സർഗ്ഗം
രാമന്റെ നിയമവും നഗരത്തിന്റെ അലങ്കാരവും
സീതാസമേതനായ രാമന്റെ നാരായണപൂജയും ദർഭശയ്യയും, പ്രഭാതത്തിലെ പുണ്യാഹഘോഷം, അയോധ്യയുടെ അലങ്കാരം, പൗരന്മാരുടെ രാജപ്രശംസ, ജനപദവാസികളുടെ ആഗമനം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വസിഷ്ഠൻ രാമനെയും സീതയെയും ഉപവാസവ്രതം അനുഷ്ഠിപ്പിച്ച് പുറത്തിറങ്ങി. ഈ സർഗത്തിൽ ആ വ്രതത്തിന്റെ രാത്രിയും പ്രഭാതത്തിലെ നഗരാലങ്കാരവും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു. പുരോഹിതൻ പോയശേഷം രാമൻ സ്നാനം ചെയ്ത് നിയതചിത്തനായി വിശാലാക്ഷിയായ പത്നിയോടൊപ്പം നാരായണനെ ഉപാസിക്കാൻ ചെന്നു. വിധിപ്രകാരം ഹവിസ്സിന്റെ പാത്രം ശിരസ്സിൽ ഏറ്റുവാങ്ങി അദ്ദേഹം മഹാദേവതയ്ക്കായി ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ നെയ്യ് ഹോമിച്ചു. ആ ഹവിസ്സിന്റെ ശേഷം ഭക്ഷിച്ച്, തനിക്കു പ്രിയമായതു പ്രാർത്ഥിച്ച്, നന്നായി വിരിച്ച ദർഭവിരിപ്പിൽ നാരായണദേവനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട്, മൗനം പാലിച്ച് നിയതചിത്തനായി, വൈദേഹിയോടൊപ്പം ആ നരശ്രേഷ്ഠന്റെ പുത്രൻ വിഷ്ണുവിന്റെ ശ്രീമത്തായ ആലയത്തിൽ ശയിച്ചു. ഇവിടെ ‘മഹാദേവതയ്ക്ക്’ എന്ന പദത്താൽ വിഷ്ണുതന്നെയാണ് ഉദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നത്; ഗീതാപ്രസ്സ് ഭാഷ്യം അവിടെ ശേഷശായിയായ നാരായണനെ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ‘വാഗ്യതൻ’ എന്നാൽ മൗനവ്രതം, ‘നിയതമാനസൻ’ എന്നാൽ മനഃസംയമം, ‘ദർഭവിരിപ്പിലെ ശയനം’ എന്നതു ദീക്ഷിതന്റെ വിധി; മൂന്നും വ്രതത്തിന്റെ അംഗങ്ങളാണ്. ‘ഹവിസ്സിന്റെ പാത്രം ശിരസ്സിൽ ഏറ്റുവാങ്ങി’ എന്ന പദത്തിൽനിന്ന്, ഹവിഷ്യപാത്രം തലയ്ക്കുമീതെ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് നമസ്കാരപൂർവ്വം ആഹുതി നൽകി എന്നറിയാം. ‘തനിക്കു പ്രിയമായതു പ്രാർത്ഥിച്ച്’ എന്നതിലും: ഹവിശ്ശേഷം ഭക്ഷിക്കുന്ന വേളയിൽ ഉപാസകൻ തന്റെ അഭീഷ്ടം പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു; ഇതാണ് വിധി. ശയനവും സ്വഗൃഹത്തിലല്ല, വിഷ്ണുവിന്റെ ആലയത്തിൽത്തന്നെ; അങ്ങനെ രാത്രിപോലും ഉപാസനാമയമാകുന്നു.
രാത്രിയിൽ ഒരു യാമം മാത്രം ബാക്കിയുള്ളപ്പോൾ അദ്ദേഹം ഉണർന്ന് ഭവനത്തിന്റെ മുഴുവൻ അലങ്കാരവിധിയും നന്നായി ചെയ്യിച്ചു. അവിടെ സൂതന്മാരുടെയും മാഗധന്മാരുടെയും വന്ദികളുടെയും സുഖകരമായ വാക്കുകൾ കേട്ടുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പ്രഭാതസന്ധ്യ ഉപാസിച്ച് ഏകാഗ്രചിത്തനായി ജപിച്ചു. ശിരസ്സു നമിച്ച് അദ്ദേഹം മധുസൂദനനെ സ്തുതിച്ചു; നിർമ്മലമായ പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച് ബ്രാഹ്മണരെക്കൊണ്ട് സ്വസ്തിവാചനം ചെയ്യിച്ചു. അവരുടെ ഗംഭീരവും മധുരവുമായ പുണ്യാഹഘോഷം അപ്പോൾ വാദ്യഘോഷങ്ങളാൽ മാറ്റൊലിക്കൊണ്ട് അയോധ്യയെ നിറച്ചു. ഇവിടെ ക്രമം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: ഉണരൽ, ഗൃഹാലങ്കാരം, വന്ദികളുടെ സ്തുതി കേൾക്കൽ, സന്ധ്യോപാസന, ജപം, വിഷ്ണുസ്തവം, ബ്രാഹ്മണരുടെ സ്വസ്തിവാചനം; ഇതാണ് ദീക്ഷിതന്റെ പ്രഭാതവിധി. ‘വിമലക്ഷൗമസംവീതൻ’ എന്ന പദത്താൽ ശുദ്ധമായ പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ചു എന്നു പറയുന്നു. ‘ഒരു യാമം ബാക്കിയുള്ളപ്പോൾ’ എന്ന പദത്താൽ മൂന്നു യാമങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ് നാലാം യാമത്തിലാണ് ഉണർന്നത് എന്നു പറയുന്നു; ഇതു ബ്രാഹ്മമുഹൂർത്തമാണ്, വ്രതികൾ ഉണരുന്ന സമയം. ‘ഭവനത്തിന്റെ അലങ്കാരവിധി’ എന്ന പദത്താൽ അദ്ദേഹം സേവകരെക്കൊണ്ട് തന്റെ ഭവനം അലങ്കരിപ്പിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു. സൂതന്മാർ വംശകീർത്തനം ചെയ്യുന്നു, മാഗധന്മാർ സ്തുതികൾ പാടുന്നു, വന്ദികൾ ബിരുദങ്ങൾ ചൊല്ലുന്നു; മൂവരും രാജകുലത്തിലെ പ്രഭാതഗായകരാണ്. പുണ്യാഹവാചനത്തിന്റെ ധ്വനി വാദ്യഘോഷവുമായി ചേർന്ന് നഗരം മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ ബാഹ്യലോകവും ഉത്സവത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നു.
രാഘവൻ വൈദേഹിയോടൊപ്പം ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചു എന്നു കേട്ട് അയോധ്യാവാസികളായ ജനങ്ങളെല്ലാം സന്തുഷ്ടരായി. പിന്നീട് എല്ലാ പൗരജനങ്ങളും രാമാഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ട്, രാത്രി പുലർന്നതു കണ്ട്, നഗരം വീണ്ടും അലങ്കരിക്കാൻ തുടങ്ങി. വെളുത്ത മേഘങ്ങളുടെ ശിഖരംപോലെ പ്രഭയുള്ള ദേവാലയങ്ങളിലും, നാൽക്കവലകളിലും, വീഥികളിലും, ചൈത്യങ്ങളിലും, മേടകളിലും, നാനാവിധ ചരക്കുകളാൽ സമൃദ്ധമായ വ്യാപാരികളുടെ കടകളിലും, കുടുംബസ്ഥരുടെ സമൃദ്ധവും ശ്രീമത്തുമായ ഭവനങ്ങളിലും, എല്ലാ സഭകളിലും, കണ്ണിൽപ്പെടുന്ന വൃക്ഷങ്ങളിലും, എല്ലായിടത്തും ധ്വജങ്ങൾ നന്നായി ഉയർത്തപ്പെട്ടു, പതാകകളും പാറി. ഇവിടെ കവി നഗരത്തിലെ എല്ലാ സ്ഥാനങ്ങളും ക്രമമായി എണ്ണുന്നു: ദേവാലയം, വീഥി, ചത്വരം, മേട, കട, ഗൃഹം, സഭ, വൃക്ഷം; ഇതിലൂടെ ഉത്സവത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ധ്വജവും പതാകയും തമ്മിലുള്ള ഭേദവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: ധ്വജം ദണ്ഡിനുമേൽ സ്ഥിരമായി നിൽക്കുന്നു, പതാകയാകട്ടെ കാറ്റിൽ ചലിക്കുന്നു. നഗരം കഴിഞ്ഞ ദിവസംതന്നെ (മൂന്നാം സർഗത്തിൽ) അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു എന്നതും ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കണം; എങ്കിലും പൗരന്മാർ ‘വീണ്ടും’ അലങ്കരിക്കുന്നു; ഉത്സാഹം ശമിക്കുന്നില്ല, മറിച്ചു വർദ്ധിക്കുന്നു. ‘കണ്ണിൽപ്പെടുന്ന വൃക്ഷങ്ങളിൽ’ എന്ന പദത്താൽ വഴിയരികിൽ കാണുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾപോലും ധ്വജങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു എന്നു പറയുന്നു. ‘നാനാവിധ ചരക്കുകളാൽ സമൃദ്ധമായ കടകൾ’ എന്നതിനാൽ വാണിജ്യത്തിന്റെയും ‘കുടുംബസ്ഥരുടെ ശ്രീമത്തായ ഭവനങ്ങൾ’ എന്നതിനാൽ ഗൃഹസ്ഥരുടെയും സമൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ സന്ദർഭവശാൽ അയോധ്യയുടെ ഐശ്വര്യവും വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നു.
നടന്മാരുടെയും നർത്തകസംഘങ്ങളുടെയും പാടുന്ന ഗായകരുടെയും മനസ്സിനും ചെവിക്കും സുഖം നൽകുന്ന വാക്കുകൾ ജനങ്ങൾ അവിടെയുമിവിടെയും കേട്ടു. ജനങ്ങൾ പരസ്പരം രാമാഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കഥകൾ മാത്രം പറഞ്ഞു; രാമാഭിഷേകം അടുത്തെത്തിയപ്പോൾ ചത്വരങ്ങളിലും ഗൃഹങ്ങളിലും അതുതന്നെയായിരുന്നു ചർച്ച. വീട്ടുവാതിൽക്കൽ കൂട്ടംകൂടി കളിക്കുന്ന കുട്ടികൾപോലും തമ്മിൽ രാമാഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ചുതന്നെ സംസാരിച്ചു. രാമാഭിഷേകത്തിനായി പൗരന്മാർ ശ്രീമത്തായ രാജവീഥിയിൽ പുഷ്പോപഹാരങ്ങൾ അർപ്പിച്ച് ധൂപഗന്ധത്താൽ സുഗന്ധപൂരിതമാക്കി. രാത്രിയാകുമോ എന്ന ശങ്കയാൽ വെളിച്ചം നൽകാനായി അവർ എല്ലാ വീഥികളിലും നിരനിരയായി ദീപവൃക്ഷങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു. ഇവിടെ കുട്ടികൾപോലും അതുതന്നെ ചർച്ച ചെയ്തു എന്ന വർണ്ണനയിലൂടെ കവി ഉത്സവത്തിന്റെ സാർവ്വത്രികത കാണിക്കുന്നു; ‘ദീപവൃക്ഷങ്ങൾ’ എന്ന പദത്താൽ ശാഖകൾപോലെ അനേകം ദീപാധാരങ്ങളുള്ള സ്തംഭങ്ങൾ പറയപ്പെടുന്നു. ‘അവിടെയുമിവിടെയും’ എന്ന പദത്താൽ, ശബ്ദം ഒരിടത്തുനിന്നല്ല, എല്ലാ ദിക്കുകളിൽനിന്നും കേൾക്കപ്പെടുന്നു എന്നു പറയുന്നു. ‘തമ്മിൽ സംസാരിച്ചു’ എന്നതു രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു: ആദ്യം മുതിർന്നവരെക്കുറിച്ച്, പിന്നെ കുട്ടികളെക്കുറിച്ച്; ഇതിലൂടെ ഉത്സവം രാജകീയം മാത്രമല്ല, എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിലുള്ളതാണ് എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ‘പുഷ്പോപഹാരങ്ങൾ അർപ്പിച്ച’, ‘ധൂപഗന്ധത്താൽ സുഗന്ധപൂരിതമാക്കിയ’ എന്നീ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ കണ്ണിനുള്ള സുഖവും മൂക്കിനുള്ള സുഖവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദീപവൃക്ഷങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചതിന്റെ കാരണവും വ്യക്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു: അഭിഷേകം നീണ്ടുപോയി രാത്രിയായേക്കുമോ എന്ന ശങ്കയാൽ.
ഇങ്ങനെ നഗരം അലങ്കരിച്ചശേഷം ആ നഗരവാസികൾ രാമന്റെ യൗവരാജ്യാഭിഷേകം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, ചത്വരങ്ങളിലും സഭകളിലും കൂട്ടംകൂടി, തമ്മിൽ സംസാരിച്ചുകൊണ്ട് ജനാധിപനെ പ്രശംസിച്ചു: ‘ഹാ, ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിന്റെ ആനന്ദമായ ഈ രാജാവ് മഹാത്മാവുതന്നെ, താൻ വൃദ്ധനായെന്നു മനസ്സിലാക്കി രാമനെ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ പോകുന്നുവല്ലോ. നാമെല്ലാവരും അനുഗൃഹീതരാണ്, കാരണം രാമൻ ദീർഘകാലം നമ്മുടെ രക്ഷകനായ ഭൂപതിയായിരിക്കും; ലോകത്തിലെ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതും അദ്ദേഹം കണ്ടറിഞ്ഞവനാണല്ലോ. ഉദ്ധതമല്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവനും വിദ്വാനും ധർമ്മാത്മാവും സഹോദരവത്സലനുമാണ് അദ്ദേഹം; സഹോദരന്മാരോട് എത്ര സ്നേഹമുള്ളവനോ, അത്രതന്നെ നമ്മോടും രാഘവൻ സ്നേഹമുള്ളവനാണ്. ധർമ്മാത്മാവും പാപരഹിതനുമായ ദശരഥമഹാരാജാവ് ദീർഘകാലം ജീവിക്കട്ടെ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസാദത്താലാണല്ലോ അഭിഷിക്തനായ രാമനെ നാം കാണാൻ പോകുന്നത്.’ ഇവിടെ പൗരന്മാരുടെ വാക്കിൽ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ മാത്രം: രാജാവിന്റെ ത്യാഗവും രാമന്റെ സമദർശിത്വവും. ‘ദൃഷ്ടലോകപരാവരൻ’ എന്ന പദത്താൽ രാമൻ ലോകത്തിലെ ഉത്കൃഷ്ടവും അപകൃഷ്ടവും അറിഞ്ഞവനാണ് എന്നു പറയുന്നു; ഇതാണ് ഭരണാധികാരിയുടെ പ്രധാനഗുണം. പൗരന്മാരുടെ പ്രശംസയുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ്: ആദ്യം, തന്റെ വാർദ്ധക്യം സ്വയം അംഗീകരിച്ച് പുത്രനിൽ ഭാരമേൽപ്പിക്കുന്ന രാജാവിന്റെ മഹത്ത്വം; പിന്നെ, ഇത്തരമൊരു രക്ഷകനെ ലഭിച്ച തങ്ങളുടെ സൗഭാഗ്യം; പിന്നെ രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ; ഒടുവിൽ രാജാവിനു ദീർഘായുസ്സിനുള്ള ആശീർവാദം. ‘സഹോദരന്മാരോട് എത്ര സ്നേഹമുള്ളവനോ, അത്രതന്നെ നമ്മോടും’ എന്ന വാക്യത്താൽ പ്രജകൾ തങ്ങളെ രാമന്റെ കുടുംബംതന്നെയായി കരുതുന്നു; ഇതാണ് രാമരാജ്യത്തിന്റെ മൂലഭാവം. ‘അനഘൻ’ എന്ന വിശേഷണം ദശരഥന്റെ നിഷ്പാപത്വത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ കരുണരസത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലമാകും.
ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന പൗരന്മാരുടെ വാക്കുകൾ മറ്റുള്ളവരും കേട്ടു: വാർത്ത കേട്ടറിഞ്ഞ് നാനാദിക്കുകളിൽനിന്ന് എത്തിയ ജനപദവാസികൾ. അവർ രാമാഭിഷേകം കാണാനായി നാനാദിക്കുകളിൽനിന്നു നഗരത്തിലെത്തിയവരായിരുന്നു; ആ ജനപദവാസികൾ രാമന്റെ നഗരത്തെ നിറച്ചു. അവിടെ ഒഴുകിനീങ്ങുന്ന ആ ജനക്കൂട്ടങ്ങളാൽ കേൾക്കപ്പെട്ട ആരവം, പർവ്വദിവസങ്ങളിൽ വേഗമേറിയ സമുദ്രത്തിന്റെ ആരവംപോലെയായിരുന്നു. പിന്നീട് ഇന്ദ്രന്റെ വാസസ്ഥാനത്തിനു തുല്യമായ ആ നഗരം, കാണാൻ കൊതിച്ചെത്തിയ ജനപദവാസികളാൽ എല്ലായിടത്തും ആരവമുഖരിതമായി നിറഞ്ഞ്, സമുദ്രജീവികളാൽ നിറഞ്ഞ സമുദ്രജലംപോലെ ശോഭിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിക്കപ്പെട്ടതാണ്; സർഗാന്തത്തിൽ വൃത്തം മാറ്റുന്നതു വാല്മീകിയുടെ പ്രസിദ്ധമായ രീതിയാണ്. ഈ സർഗത്തിൽ സമുദ്രോപമ രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു: ആദ്യം ശബ്ദസാമ്യത്തിൽ, പിന്നെ ജലജന്തുക്കളാൽ നിറഞ്ഞ ജലത്തിന്റെ സാമ്യത്തിൽ. ഇങ്ങനെ ആനന്ദത്തിന്റെ കൊടുമുടിയിൽ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ മന്ഥര പ്രാസാദത്തിൽനിന്ന് ഇതേ ഉത്സവം കണ്ട് കഥയുടെ ഗതി വിപരീതമാക്കും. ‘വിശ്രുതവൃത്താന്തർ’ എന്ന പദത്താൽ വാർത്ത ജനപദങ്ങളിലും പ്രചരിച്ചു എന്നു പറയുന്നു; ‘ദിക്കുകളിൽനിന്ന്’ എന്നതിന്റെ ആവർത്തനത്താൽ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കുമുള്ള വ്യാപ്തി കാണിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षष्ठः सर्गः॥ ६॥