സർഗ്ഗം
രണ്ടു വരങ്ങളെന്ന ഉപായവും കൈകേയിയുടെ ക്രോധാഗാരപ്രവേശവും
കൈകേയിയുടെ ക്രോധം, ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ ലഭിച്ച രണ്ടു വരങ്ങളെക്കുറിച്ചു മന്ഥര ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത്, രണ്ടു വരങ്ങളെന്ന ഉപായത്തിന്റെ ഉപദേശം, കൂനിയുടെ പ്രശംസ, കൈകേയിയുടെ ക്രോധാഗാരപ്രവേശവും ആഭരണത്യാഗവും
എട്ടാം സർഗത്തിൽ മന്ഥരയുടെ അവസാനത്തെ ഭയവചനം കേട്ട് കൈകേയിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ വിഷം പരിണമിച്ചു. ഈ സർഗത്തിൽ അവരുടെ പരിവർത്തനം പൂർണ്ണമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ആ കൈകേയി ക്രോധത്താൽ ജ്വലിക്കുന്ന മുഖത്തോടെ ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ നിശ്വാസമുതിർത്ത് മന്ഥരയോടു പറഞ്ഞു: ‘ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ രാമനെ ഇവിടെനിന്നു വേഗം വനത്തിലേക്കു പറഞ്ഞയയ്ക്കും; ഭരതനെ വേഗംതന്നെ യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യിക്കും. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ഇതു ചിന്തിക്കുക: ഏത് ഉപായംകൊണ്ടാണ് ഭരതനു രാജ്യം ലഭിക്കുകയും രാമന് ഒരു വിധത്തിലും ലഭിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുക?’ ദേവി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പാപം കാണുന്നവളായ മന്ഥര, രാമന്റെ താൽപര്യത്തെ ഹനിച്ചുകൊണ്ട്, കൈകേയിയോടു പറഞ്ഞു: ‘ശരി, ഇപ്പോൾ നോക്കിക്കൊള്ളുക, കൈകേയീ, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക: നിന്റെ പുത്രനായ ഭരതൻ മാത്രം രാജ്യം പ്രാപിക്കുന്ന വഴി.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കുക: ഏഴാം സർഗത്തിൽ ‘രാമനിലും ഭരതനിലും എനിക്കു വ്യത്യാസമില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ സ്ത്രീതന്നെ ഇപ്പോൾ ‘ഇന്നുതന്നെ രാമനെ വനത്തിലേക്കു പറഞ്ഞയയ്ക്കും’ എന്നു പറയുന്നു; രണ്ടു സർഗങ്ങൾക്കിടയിൽ മന്ഥരയുടെ വാക്കുകൾ മാത്രമാണ് ഇടയിലുള്ളത്. ‘ജ്വലിക്കുന്ന മുഖത്തോടെ’ എന്ന പദത്താൽ കവി ക്രോധത്തിന്റെ ബാഹ്യലക്ഷണം ആദ്യം കാണിക്കുന്നു; ‘ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ നിശ്വാസമുതിർത്ത്’ എന്നതു കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മന്ഥരയുടെ വിശേഷണമായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അതുതന്നെ കൈകേയിയുടേതാകുന്നു; ഇതിലൂടെ വിഷം പകർന്നുകിട്ടിയതുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മാത്രമല്ല, കൈകേയി കാരണം ചോദിക്കുന്നില്ല, നേരിട്ട് ഉപായമാണു ചോദിക്കുന്നത്; അവരുടെ നിശ്ചയം മുമ്പേതന്നെ ഉണ്ടായിക്കഴിഞ്ഞു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘കൈകേയീ, നീ ഓർക്കുന്നില്ലേ? അതോ ഓർമ്മയുണ്ടായിട്ടും മറച്ചുവെക്കുകയാണോ? നിനക്കുവേണ്ടിത്തന്നെ പറയപ്പെടുന്നതിനെ നീ എന്നിൽനിന്നു കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വിലാസിനീ, ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കാൻ നിനക്ക് ഇഷ്ടമാണെങ്കിൽ കേട്ടുകൊള്ളുക; ഞാൻ പറയാം; കേട്ടശേഷം ഇതു ചെയ്യുക.’ മന്ഥരയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് കൈകേയി നന്നായി വിരിച്ച ശയ്യയിൽനിന്ന് അൽപം എഴുന്നേറ്റ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘മന്ഥരേ, എന്നോട് ഉപായം പറയുക: ഏത് ഉപായംകൊണ്ടാണ് ഭരതനു രാജ്യം ലഭിക്കുകയും രാമന് ഒരു വിധത്തിലും ലഭിക്കാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുക.’ ദേവി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പാപം കാണുന്നവളായ മന്ഥര, രാമന്റെ താൽപര്യത്തെ ഹനിച്ചുകൊണ്ട്, കൈകേയിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി ചോദ്യപ്രതിചോദ്യങ്ങളുടെ പുനരുക്തി അറിഞ്ഞുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് രചിക്കുന്നത്: കൂനി ഉടനടി ഉപായം പറയുന്നില്ല, കൈകേയിയുടെ ഔത്സുക്യം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയാണു ചെയ്യുന്നത്; വളരെ പ്രയത്നിച്ചു ലഭിക്കുന്നതിനാണ് വിലയെന്നു ലോകം കരുതുന്നു. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ (നാലാമത്തേതിലും പത്താമത്തേതിലും) ഒരേ പാഠംതന്നെ ആവർത്തിക്കുന്നു: ‘ദേവി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പാപം കാണുന്നവളായ മന്ഥര, രാമന്റെ താൽപര്യത്തെ ഹനിച്ചുകൊണ്ട് കൈകേയിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.’ ഈ പുനരുക്തി സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും കാണുന്നുണ്ട്; അതിനാൽ ഇതു പകർത്തെഴുത്തുകാരന്റെ പ്രമാദമല്ല, മൗഖികപരമ്പരയുടെ ലക്ഷണമാണ്. ‘രാമന്റെ താൽപര്യത്തെ ഹനിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്താൽ, കൂനിയുടെ ലക്ഷ്യം ഭരതന്റെ ഹിതമല്ല, രാമന്റെ അനിഷ്ടംതന്നെയാണ് എന്നു കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു.
‘പണ്ട് ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ ഭർത്താവ് രാജർഷിമാരോടൊപ്പം നിന്നെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ട് ദേവരാജനെ സഹായിക്കാൻ പോയി. കൈകേയീ, തെക്കേ ദിക്കിലൂടെ ദണ്ഡകങ്ങളിലേക്ക് അദ്ദേഹം പോയി; അവിടെ വൈജയന്തം എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഒരു നഗരമുണ്ട്, തിമിധ്വജൻ വസിക്കുന്നതും അവിടെയാണ്. ശംബരൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനും നൂറു മായകളുള്ളവനുമായ ആ മഹാസുരൻ ദേവസംഘങ്ങളാൽ ജയിക്കപ്പെടാതെ ഇന്ദ്രനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു. ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസന്മാർ രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന, മുറിവേറ്റു തളർന്ന പുരുഷന്മാരെ ബലമായി വലിച്ചിഴച്ചു കൊല്ലുമായിരുന്നു. അവിടെ മഹാബാഹുവായ ദശരഥമഹാരാജാവ് മഹായുദ്ധം ചെയ്തു; അസുരന്മാർ ശസ്ത്രങ്ങളാൽ അദ്ദേഹത്തെ നുറുക്കി മുറിവേൽപ്പിച്ചു.’ ഈ കഥയാണ് അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ ആധാരം; രണ്ടു വരങ്ങളുടെ മൂലം ഇവിടെയാണ് നിക്ഷിപ്തമായിരിക്കുന്നത്. ശംബരന്റെ നൂറു മായകളെ വർണ്ണിക്കുന്നതിലൂടെ കവി പിന്നീടു വരുന്ന മന്ഥരയുടെതന്നെ മായാപ്രശംസയ്ക്കു ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു; അമ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ആ മായകൾതന്നെ അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്നു എന്നു കൈകേയി പറയും. ‘തിമിധ്വജൻ’ എന്ന പേരിൽ ആ ശംബരനെത്തന്നെയാണ് നിർദ്ദേശിക്കുന്നത് എന്നാണ് മിക്കവാറും വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്ന, മുറിവേറ്റു തളർന്ന പുരുഷന്മാരെ’ എന്നതു യുദ്ധത്തിന്റെ നിഷ്ഠുരത കാണിക്കുന്നു: അസുരന്മാർ രണഭൂമിയിലല്ല, ഉറക്കത്തിലാണ് കൊന്നിരുന്നത്; ഇത്തരമൊരു സങ്കടത്തിൽ രാജാവിനെ രക്ഷിച്ചതു കൈകേയിയുടെ മഹത്തായ സാഹസംതന്നെയായിരുന്നു. ഇതോർത്താണ് അവർ രണ്ടു വരങ്ങൾക്ക് അർഹയാകുന്നത് എന്നതാണ് മന്ഥരയുടെ തർക്കത്തിന്റെ ആധാരം.
‘ദേവീ, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട അദ്ദേഹത്തെ നീ യുദ്ധഭൂമിയിൽനിന്നു മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി; അവിടെയും ശസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റ നിന്റെ ഭർത്താവിനെ നീതന്നെ രക്ഷിച്ചു. ശുഭദർശനേ, സന്തുഷ്ടനായ അദ്ദേഹം നിനക്കു രണ്ടു വരങ്ങൾ നൽകി. ദേവീ, ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ വരം സ്വീകരിച്ചുകൊള്ളാം എന്നു നീ ഭർത്താവിനോടു പറഞ്ഞു; ആ മഹാത്മാവ് ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു സമ്മതിക്കുകയും ചെയ്തു. എനിക്കാകട്ടെ ഇതൊന്നും അറിയില്ലായിരുന്നു; പണ്ട് നീതന്നെയാണ് ഇതു പറഞ്ഞത്. നിന്നോടുള്ള സ്നേഹംകൊണ്ടുമാത്രമാണ് ഈ കഥ ഞാൻ മനസ്സിൽ സൂക്ഷിച്ചത്. ഇപ്പോൾ രാമാഭിഷേകത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ തടഞ്ഞുനിർത്തി പിന്തിരിപ്പിക്കുക. ആ രണ്ടു വരങ്ങൾ ഭർത്താവിനോടു ചോദിക്കുക: ഭരതന്റെ അഭിഷേകവും രാമന്റെ പതിനാലു വർഷത്തെ വനവാസവും.’ ഇവിടെ ആദ്യമായി ‘പതിനാലു വർഷം’ എന്ന സംഖ്യ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു; അതു മുഴുവൻ രാമായണത്തിന്റെയും കാലമാനം നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ‘എനിക്ക് അറിയില്ലായിരുന്നു, നീതന്നെയാണ് പറഞ്ഞത്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ മന്ഥര തന്റെ കുത്സിതമായ കൗശലം മറച്ചുവെക്കുന്നു; ഓർമ്മ നിന്റേത്, ഉപായം എന്റേത് എന്ന് അവൾ പറയുന്നില്ല. ഇവിടെ വരങ്ങളുടെ ചരിത്രം കവി സ്വയം വർണ്ണിക്കുകയല്ല, മന്ഥരയുടെതന്നെ വായിലൂടെ പറയുകയാണ്; ഇതിലൂടെ കഥയുടെ പ്രാമാണ്യം കൈകേയിയുടെ ഓർമ്മയിൽത്തന്നെ നിക്ഷിപ്തമാകുന്നു. ‘ഒരുക്കങ്ങൾ തടഞ്ഞുനിർത്തി പിന്തിരിപ്പിക്കുക’ എന്ന പദങ്ങളും ശ്രദ്ധിക്കണം: അഭിഷേകം തടയുക എന്നല്ല അവൾ പറയുന്നത്, ഒരുക്കങ്ങളെത്തന്നെ തടയുക എന്നാണ്; കാര്യത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ തടയുന്നതാണ് എളുപ്പം എന്ന രാജനീതിനിയമത്തെ അവൾ പിന്തുടരുന്നു.
‘പതിനാലു വർഷം രാമൻ വനത്തിലേക്കു പറഞ്ഞയയ്ക്കപ്പെട്ടാൽ, പ്രജകളുടെ മനസ്സിൽ സ്നേഹം നേടിയെടുത്ത് നിന്റെ പുത്രൻ സ്ഥിരപ്പെടും. അശ്വപതിയുടെ പുത്രീ, ഇന്നുതന്നെ ക്രോധാഗാരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, ക്രുദ്ധയെന്നപോലെ, മുഷിഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, വിരിപ്പില്ലാത്ത നിലത്തു കിടക്കുക. ഈ രാജാവിനെ നോക്കരുത്, അദ്ദേഹത്തോടു സംസാരിക്കരുത്; പാർത്ഥിവനെ കാണുമ്പോൾ കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ശോകത്തിൽ ആണ്ടവളായി നിലത്തു കിടക്കുക. നീ എന്നും ഭർത്താവിനു പ്രിയപ്പെട്ടവളാണ്, ഇതിൽ എനിക്കു സംശയമില്ല; നിനക്കുവേണ്ടി മഹാരാജാവ് അഗ്നിയിൽപ്പോലും പ്രവേശിക്കും. നിന്നെ കോപിപ്പിക്കാൻ അദ്ദേഹത്തിനു കഴിയില്ല, ക്രുദ്ധയായ നിന്നെ നോക്കിനിൽക്കാനും കഴിയില്ല; നിന്റെ പ്രിയത്തിനായി രാജാവ് പ്രാണൻപോലും ഉപേക്ഷിക്കും.’ ഈ ഉപദേശം വാക്കിനെക്കുറിച്ചു മാത്രമല്ല, അഭിനയത്തെക്കുറിച്ചുമാണ്: വസ്ത്രം, ശയ്യ, നോട്ടം, മൗനം എന്നിങ്ങനെ എല്ലാം കൂനി നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഇത്രയും സൂക്ഷ്മമായ വിവരണത്തിലൂടെ കവി മന്ഥരയുടെ ദീർഘകാലത്തെ ആലോചനതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ക്രോധാഗാരം’ എന്ന ശബ്ദം ഇവിടെ ആദ്യമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; രാജകുലത്തിൽ പിണങ്ങിയ രാജ്ഞിമാർക്കായി പ്രത്യേക ഗൃഹമുണ്ടായിരുന്നു എന്ന് ഇതിൽനിന്നറിയാം. ‘മുഷിഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ചവൾ’, ‘വിരിപ്പില്ലാത്ത നിലത്ത്’, ‘ശോകത്തിൽ ആണ്ടവൾ’ എന്നീ മൂന്നു പദങ്ങളാൽ കൂനി ശോകത്തിന്റെ സമഗ്രമായ വേഷംതന്നെ രചിക്കുന്നു. ‘നിനക്കുവേണ്ടി മഹാരാജാവ് അഗ്നിയിൽപ്പോലും പ്രവേശിക്കും’ എന്ന അതിശയോക്തിയും സാർത്ഥകമാണ്, കാരണം പത്താം സർഗത്തിലും പതിനൊന്നാം സർഗത്തിലും രാജാവ് യഥാർത്ഥത്തിൽ അങ്ങനെതന്നെ തന്നെത്താൻ ദഹിപ്പിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയവനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ രാജാവിന്റെ സ്വഭാവം നന്നായി അറിഞ്ഞുകൊണ്ടാണ് മന്ഥര ഉപായം രചിക്കുന്നത്.
‘മഹീപതിക്കു നിന്റെ വാക്കു ലംഘിക്കാനാകില്ല. മന്ദസ്വഭാവേ, നിന്റെ സൗഭാഗ്യത്തിന്റെ ബലം മനസ്സിലാക്കുക. ദശരഥമഹാരാജാവ് മണികളും മുത്തുകളും സ്വർണ്ണവും വിവിധ രത്നങ്ങളും നൽകിയേക്കാം; അവയിൽ മനസ്സു വെക്കരുത്. മഹാഭാഗേ, ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ ദശരഥൻ നൽകിയ ആ രണ്ടു വരങ്ങൾതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുക; ആ കാര്യം നിന്നെ കടന്നുപോകാതിരിക്കട്ടെ. രാഘവൻ സ്വയം നിന്നെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് വരം നൽകാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ, മഹാരാജാവിനെ (ശപഥത്താൽ) ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തിയശേഷം നീ ഈ വരം ചോദിക്കുക.’ ഇവിടെ മന്ഥരയുടെ രാഷ്ട്രീയകൗശലം പൂർണ്ണമായി പ്രകടമാകുന്നു: ആദ്യം നിർലോഭത, പിന്നെ പ്രതിജ്ഞ വാങ്ങൽ, അതിനുശേഷം മാത്രം യാചന. ‘ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തി’ എന്ന പദത്താൽ, ആദ്യം രാജാവിനെ ശപഥത്താൽ ബന്ധിക്കണം, പിന്നീടു മാത്രമേ വരം പറയാവൂ, അല്ലെങ്കിൽ വരത്തിന്റെ സ്വരൂപം കേട്ട് അദ്ദേഹം പിന്മാറും എന്ന് അവൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മന്ദസ്വഭാവേ’ എന്ന സംബോധനയും ശ്രദ്ധിക്കണം: ദാസി സ്വാമിനിയെ മന്ദയെന്നു വിളിച്ചിട്ടും തടയപ്പെടുന്നില്ല; ഇതിലൂടെ, കൈകേയി അപ്പോൾ പൂർണ്ണമായും മന്ഥരയുടെ വശത്തായിക്കഴിഞ്ഞിരുന്നു എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മണികൾ, മുത്തുകൾ, സ്വർണ്ണം, രത്നങ്ങൾ’ എന്ന എണ്ണലിലൂടെ രാജാവിൽനിന്നുണ്ടായേക്കാവുന്ന പ്രലോഭനത്തെ അവൾ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു; ഉപായം രചിക്കുന്നവൻ എതിർപക്ഷത്തിന്റെ മറുപടിയും മുൻകൂട്ടി ചിന്തിക്കുന്നു എന്നതാണ് നീതി. ‘സ്വയം എഴുന്നേൽപ്പിച്ച്’ എന്നത്, നിലത്തു കിടക്കുന്ന അവരെ രാജാവ് സ്വയംതന്നെ എഴുന്നേൽപ്പിക്കും എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അത്രയുണ്ട് അവരുടെ സ്വാധീനം.
‘പാർത്ഥിവശ്രേഷ്ഠാ, രാമന് ഒൻപതും അഞ്ചും വർഷം ദൂരേക്കുള്ള വനവാസം, ഭരതനെ ഭൂമിയിലെ രാജാവാക്കുക എന്ന് നീ ചോദിക്കണം. പതിനാലു വർഷം രാമൻ വനത്തിലായിരിക്കുമ്പോൾ നിന്റെ പുത്രൻ വേരൂന്നി ഉറച്ച് ബാക്കി ജീവിതം നിലനിൽക്കും. കാമിനീ, ദേവീ, രാമന്റെ വനവാസംതന്നെ ആ വരമായി യാചിക്കുക; ഇങ്ങനെ നിന്റെ പുത്രന്റെ എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും സിദ്ധിക്കും. ഇങ്ങനെ വനത്തിലേക്കയയ്ക്കപ്പെട്ട രാമൻ അരാമനാകും (ആനന്ദിപ്പിക്കാത്തവനാകും); ശത്രുക്കൾ ഒഴിഞ്ഞ ഭരതൻ നിന്റെ രാജാവാകും. രാമൻ വനത്തിൽനിന്നു മടങ്ങിവരുന്ന കാലമാകുമ്പോഴേക്കും നിന്റെ പുത്രൻ അകത്തും പുറത്തും വേരൂന്നിയവനും ജനങ്ങളെ സ്വായത്തമാക്കിയവനും സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം സുസ്ഥിരനുമായിരിക്കും. അതിനാൽ ഭയമില്ലാതെ രാജാവിനോടു സംസാരിക്കാനുള്ള സമയം വന്നിരിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ‘രാമൻ അരാമനാകും’ എന്ന ശ്ലേഷം ഇവിടെ മർമ്മസ്പർശിയാണ്: ‘രാമൻ’ എന്ന പേരിന്റെ അർത്ഥംതന്നെ ‘രമിപ്പിക്കുന്നവൻ’ എന്നാണ്; വനവാസത്താൽ അദ്ദേഹം മറ്റുള്ളവർക്കോ തനിക്കുതന്നെയോ രമണീയനാകില്ല എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു. ‘ഒൻപതും അഞ്ചും വർഷം’ എന്ന സംഖ്യാനിർദ്ദേശം കാവ്യത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്: ‘പതിനാല്’ എന്നു നേരിട്ടു പറയാതെ വിഭജിച്ചു പറയുന്നത് ഛന്ദസ്സു നിർവ്വഹിക്കാനും അലങ്കാരത്തിനുമാണ്. ‘വേരൂന്നി ഉറച്ച്’ എന്ന വൃക്ഷരൂപകവും മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്: രാജ്യം വേരുകൊണ്ടാണല്ലോ സ്ഥിരമാകുന്നത്, ശാഖകൊണ്ടല്ല; അതിനാൽ ഭരതനു പതിനാലു വർഷക്കാലം വേരുറയ്ക്കാൻ മതിയാകും എന്ന് അവൾ കണക്കുകൂട്ടുന്നു.
‘രാമാഭിഷേകസങ്കൽപത്തിൽനിന്നു രാജാവിനെ തടഞ്ഞു പിന്തിരിപ്പിക്കുക.’ ഇങ്ങനെ അവൾ അനർത്ഥത്തെ അർത്ഥമെന്ന രൂപത്തിൽ കൈകേയിയെക്കൊണ്ടു സ്വീകരിപ്പിച്ചു. ഹർഷിച്ചവളും വിശ്വസിച്ചവളുമായ ആ കൈകേയി മന്ഥരയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു; കാരണം കൂനിയുടെ വാക്കിനാൽ അവർ ഒരു കൗമാരക്കാരിയെപ്പോലെ വഴിതെറ്റിപ്പോയിരുന്നു. പരമസുന്ദരിയായ അവർ അത്യധികം വിസ്മയിച്ച് പറഞ്ഞു: ‘ശ്രേഷ്ഠേ, ശ്രേഷ്ഠമായതു പറയുന്നവളേ, നിന്റെ ബുദ്ധിയെ ഞാൻ അവഗണിക്കുന്നില്ല. ബുദ്ധിനിശ്ചയത്തിൽ ഭൂമിയിലെ കൂനികളിൽ ഉത്തമ നീയാണ്. നീതന്നെയാണ് എന്റെ കാര്യങ്ങളിൽ എന്നും മുഴുകിയിരിക്കുന്ന ഹിതൈഷിണി.’ ‘കൗമാരക്കാരിയെപ്പോലെ വഴിതെറ്റിപ്പോയി’ എന്ന ഉപമ കവിയുടെതന്നെ വിധിയാണ്: കൈകേയി ദുഷ്ടയല്ല, അനുഭവമില്ലാത്ത ഒരു പെൺകുട്ടിയെപ്പോലെ വഴിതെറ്റിക്കപ്പെട്ടവളാണ് എന്ന്. ഇതിലൂടെ കവി അവരുടെ പ്രവൃത്തിയെ ന്യായീകരിക്കുന്നില്ല, എങ്കിലും അവരുടെ സ്വഭാവത്തെ കളങ്കപ്പെടുത്തുന്നുമില്ല; ദോഷം മന്ഥരയുടെ മന്ത്രണത്തിലാണ് നിക്ഷിപ്തമായിരിക്കുന്നത്. ‘അനർത്ഥത്തെ അർത്ഥമെന്ന രൂപത്തിൽ സ്വീകരിപ്പിച്ചു’ എന്ന ഒരൊറ്റ അർദ്ധശ്ലോകത്താൽ കവി മുഴുവൻ സർഗത്തിന്റെയും സാരം പറയുന്നു: കൈകേയി അനർത്ഥം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, അനർത്ഥംതന്നെ അവർക്ക് അർത്ഥരൂപത്തിൽ കാണിക്കപ്പെട്ടു. ‘ഹർഷിച്ചവൾ, വിശ്വസിച്ചവൾ’ എന്ന രണ്ടും കരുണമാണ്: അവർ സന്തുഷ്ടയായി എന്നു മാത്രമല്ല, വിശ്വസിക്കുകയും ചെയ്തു; വിശ്വാസംതന്നെയാണ് ഇവിടെ വിനാശത്തിനു കാരണം. ഈ സർഗത്തിന്റെ മധ്യബിന്ദു ഇതാണ്: ഇതിനുമുമ്പ് കൈകേയി കേൾക്കുന്നു, ഇതിനുശേഷമാകട്ടെ അവർ സ്വയം സംസാരിക്കുന്നു, പ്രശംസിക്കുന്നു, പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു.
‘കൂനീ, രാജാവ് ചെയ്യാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് എനിക്കു സ്വയം മനസ്സിലാകുമായിരുന്നില്ല. കൂനികൾ വികൃതരൂപരും വളഞ്ഞവരും പരമപാപികളുമാണ്; നീയാകട്ടെ കാറ്റിൽ ചാഞ്ഞ താമരപോലെ പ്രിയദർശനയാണ്. നിന്റെ മാറിടം തോളുകൾവരെ ഉയർന്നു നിൽക്കുന്നു; താഴെ ഉദരം ഒതുങ്ങിയതാണ്, സുന്ദരമായ നാഭിയോടുകൂടി ലജ്ജിച്ചതുപോലെ; ജഘനം നിറഞ്ഞതാണ്, സ്തനങ്ങൾ നന്നായി തടിച്ചവയും. മന്ഥരേ, നിന്റെ മുഖം നിർമ്മലമായ ചന്ദ്രനു തുല്യമാണ്; ഹാ, നീ എങ്ങനെ ശോഭിക്കുന്നു! നിന്റെ ജഘനം മിനുസമുള്ളതും അരഞ്ഞാണത്താൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമാണ്. കണങ്കാലുകൾ നന്നായി ഉറച്ചവയാണ്, പാദങ്ങൾ രണ്ടും നീണ്ടവയും. പട്ടുടുത്ത മന്ഥരേ, നീണ്ട തുടകളോടെ…’ രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും വിചിത്രമായ സ്ഥലങ്ങളിൽ ഒന്നാണ് ഈ വർണ്ണന: ലോകത്തിൽ കുത്സിതമായതുതന്നെ ഇവിടെ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു. കാരണം വ്യക്തമാണ്: പ്രസന്നയായ കൈകേയി കാണുന്നതെന്തും അവർക്കു രമണീയമായി തോന്നുന്നു; രാഗം ദൃഷ്ടിയെത്തന്നെ മാറ്റിമറിക്കുന്നു. വ്യാഖ്യാതാക്കൾ ഈ സ്ഥലത്തെ മോഹത്തിന്റെ ലക്ഷണമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു: ആരുടെ ബുദ്ധി വിപരീതമായോ അവരുടെ ദൃഷ്ടിയും വിപരീതമാകുന്നു. മാത്രമല്ല, ഇവിടെ കൈകേയിയുടെ വാചാലത കാണിക്കുന്നതിലൂടെ കവി അവരുടെ ചിത്തത്തിന്റെ ഉദ്വേഗവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മുമ്പ് ചുരുക്കി മാത്രം സംസാരിച്ചിരുന്ന സ്ത്രീ ഇപ്പോൾ പത്തു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ ദാസിയുടെ അംഗങ്ങൾ വർണ്ണിക്കുന്നു.
‘…എന്റെ മുമ്പിൽ നടക്കുമ്പോൾ നീ അതീവ ശോഭിക്കുന്നു, ശോഭനേ. അസുരാധിപനായ ശംബരനുണ്ടായിരുന്ന ആയിരം മായകളും നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കുടികൊള്ളുന്നു; മറ്റ് ആയിരക്കണക്കിനു മായകളും. നിന്റെ ആ ‘സ്ഥഗു’ (കൂന്), രഥത്തിന്റെ മൂക്കുപോലെ നീണ്ടു നിൽക്കുന്നത്, അതുതന്നെയാണ്; ഇതിലാണ് നിന്റെ ബുദ്ധികളും ക്ഷത്രവിദ്യകളും മായകളും വസിക്കുന്നത്. കൂനീ, ഭരതൻ അഭിഷിക്തനാകുകയും രാഘവൻ വനത്തിലേക്കു പോവുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ ഇതിൽത്തന്നെ ഞാൻ നിനക്ക് ഒരു സ്വർണ്ണമാല അണിയിക്കും. സുന്ദരീ, ലക്ഷ്യം നേടി വിശ്വാസമുറച്ചവളായി, ശുദ്ധവും നന്നായി ഉരുക്കിയതുമായ സ്വർണ്ണംകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്റെ കൂനിൽ പൂശും; മുഖത്ത് സ്വർണ്ണംകൊണ്ടുള്ള മനോഹരമായ, ശുഭമായ തിലകവും…’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കുക: മുമ്പ് ശംബരന്റെ അശുഭങ്ങളായി വർണ്ണിക്കപ്പെട്ട മായകൾതന്നെ ഇപ്പോൾ സ്തുതിപദങ്ങളായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; അറിയാതെതന്നെ കൈകേയി മന്ഥരയിലെ രാക്ഷസീയമായ മായയെ സ്വീകരിക്കുന്നു. ഈ ഉപായം ദേവാസുരയുദ്ധത്തിലെ അസുരപക്ഷത്തുനിന്നുതന്നെ വന്നതാണ് എന്ന് ഇതിലൂടെ കവി വായനക്കാരനെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്ഥഗു’ എന്ന ശബ്ദം സംസ്കൃതത്തിൽ ദുർലഭമാണ്; കൂനിയുടെ മുതുകിലെ ഉയർച്ചയെ (കൂനിനെ) കുറിക്കുന്നു; അതിന് ‘രഥത്തിന്റെ മൂക്കുപോലെ നീണ്ട’ എന്ന ഉപമാനവും വിചിത്രമാണ്. ലോകത്തിൽ കുത്സിതമായതിനെത്തന്നെ കൈകേയി ബുദ്ധിയുടെ നിധിയായി സ്തുതിക്കുന്നു: ‘ഇതിലാണ് ബുദ്ധികളും ക്ഷത്രവിദ്യകളും മായകളും വസിക്കുന്നത്’ എന്ന്. ‘സ്വർണ്ണമാല’, ‘ശുദ്ധവും ഉരുക്കിയതുമായ സ്വർണ്ണംകൊണ്ടു പൂശൽ’ എന്നീ സമ്മാനങ്ങൾ രണ്ടു സർഗങ്ങൾക്കുമുമ്പ് നിരസിക്കപ്പെട്ട ആഭരണത്തിന്റെതന്നെ വിസ്തൃതരൂപമാണ്: അന്നു മന്ഥര വലിച്ചെറിഞ്ഞതുതന്നെ ഇപ്പോൾ പലമടങ്ങായി വാഗ്ദാനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.
‘…കൂനീ, ശുഭമായ ആഭരണങ്ങളും ഞാൻ പണിയിച്ചുതരും. ശുഭമായ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച് നീ ഒരു ദേവതയെപ്പോലെ സഞ്ചരിക്കും; ചന്ദ്രനെ വെല്ലുവിളിക്കുന്ന മുഖത്തോടെ, അതുല്യമായ മുഖശോഭയോടെ, ശത്രുജനങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ അഭിമാനിച്ചുകൊണ്ട് നീ ഉന്നതസ്ഥാനത്തെത്തും. നീ എന്നും എന്നെ സേവിക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞ കൂനികൾ കൂനിയായ നിന്റെ പാദങ്ങളും സേവിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പ്രശംസിക്കപ്പെട്ട ആ മന്ഥര, വേദിയിലെ അഗ്നിജ്വാലപോലെ വെളുത്ത ശയ്യയിൽ കിടക്കുന്ന കൈകേയിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘കല്യാണീ, വെള്ളം ഒഴുകിപ്പോയശേഷം അണകെട്ടാറില്ല. എഴുന്നേൽക്കുക, മംഗളം ചെയ്യുക, രാജാവിനെ (നിന്റെ ഭാവം) കാണിക്കുക.’ ‘വെള്ളം പോയശേഷം അണകെട്ടൽ’ എന്ന ലോകോക്തിയാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ വാക്യം: സമയം കഴിഞ്ഞശേഷം ചെയ്യുന്ന കർമ്മം നിഷ്ഫലമാണ് എന്ന്. ഇത്രയും സ്തുതി കേട്ടിട്ടും അഭിഷേകം നാളെ രാവിലെയാണ് എന്ന കാര്യം മന്ഥര മറക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ അവൾ വീണ്ടും തിടുക്കത്തെക്കുറിച്ച് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദേവതയെപ്പോലെ സഞ്ചരിക്കും’, ‘ചന്ദ്രനെ വെല്ലുവിളിക്കുന്ന മുഖത്തോടെ’ മുതലായ ഉപമകളാൽ കൈകേയിയുടെ പ്രസാദം കൊടുമുടിയിലെത്തുന്നു; ‘ശത്രുജനങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ അഭിമാനിച്ചുകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്താൽ കൗസല്യാപക്ഷംതന്നെ ശത്രുവായി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതിൽനിന്ന് കൈകേയിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ഇപ്പോൾ സപത്നീഭാവം ഉറച്ചുകഴിഞ്ഞു എന്നറിയാം. മന്ഥരയാകട്ടെ സ്തുതിയിൽ മയങ്ങുന്നില്ല; ‘വേദിയിലെ അഗ്നിജ്വാലപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ കവി കൈകേയിയുടെ അപ്പോഴത്തെ തേജസ്സ് കാണിക്കുന്നു: പിന്നീട് മുഴുവൻ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തെയും ദഹിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ള തേജസ്സ്.
ഇങ്ങനെ പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട ആ വിശാലാക്ഷിയായ ദേവി സൗഭാഗ്യമദത്താൽ ഗർവ്വിതയായി മന്ഥരയോടൊപ്പം ചെന്ന് ക്രോധാഗാരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ആ വരാംഗന ലക്ഷക്കണക്കിനു വിലയുള്ള മുത്തുമാലയും ശ്രേഷ്ഠവും ശുഭവുമായ ആഭരണങ്ങളും അഴിച്ചുവെച്ച്, സ്വർണ്ണംപോലെ ശോഭിക്കുന്നവളായിട്ടും കൂനിയുടെ വാക്കിനു വശംവദയായി, നിലത്തു കിടന്ന് മന്ഥരയോടു പറഞ്ഞു: ‘കൂനീ, ഒന്നുകിൽ ഞാൻ ഇവിടെ മരിച്ചുകിടക്കുന്നു എന്നു നീ രാജാവിനെ അറിയിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ രാഘവൻ വനത്തിലെത്തിയശേഷം ഭരതൻ ഭൂമി പ്രാപിക്കും. എനിക്കു സ്വർണ്ണംകൊണ്ട് ആവശ്യമില്ല, രത്നങ്ങൾകൊണ്ടും ഭോജനങ്ങൾകൊണ്ടും ആവശ്യമില്ല; രാമൻ അഭിഷിക്തനായാൽ അതുതന്നെയാകും എന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അന്ത്യം.’ ആഭരണങ്ങൾ അഴിച്ചുവെക്കൽതന്നെ ഇവിടെ പ്രതീകാത്മകമാണ്: സൗഭാഗ്യത്തിന്റെ ചിഹ്നമായതിനെത്തന്നെ അവർ ത്യജിക്കുന്നു; ബാഹ്യശോഭയുടെ ത്യാഗത്തിലൂടെ രാജാവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ശോകംതന്നെ ആരോപിക്കാൻ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഏഴാം സർഗത്തിൽ ആഭരണം നൽകിയവൾതന്നെ ഒൻപതാം സർഗത്തിൽ എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും ത്യജിക്കുന്നു; ഇതാണ് ഈ മൂന്നു സർഗങ്ങളുടെ ഗതി. ‘സൗഭാഗ്യമദത്താൽ ഗർവ്വിത’ എന്ന പദം കവിയുടെതന്നെ വിധിയാണ്: ധർമ്മത്താലല്ല, പുത്രസ്നേഹത്താലല്ല, സൗഭാഗ്യത്തിന്റെ മദത്താൽത്തന്നെയാണ് അവർ പ്രേരിതയായത് എന്ന്. ‘ലക്ഷക്കണക്കിനു വിലയുള്ള മുത്തുമാല’ എന്ന മൂല്യനിർദ്ദേശത്താൽ ത്യാഗത്തിന്റെ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എത്രയധികം ആഭരണങ്ങൾ അവർ ത്യജിക്കുന്നുവോ അത്രയും ദൃഢമാണ് അവരുടെ നിശ്ചയം. ‘സ്വർണ്ണംപോലെ ശോഭിക്കുന്നവൾ’ എന്നതിൽ ഒരു വിരോധമുണ്ട്: സ്വർണ്ണവർണ്ണയായിട്ടും അവർ പൊടിയിൽ കിടക്കുന്നു.
പിന്നീട് കൂനി വീണ്ടും മഹീപതിയുടെ ആ പട്ടമഹിഷിയോട്, ഭരതന്റെ അമ്മയോട്, അത്യന്തം തീവ്രമായ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചു; ഭരതനു ഹിതകരവും രാമനെ സംബന്ധിച്ച് അഹിതകരവുമായ വാക്കുകൾ: ‘രാഘവൻ ഈ രാജ്യം പ്രാപിച്ചാൽ തീർച്ചയായും നീയും നിന്റെ പുത്രനും ദുഃഖിക്കും. കല്യാണീ, അതിനാൽ നിന്റെ പുത്രനായ ഭരതൻ അഭിഷിക്തനാകുംവിധം പ്രയത്നിക്കുക.’ കൂനിയാൽ ഇങ്ങനെ ആഴത്തിൽ മുറിവേൽപ്പിക്കപ്പെട്ട്, വാക്കുകളാകുന്ന അമ്പുകളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട ആ മഹിഷി അത്യധികം വിസ്മയിച്ച്, ഹൃദയത്തിൽ കൈകൾ വെച്ച്, കോപത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും കൂനിയോടു പറഞ്ഞു: ‘കൂനീ, ഒന്നുകിൽ ഞാൻ ഇവിടെനിന്നു യമലോകത്തേക്കു പോയി എന്നു കേട്ട് നീ രാജാവിനെ അറിയിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ രാഘവൻ ദീർഘകാലത്തേക്കു വനത്തിലേക്കു പോയാൽ ഭരതൻ ആഗ്രഹങ്ങൾ സഫലമായവനാകും. രാമൻ ഇവിടെനിന്നു വനത്തിലേക്കു പോകുന്നില്ലെങ്കിൽ ഞാൻ വിരിപ്പുകളോ മാലകളോ ചന്ദനമോ അഞ്ജനമോ പാനീയമോ ഭോജനമോ ഒന്നും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; ഇവിടെ ജീവിതംപോലും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.’ അതിദാരുണമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞശേഷം ആ ഭാമിനി എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും അഴിച്ചുവെച്ച്, വിരിപ്പില്ലാത്ത വെറുംനിലത്ത് വീണുകിടക്കുന്ന കിന്നരിയെപ്പോലെ കിടന്നു. ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ ക്രോധമെന്ന ഇരുട്ടിനാൽ മുഖം മൂടപ്പെട്ട്, ഉത്തമമായ മാലകളും ആഭരണങ്ങളും അഴിച്ചുവെച്ച ആ നരേന്ദ്രപത്നി, നക്ഷത്രങ്ങൾ മറഞ്ഞ് ഇരുട്ടുമൂടിയ ആകാശംപോലെ, വിമനസ്കയായി. ഈ ഏഴു വംശസ്ഥവൃത്തങ്ങളിലൂടെ കവി ശോകത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം ഛന്ദസ്സിലൂടെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദശരഥൻ ഈ ദൃശ്യംതന്നെ കാണുമ്പോൾ തന്റെ വിനാശം അദ്ദേഹം അറിയുന്നില്ല. ‘വാക്കുകളാകുന്ന അമ്പുകൾ’ എന്ന രൂപകം ഇവിടെ മർമ്മസ്പർശിയാണ്: വാക്കുകൾതന്നെ അമ്പുകൾ, കൂനിതന്നെ വില്ലാളി, കൈകേയിതന്നെ ലക്ഷ്യം; ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൾതന്നെയാണ് ആദ്യം മുറിവേൽക്കുന്നത്. ‘ഹൃദയത്തിൽ കൈകൾ വെച്ച്’ എന്നതു ശോകത്തിന്റെയും ആവേഗത്തിന്റെയും ശാരീരികലക്ഷണമാണ്. അവസാനശ്ലോകത്തിലെ ‘നക്ഷത്രങ്ങൾ മറഞ്ഞ് ഇരുട്ടുമൂടിയ ആകാശംപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ കവി കൈകേയിയുടെ മുഖം മാത്രമല്ല, മുഴുവൻ ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെയും ഭാവിതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു: നക്ഷത്രങ്ങൾ മറഞ്ഞ ആകാശത്തിൽ പ്രഭാതവും അകലെയാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवमः सर्गः॥ ९॥