും പറഞ്ഞയച്ച്, മനസ്സിൽ ദുഃഖം ഒതുക്കി, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, അമ്മയെ അപ്രിയമായ വാർത്ത അറിയിക്കാൻ ആത്മസംയമത്തോടെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. യുവരാജചിഹ്നങ്ങൾ അദ്ദേഹം സ്വയം ഉപേക്ഷിച്ചതാണ്, ആരും കവർന്നെടുത്തതല്ല. ശ്രീമാനും സത്യവാദിയുമായ ആ രാമന്റെ മുഖത്ത് ഒരു ഭാവഭേദവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആളുകളാരും കണ്ടില്ല. ദുഃഖം ഹൃദയത്തിൽത്തന്നെ ഒതുക്കിയിരിക്കുന്നു, മുഖമാകട്ടെ മുമ്പത്തെപ്പോലെ പ്രസന്നം — ഇതാണ് ധീരന്റെ ലക്ഷണം. ‘അപ്രിയശംസിവാൻ’ (അപ്രിയം അറിയിക്കാൻ പോകുന്നവൻ) എന്ന ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ട് കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനോനില സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കേട്ടാൽ ബോധംകെടുന്ന അമ്മയോട് അതുതന്നെയാണ് പറയേണ്ടത്. അവിടേക്കുള്ള പോക്കുതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ അവസാനഘട്ടം.
ആത്മസംയമിയായ ആ മഹാബാഹു ഉചിതമായ ഹർഷം കൈവിട്ടില്ല — കിരണങ്ങൾ ഉയർന്നു പരക്കുന്ന ശരത്കാലചന്ദ്രൻ തന്റെ സഹജമായ തേജസ്സ് കൈവിടാത്തതുപോലെ. മധുരമായ വാക്കുകളാൽ എല്ലാവരെയും ആദരിച്ചുകൊണ്ട് ധർമ്മാത്മാവും മഹായശസ്വിയുമായ രാമൻ അമ്മയുടെ അടുത്തേക്കു പ്രവേശിച്ചു. ഗുണങ്ങളിൽ അദ്ദേഹത്തിനു തുല്യനായ, വിപുലപരാക്രമിയായ സഹോദരൻ സൗമിത്രി ഉള്ളിലെ ദുഃഖം ഒതുക്കിക്കൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ അനുഗമിച്ചു. അത്യധികം ആനന്ദം നിറഞ്ഞ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, വന്നുചേർന്ന ആ അർത്ഥനാശം കണ്ടിട്ടും രാമൻ ഇവിടെ ഭാവഭേദത്തിനു വശപ്പെട്ടില്ല — സുഹൃജ്ജനങ്ങൾക്ക് ആപത്തു വരുമോ എന്ന ശങ്കയാൽ, കാരണം അവരുടെ പ്രാണൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖത്തെയാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്. ‘ആനന്ദം നിറഞ്ഞ ഭവനം’ എന്നും ‘അർത്ഥനാശം’ എന്നും രണ്ടു വിരുദ്ധഭാവങ്ങൾ ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — ഗൃഹത്തിൽ ഉത്സവം, വരുന്നവന്റെ കൈയിലോ വിനാശവാർത്ത. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ അന്തിമചിത്രം; അത് അടുത്ത സർഗത്തിലെ വിലാപത്തിനു ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനും അവിടേക്ക് അനുഗമിക്കുന്നു, എന്നാൽ തന്റെ ദുഃഖം മനസ്സിൽത്തന്നെ ഒതുക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥