സർഗ്ഗം
മന്ഥര കൈകേയിയെ ഉണർത്തുന്നു
മന്ഥര പ്രാസാദത്തിൽനിന്ന് ഉത്സവമയമായ അയോധ്യ കാണുന്നത്, ധാത്രിയിൽനിന്നു രാമാഭിഷേകവാർത്ത കേൾക്കുന്നത്, ഭേദവചനങ്ങളാൽ കൈകേയിയെ ഉണർത്തുന്നത്, കൈകേയിയാകട്ടെ ഹർഷത്തോടെ ആഭരണം നൽകി വരം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നത്
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാമാഭിഷേകത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനത്താൽ അയോധ്യ മുഴുവൻ ഉത്സവമയമായി; പൗരന്മാർ രാത്രിയിലും ആ അഭിഷേകത്തിന്റെ കഥതന്നെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. ഈ സർഗം ആ ഉത്സവത്തിന്റെതന്നെ വിപരീതഫലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ഒരു ദാസിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ ആ ഹർഷംതന്നെ അസൂയ ജനിപ്പിക്കുന്നു. കൈകേയിക്ക് ഒരു ജ്ഞാതിദാസിയുണ്ടായിരുന്നു; അവൾ കൈകേയിയുടെ പിതൃഗൃഹത്തിൽനിന്നുതന്നെ വന്നവളും എന്നും അവരോടൊപ്പം വസിച്ചവളുമായിരുന്നു; മന്ഥര എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധ; ‘കൂനി’ എന്നു കവി അവളെ വീണ്ടും വീണ്ടും വിളിക്കുന്നു. അവൾ യാദൃച്ഛികമായി ചന്ദ്രനെപ്പോലെ വെളുത്ത ഒരു പ്രാസാദത്തിൽ കയറി. ആ പ്രാസാദത്തിൽനിന്ന് അവൾ അയോധ്യ മുഴുവൻ നോക്കിക്കണ്ടു: നനച്ച രാജവീഥികൾ, എല്ലായിടത്തും വിതറിയ താമരകളും നീലോൽപലങ്ങളും. ശ്രേഷ്ഠമായ പതാകകളാലും ധ്വജങ്ങളാലും ആ നഗരം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; ചന്ദനം കലർന്ന വെള്ളം തളിച്ചിരുന്നു; തലകുളിച്ച് ശുചിയായ ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു. മാലകളും മോദകങ്ങളും കൈകളിലേന്തിയ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ അതു മുഖരിതമായിരുന്നു; ദേവഗൃഹങ്ങളുടെ വാതിലുകൾ കുമ്മായംകൊണ്ടു വെളുപ്പിച്ചിരുന്നു; എല്ലാ വാദ്യങ്ങളും മനോഹരമായി മുഴങ്ങുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അത്യധികം ഹർഷിച്ച ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും വേദഘോഷത്താൽ മുഖരിതവും ഹർഷിച്ച ശ്രേഷ്ഠഗജങ്ങളാലും കുതിരകളാലും നിറഞ്ഞതും അമറുന്ന പശുക്കളാലും കാളകളാലും ശോഭിക്കുന്നതുമായി ആ നഗരം കാണപ്പെട്ടു. ഹർഷിച്ച് ആനന്ദിക്കുന്ന പൗരന്മാർ ഉയർത്തിയ ധ്വജമാലകൾ എല്ലായിടത്തും വിളങ്ങി. ഇങ്ങനെയുള്ള അയോധ്യയെ കണ്ട് മന്ഥര പരമമായ വിസ്മയത്തിലായി. ഇവിടെ നഗരം വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കുന്നതിലൂടെ കവി ശോഭയെ മാത്രമല്ല പറയുന്നത്, വരാനിരിക്കുന്ന വിപര്യയത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലവും രചിക്കുന്നു; ഈ ശോഭ എത്രയുണ്ടോ അത്രതന്നെ ശോകം പിന്നീടുണ്ടാകും എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു.
അവിടെ അടുത്തുതന്നെ നിൽക്കുന്ന രാമന്റെ ധാത്രിയെ മന്ഥര കണ്ടു. അവളുടെ കണ്ണുകൾ ഹർഷത്താൽ വിടർന്നിരുന്നു; ശരീരത്തിൽ വെളുത്ത പട്ടുവസ്ത്രം ശോഭിച്ചിരുന്നു. അവളെ കണ്ട് മന്ഥര ചോദിച്ചു: ‘ഉത്തമമായ ഹർഷത്തോടുകൂടിയവളും സ്വന്തം കാര്യത്തിൽ മാത്രം തത്പരയുമായ രാമന്റെ അമ്മ ജനങ്ങൾക്ക് എന്തിനാണ് ധനം നൽകുന്നത്? ഈ ജനങ്ങൾക്ക് ഇത്ര അതിരുകടന്ന ഹർഷം എവിടെനിന്ന്? അത് എന്നോടു പറയുക. അത്യധികം ഹർഷിച്ചിരിക്കുന്ന മഹീപതി എന്താണ് ചെയ്യിക്കാൻ പോകുന്നത്?’ മന്ഥരയുടെ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം: ദാനം, ജനഹർഷം, രാജാവിന്റെ സങ്കൽപം എന്നീ മൂന്നു മാത്രമാണ് അവൾ ചോദിക്കുന്നത്; കൂനിയുടെ ബുദ്ധി മുമ്പേതന്നെ എന്തോ ആശങ്കിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹർഷത്താൽ പൊട്ടിത്തെറിക്കുമെന്നപോലെയായ ധാത്രി പരമമായ സന്തോഷത്തോടെ രാഘവനു വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്ന മഹത്തായ ശ്രീയെക്കുറിച്ചു കൂനിയോടു പറഞ്ഞു: ‘നാളെ പുഷ്യനക്ഷത്രയോഗത്തിൽ ദശരഥമഹാരാജാവ് ക്രോധത്തെ ജയിച്ചവനും പാപരഹിതനുമായ രാഘവനായ രാമനെ യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും.’ ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കുക: നഗരത്തിനു മുഴുവൻ ഹർഷകാരണമായ വാർത്തതന്നെ ഒരു കൂനിയുടെ ഹൃദയത്തിൽ വിഷമായി പരിണമിക്കുന്നു; സുഖത്തിന്റെയും ദുഃഖത്തിന്റെയും മൂലം ബാഹ്യവസ്തുവല്ല, അന്തഃകരണത്തിന്റെ പ്രവൃത്തിയാണ് എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ധാത്രിയാകട്ടെ കപടമില്ലാത്തവളായി, ഒന്നും ആശങ്കിക്കാതെ, എല്ലാം ഉള്ളതുപോലെ പറയുന്നു; അവളുടെ ഈ നിഷ്കളങ്കതതന്നെ അനർത്ഥത്തിനു നിമിത്തമാകുന്നു.
ധാത്രിയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് കൂനി ഉടനടി അമർഷംപൂണ്ടു; കൈലാസശിഖരംപോലെ ആകാശം മുട്ടുന്ന ആ പ്രാസാദത്തിൽനിന്ന് അവൾ ഇറങ്ങി. ക്രോധത്താൽ എരിയുന്നവളും പാപം കാണുന്നവളുമായ ആ മന്ഥര കിടക്കുകയായിരുന്ന കൈകേയിയുടെ അടുത്തുചെന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘എഴുന്നേൽക്കൂ മൂഢേ, എന്തിനാണു കിടക്കുന്നത്? ഭയം നിന്നെ വലയം ചെയ്യുന്നു. ആപത്തുകളുടെ പ്രളയത്തിൽ മുങ്ങിയിട്ടും നീ നിന്റെ അവസ്ഥ അറിയുന്നില്ല. അനിഷ്ടേ, സുന്ദരരൂപിണീ, നീ നിന്റെ സൗഭാഗ്യത്തിൽ പൊങ്ങച്ചം പറയുന്നു; എന്നാൽ വേനൽക്കാലത്തെ നദിയുടെ ഒഴുക്കുപോലെ നിന്റെ സൗഭാഗ്യം ചഞ്ചലമാണ്.’ ഇതു മന്ഥരയുടെ ആദ്യത്തെ ആഘാതവചനമാണ്; അവൾ ഉടനടി വാർത്ത പറയുന്നില്ല, ആദ്യം ഭയം ഉളവാക്കുകയാണു ചെയ്യുന്നത്; ഇതാണ് ഭേദവാക്യത്തിന്റെ രീതി. ‘അനിഷ്ടേ, സുന്ദരരൂപിണീ’ എന്ന രണ്ടു സംബോധനകളും മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്: പുറമേ സൗഭാഗ്യവതിയായി കാണപ്പെടുന്നു, യഥാർത്ഥത്തിൽ നീ അനിഷ്ടയാണ് എന്ന് അവൾ കൈകേയിയെത്തന്നെ നിന്ദിക്കുന്നു, അങ്ങനെ അവർ സ്വയം തന്റെ സ്ഥിതിയെക്കുറിച്ചു ശങ്കിക്കട്ടെ എന്ന്.
പാപം കാണുന്നവളും രുഷ്ടയുമായ കൂനിയിൽനിന്ന് ഇത്തരം പരുഷവാക്കുകൾ കേട്ട കൈകേയി കടുത്ത വിഷാദത്തിലായി. അവർ കൂനിയോടു പറഞ്ഞു: ‘മന്ഥരേ, എല്ലാം ക്ഷേമമല്ലേ? നിന്റെ മുഖം വിഷണ്ണവും നീ അത്യധികം ദുഃഖിതയുമായി കാണുന്നുവല്ലോ.’ ഇവിടെ കൈകേയിയുടെ സ്വഭാവം പ്രകടമാകുന്നു: അവർ തന്നെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നില്ല, ദാസിയുടെ മുഖം കണ്ട് അവളുടെ ദുഃഖത്തെക്കുറിച്ചു ചോദിക്കുന്നു; ഇത്രയും നിഷ്കളങ്കതതന്നെ അവരുടെ പതനത്തിന്റെ വാതിലാകും. കൈകേയിയുടെ മധുരാക്ഷരങ്ങളായ ആ വാക്കു കേട്ട് വാക്ചാതുര്യമുള്ള മന്ഥര ക്രോധത്തോടെ സംസാരിച്ചു. അവരുടെ ഹിതൈഷിണിയെന്നപോലെ തന്നെ കാണിച്ചുകൊണ്ട് ആ കൂനി കൂടുതൽ വിഷണ്ണയായി, കൈകേയിയെ വിഷാദിപ്പിച്ചും രാഘവനിൽനിന്ന് അവരെ അകറ്റിയും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി ‘ഹിതൈഷിണി’ എന്ന പദം പരിഹാസത്തോടെ പ്രയോഗിക്കുന്നു: പുറമേ ഹിതത്തിന്റെ വേഷം, ഉള്ളിൽ ഭേദബുദ്ധി; ‘വിഷാദിപ്പിച്ചും’, ‘അകറ്റിയും’ എന്ന രണ്ടു പ്രേരണാർത്ഥകപദങ്ങളാൽ അവൾ ബോധപൂർവ്വം അനർത്ഥം ഉണ്ടാക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘ദേവീ, ഒരിക്കലും തീരാത്ത, അതിമഹത്തായ ഒരു വിനാശം നിനക്കു തുടങ്ങിയിരിക്കുന്നു: ദശരഥമഹാരാജാവ് രാമനെ യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ പോകുന്നു. ദുഃഖശോകങ്ങളോടെ ഞാൻ അഗാധമായ ഭയത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു, തീയിൽ എരിയുന്നതുപോലെ; നിന്റെ ഹിതത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ഞാൻ ഇവിടെ വന്നത്. കൈകേയീ, നിന്റെ ദുഃഖത്താൽ എനിക്കും വലിയ ദുഃഖമുണ്ടാകും; നിന്റെ വളർച്ചയിൽ എന്റെ വളർച്ച; ഇതിൽ സംശയമില്ല. നീ രാജകുലത്തിൽ ജനിച്ചവളാണ്, മഹീപതിയുടെ പട്ടമഹിഷിയുമാണ്; എന്നിട്ടും രാജധർമ്മങ്ങളുടെ ഉഗ്രത നീ എന്തുകൊണ്ട് അറിയുന്നില്ല?’ മന്ഥര ആദ്യം തന്റെ അടുപ്പം സ്ഥാപിക്കുന്നു, ‘നിന്റെ വളർച്ചയിൽ എന്റെ വളർച്ച’ എന്ന്; പിന്നീടാണ് രാജനീതിയുടെ നിഷ്ഠുരത ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നത്. ഇതാണ് കുടിലവാക്യത്തിന്റെ ക്രമം: വിശ്വാസം ഉളവാക്കി, പിന്നെ വിഷം വിതയ്ക്കുന്നു. ‘ഒരിക്കലും തീരാത്ത’ എന്ന പദത്താൽ, ഈ അനർത്ഥത്തെ ഒരു പ്രതിവിധിയും ശമിപ്പിക്കില്ല എന്ന് അവൾ പറയുന്നു; ‘രാജധർമ്മങ്ങളുടെ ഉഗ്രത’ എന്നതിനാൽ, രാജകുലത്തിൽ സ്നേഹം പ്രമാണമല്ല, രാജ്യലോഭംതന്നെയാണ് എല്ലാം തീരുമാനിക്കുന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘നിന്റെ ഭർത്താവ് ധർമ്മം പറയുന്നവനാണ്, പക്ഷേ ശഠനാണ്; മൃദുവായി സംസാരിക്കുന്നവനാണ്, പക്ഷേ ക്രൂരനാണ്. നീയാകട്ടെ അദ്ദേഹത്തെ ശുദ്ധഭാവത്തോടെ കാണുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് നീ ഇങ്ങനെ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടത്. അടുത്തുവരുമ്പോൾ അദ്ദേഹം നിന്നോട് അർത്ഥമില്ലാത്ത സാന്ത്വനം പ്രയോഗിക്കുന്നു; ഇന്നാകട്ടെ നിന്റെ ഭർത്താവ് കൗസല്യയെയാണ് സമ്പത്തിനോടു ചേർക്കാൻ പോകുന്നത്. ദുഷ്ടാത്മാവായ അദ്ദേഹം ഭരതനെ നിന്റെ ബന്ധുക്കളുടെ അടുത്തേക്ക് അകറ്റിയയച്ച്, നാളെ രാവിലെ മുള്ളുകൾ നീക്കിയ രാജ്യത്തിൽ രാമനെ സ്ഥാപിക്കും. ഭർത്താവ് എന്ന പേരിൽ അദ്ദേഹം ശത്രുതന്നെയാണ്; ഹിതകാമനയോടെ അമ്മയെപ്പോലെ പെരുമാറുന്ന അദ്ദേഹത്തെ, ബാലേ, നീ ഒരു വിഷസർപ്പത്തെയെന്നപോലെ മടിയിൽ എടുത്തുവെച്ചിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘ഭർത്താവ് എന്ന പേരിൽ’ എന്ന പദം മന്ഥരയുടെ കൗശലം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ബന്ധത്തിന്റെ പേരുതന്നെ മിഥ്യയാണ് എന്ന് അവൾ പറയുന്നു; അങ്ങനെ വിശ്വാസത്തിന്റെ മൂലംതന്നെ മുറിയുന്നു. ‘ഭരതനെ നിന്റെ ബന്ധുക്കളുടെ അടുത്തേക്ക് അകറ്റിയയച്ച്’ എന്നതിൽ അവൾ വസ്തുതതന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ അതിന്റെ കാരണം വിപരീതമായി കൽപിക്കുന്നു; സത്യാംശം കലർന്ന അസത്യമാണ് ഏറ്റവും വിശ്വസനീയമാകുന്നത്.
‘അവഗണിക്കപ്പെട്ട ശത്രുവോ സർപ്പമോ എങ്ങനെ അനർത്ഥം ചെയ്യുമോ, അങ്ങനെതന്നെ ഇന്ന് ദശരഥമഹാരാജാവ് നിന്നെയും പുത്രനെയും ആക്കിയിരിക്കുന്നു. ബാലേ, എന്നും സുഖത്തിന് അർഹയായ നീ പാപിയായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കള്ളസാന്ത്വനത്താൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; രാമനെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നതിലൂടെ അദ്ദേഹം നിന്നെ നിന്റെ ബന്ധുജനങ്ങളോടൊപ്പം നശിപ്പിച്ചുകഴിഞ്ഞു. അതിനാൽ കൈകേയീ, സമയത്തിനു യോജിച്ച ഹിതം വേഗം ചെയ്യുക. വിസ്മയകരമായ രൂപമുള്ളവളേ, പുത്രനെ രക്ഷിക്കുക, നിന്നെത്തന്നെ രക്ഷിക്കുക, എന്നെയും രക്ഷിക്കുക.’ ഇങ്ങനെ മന്ഥര ഭയവും അപമാനവും ആപത്തും ക്രമമായി കാണിച്ചശേഷം ഒടുവിൽ കർത്തവ്യം ഉപദേശിക്കുന്നു; എന്നാൽ എന്താണു ചെയ്യേണ്ടത് എന്ന് അവൾ ഇന്നു പറയുന്നില്ല; അതു തുടർന്നുള്ള രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ വെളിപ്പെടും. ‘വിസ്മയദർശനേ’ എന്ന സംബോധനയിലൂടെ, കൈകേയി അതുവരെ വിസ്മയിച്ചുനിൽക്കുക മാത്രമാണ്, ക്രുദ്ധയല്ല, എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മന്ഥരയുടെ വിഷം ഇതുവരെ അവരുടെ ഹൃദയത്തിലെത്തിയിട്ടില്ല.
എന്നാൽ ഇതാണ് ആശ്ചര്യം: മന്ഥരയുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് സുന്ദരമുഖിയായ കൈകേയി ശയ്യയിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റു, പക്ഷേ ഹർഷത്താൽ നിറഞ്ഞ്, ശരത്കാലത്തെ ചന്ദ്രക്കലപോലെ. അത്യധികം സന്തുഷ്ടയും വിസ്മയഭരിതയുമായ അവർ ആ കൂനിക്ക് ശുഭവും ദിവ്യവുമായ ഒരു ആഭരണം സമ്മാനിച്ചു. ആ ആഭരണം നൽകിയശേഷം ഹർഷിച്ച പ്രമദോത്തമയായ കൈകേയി വീണ്ടും മന്ഥരയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി കൈകേയിയുടെ സ്വാഭാവികമായ ശുദ്ധഹൃദയം കാണിക്കുന്നു: അവർ രാമനോടു വൈരമില്ലാത്തവളായിരുന്നു, എന്നല്ല, പ്രീതിയുള്ളവളായിരുന്നു; മന്ഥര അനിഷ്ടമെന്നു കരുതി പറഞ്ഞതിനെ കൈകേയി പരമപ്രിയമായാണ് കാണുന്നത്. ഇതിലൂടെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ മന്ഥരയുടെ കോപം സാർത്ഥകമാകുന്നു; കൈകേയിയുടെ പിൽക്കാലപരിണാമം കാണുമ്പോൾ വായനക്കാരന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കരുണ ജനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘ശരത്കാലത്തെ ചന്ദ്രക്കല’ എന്ന ഉപമ ശുഭ്രത, നിർമ്മലത, വളർച്ച എന്നിവയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘മന്ഥരേ, നീ എന്നോടു പറഞ്ഞത് എനിക്കു പരമപ്രിയമാണ്; ഈ പ്രിയവാർത്ത പറഞ്ഞ നിനക്ക് ഇനി ഞാൻ എന്തു ചെയ്തുതരണം? രാമനിലോ ഭരതനിലോ ഞാൻ ഒരു വ്യത്യാസവും കാണുന്നില്ല; അതിനാൽ രാജാവ് രാമനെ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുമെന്നു കേട്ട് ഞാൻ സന്തുഷ്ടയാണ്. പ്രിയത്തിന് അർഹയായവളേ, ഇതിനപ്പുറം എനിക്കു പ്രിയമായി മറ്റൊന്നുമില്ല; നീ പറഞ്ഞ വാക്ക് പ്രിയവും നല്ലതും അമൃതുതുല്യവുമാണ്. നീ ഇങ്ങനെ ഏറ്റവും പ്രിയമായ വാർത്ത പറഞ്ഞതിനാൽ ഞാൻ നിനക്ക് ശ്രേഷ്ഠമായ ഒരു വരം നൽകുന്നു; അതു ചോദിച്ചുകൊള്ളുക.’ ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. ‘രാമനിലോ ഭരതനിലോ ഞാൻ ഒരു വ്യത്യാസവും കാണുന്നില്ല’ എന്ന കൈകേയിയുടെ വാക്കുതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം: ഈ സ്ത്രീ സ്വഭാവേന വൈരമില്ലാത്തവളും പുത്രന്മാരിൽ ഭേദം കാണാത്തവളുമായിരുന്നു എന്നു കവി വ്യക്തമായി സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ പിന്നീടുണ്ടാകുന്ന മാറ്റത്തിൽ മന്ഥരയുടെതന്നെ ദോഷം നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വരപ്രദാനവചനംതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെ വിത്ത്: കൈകേയി പ്രീതിയോടെ നൽകുന്നതിനെത്തന്നെ മന്ഥര പിന്നീടു വിഷമായി പരിണമിപ്പിക്കും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तमः सर्गः॥ ७॥