സർഗ്ഗം
ദശരഥൻ രാമനു നൽകുന്ന അഭിഷേകാദേശം
സുമന്ത്രൻ മുഖേന വീണ്ടും രാമനെ വിളിക്കുന്നത്, രാജാവിന്റെ കൃതകൃത്യതാനിവേദനം, അശുഭനിമിത്തങ്ങളുടെ വിവരണം, ഉപവാസവ്രതാദേശം, കൗസല്യയുടെ ആശീർവാദം, ലക്ഷ്മണനുമായുള്ള സ്നേഹസംഭാഷണം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദശരഥമഹാരാജാവ് സഭയിൽ പൗരന്മാരുടെയും ജനപദവാസികളുടെയും സമ്മതം നേടി രാമന്റെ യൗവരാജ്യാഭിഷേകം പ്രഖ്യാപിച്ചു; വസിഷ്ഠാദികൾ ഒരുക്കങ്ങൾ ആരംഭിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം ആ നിശ്ചയം രാമനെ സ്വയം ഏകാന്തത്തിൽ അറിയിക്കുന്നു; അവിടെ തന്റെ തിടുക്കത്തിന്റെ ഗൂഢമായ കാരണവും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. പൗരന്മാർ തങ്ങളുടെ വീടുകളിലേക്കു പോയശേഷം, നിശ്ചയിക്കേണ്ടതെന്തെന്നറിയുന്ന രാജാവ് മന്ത്രിമാരുമായി വീണ്ടും ആലോചിച്ച് ദൃഢമായ നിശ്ചയമെടുത്തു: ‘നാളെത്തന്നെ പുഷ്യനക്ഷത്രമായിരിക്കും; നാളെത്തന്നെ താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ള എന്റെ പുത്രൻ രാമനെ യുവരാജപദത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യണം.’ ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് അദ്ദേഹം അന്തർഗൃഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് സൂതനായ സുമന്ത്രനെ വിളിച്ച് ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘രാമനെ വീണ്ടും ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക.’ സൂതൻ ആ വാക്ക് ശിരസാ സ്വീകരിച്ച് രാമനെ കൊണ്ടുവരാൻ വേഗംതന്നെ രണ്ടാംവട്ടം രാമന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോയി. സുമന്ത്രന്റെ പുനരാഗമനം ദ്വാരപാലകർ രാമനെ അറിയിച്ചു. അദ്ദേഹം വന്നിരിക്കുന്നു എന്നു കേട്ട ഉടനെ രാമൻ ശങ്കാകുലനായി. ഇവിടെ കവി സൂക്ഷ്മമായ ഒരു മനോഭാവം കാണിക്കുന്നു: രാവിലെതന്നെ പിതാവിനെ കണ്ടിരിക്കെ, വീണ്ടും എന്തിനാണ് വിളിക്കുന്നത് എന്ന സന്ദേഹം; ഈ ശങ്കതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന കഥാഗതിയുടെ മുൻനിഴൽപോലെ തോന്നുന്നു. സുമന്ത്രൻ അയോധ്യയിലെ വൃദ്ധനായ സാരഥിയും രാജാവിന്റെ അന്തരംഗനുമാണ്; ഒരേ ദിവസം അദ്ദേഹം രണ്ടുവട്ടം വരുന്നതുതന്നെ അസാധാരണമാണ്. പതിപ്പിലെ ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇവിടെ ‘ശ്രീരാമന്റെ മനസ്സിൽ സന്ദേഹമുണ്ടായി’ എന്നുതന്നെയാണ് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്, ഭയമുണ്ടായി എന്നല്ല.
രാമൻ സുമന്ത്രനെ അകത്തേക്കു വരുത്തി തിടുക്കത്തിൽ ചോദിച്ചു: ‘അങ്ങയുടെ പുനരാഗമനത്തിന്റെ കാര്യമെന്താണ്? അതു മുഴുവനും എന്നോടു പറയുക.’ സൂതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാജാവ് അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇതു കേട്ടശേഷം പോകണോ വേണ്ടയോ എന്നതിന് അങ്ങുതന്നെ പ്രമാണം.’ ഇവിടെ സൂതന്റെ വിനയം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്: അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, സ്വയം തീരുമാനിക്കുന്നുമില്ല; രാജാവിന്റെ ഇച്ഛ അറിയിച്ച് തീരുമാനം രാമനുതന്നെ സമർപ്പിക്കുന്നു; ഇതാണ് ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ സേവകരുടെ മര്യാദ. സൂതന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാമനും തിടുക്കത്തോടെ നരേശ്വരനെ വീണ്ടും കാണാൻ രാജഭവനത്തിലേക്കു പോയി. രാമൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നു കേട്ട് ദശരഥമഹാരാജാവ് പ്രിയവും ഉത്തമവുമായ വാക്കു പറയാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ ഗൃഹത്തിനകത്തേക്കു വരുത്തി. ശ്രീമാനായ രാഘവൻ പിതാവിന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾത്തന്നെ ദൂരെനിന്നുതന്നെ പിതാവിനെ കണ്ട് കൈകൂപ്പി നമസ്കരിച്ചു നിന്നു. ദൂരെനിന്നുതന്നെയുള്ള നമസ്കാരം എന്ന പദത്താൽ പുത്രന്റെ വിനയവും ‘പ്രിയവും ഉത്തമവുമായതു പറയാൻ ആഗ്രഹിച്ച്’ എന്ന പദത്താൽ പിതാവിന്റെ വാത്സല്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവിടെ ‘തിടുക്കത്തിൽ’, ‘തിടുക്കത്തോടെ’ എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങളാൽ രാമന്റെ ഔത്സുക്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാജാവാകട്ടെ പുത്രനെ ഗൃഹത്തിന്റെ അകത്തെ മുറിയിലേക്കുതന്നെ വരുത്തി, കാരണം പറയാനുള്ളത് ജനങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ പറയേണ്ടതല്ലായിരുന്നു; ഇതിലൂടെ തുടർന്നുവരുന്ന ഏകാന്തസംഭാഷണത്തിനു ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു.
നമസ്കരിക്കുന്ന രാമനെ ഭൂപൻ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് ആലിംഗനം ചെയ്ത്, മനോഹരമായ ആസനം കാണിച്ചുകൊടുത്ത് വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, ഞാൻ വൃദ്ധനാണ്, ദീർഘായുസ്സുമാണ്; ആഗ്രഹിച്ച ഭോഗങ്ങളെല്ലാം ഞാൻ അനുഭവിച്ചുകഴിഞ്ഞു; ധാരാളം അന്നവും ധാരാളം ദക്ഷിണയുമുള്ള നൂറുകണക്കിനു യജ്ഞങ്ങൾ ഞാൻ ഇഷ്ടംപോലെ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു. ഭൂമിയിൽ അനുപമനായ നീ എന്റെ ഇഷ്ടപുത്രനായി ജനിച്ചു; പുരുഷസത്തമാ, ദാനവും ഹോമവും അധ്യയനവും ഞാൻ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു. വീരാ, ഇഷ്ടമായ സുഖങ്ങൾ ഞാൻ അനുഭവിച്ചു; ദേവന്മാർ, ഋഷിമാർ, പിതൃക്കൾ, വിപ്രന്മാർ എന്നിവരോടുള്ള കടത്തിൽനിന്നും എന്നോടുതന്നെയുള്ള കടത്തിൽനിന്നും ഞാൻ മുക്തനാണ്. നിന്റെ അഭിഷേകമല്ലാതെ എനിക്കു ചെയ്യാൻ മറ്റൊന്നും ബാക്കിയില്ല. അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നോടു പറയുന്നതെന്തോ അതു നീ ചെയ്യണം. ഇന്ന് എല്ലാ പ്രകൃതികളും (പ്രജകൾ) നിന്നെത്തന്നെ നരാധിപനായി ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനാൽ മകനേ, ഞാൻ നിന്നെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യും.’ ഇവിടെ രാജാവ് പുത്രനെ പ്രശംസിക്കുക മാത്രമല്ല, തന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ പൂർണ്ണത എണ്ണിപ്പറയുകയും ചെയ്യുന്നു: ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു, യജ്ഞങ്ങൾ ചെയ്തു, ദാനവും അധ്യയനവും നടത്തി, നാലു കടങ്ങളും വീട്ടി; ഒരു കാര്യം മാത്രം ബാക്കി, അതു പുത്രന്റെ അഭിഷേകം. ഈ വാക്യത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം രാമന്റെ സമ്മതം അനിവാര്യമാക്കുന്നു. ‘ദാനം, യജ്ഞം, അധ്യയനം’ എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ ദാനം, യജ്ഞം, സ്വാധ്യായം എന്ന മൂന്നുവിധമായ ഗൃഹസ്ഥധർമ്മം ചുരുക്കിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘ധാരാളം അന്നവും ധാരാളം ദക്ഷിണയുമുള്ള’ എന്ന വിശേഷണങ്ങളാൽ യജ്ഞങ്ങളുടെ പൂർണ്ണത കാണിക്കുന്നു: ബ്രാഹ്മണർക്കു സമൃദ്ധമായ അന്നവും ധാരാളം ദക്ഷിണയും നൽകപ്പെടുന്ന യജ്ഞംതന്നെയാണ് സമ്പൂർണ്ണം എന്നാണ് ശാസ്ത്രമതം. ഒടുവിൽ ‘പ്രകൃതികൾ നിന്നെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാജാവ് തന്റെ ഇച്ഛയെ പ്രജേച്ഛയോട് ഇണക്കുന്നു.
തുടർന്ന് രാജാവ് തന്റെ തിടുക്കത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ കാരണം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘രാഘവാ, ഇപ്പോൾ ഞാൻ അശുഭവും ഭീകരവുമായ സ്വപ്നങ്ങൾ കാണുന്നു; ഇടിമുഴക്കത്തോടുകൂടിയ വലിയ കൊള്ളിമീനുകൾ വലിയ ശബ്ദത്തോടെ ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്നു. എന്റെ ജന്മനക്ഷത്രം സൂര്യൻ, ചൊവ്വ, രാഹു എന്നീ ക്രൂരഗ്രഹങ്ങളാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്നു ദൈവജ്ഞർ അറിയിക്കുന്നു. ഇത്തരം നിമിത്തങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ മിക്കപ്പോഴും രാജാവ് മരണം പ്രാപിക്കുകയോ ഘോരമായ ആപത്തിൽ അകപ്പെടുകയോ ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ എന്റെ ചിത്തം മോഹിക്കാത്തിടത്തോളം കാലത്തിനുള്ളിൽത്തന്നെ നീ അഭിഷിക്തനാകുക; പ്രാണികളുടെ മനസ്സ് ചഞ്ചലമാണല്ലോ. ഇന്ന് ചന്ദ്രൻ പുഷ്യത്തിനു മുമ്പുള്ള പുണർതം നക്ഷത്രത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു; നാളെ നിശ്ചയമായും പുഷ്യയോഗമായിരിക്കും എന്നു ദൈവചിന്തകർ പറയും. ആ പുഷ്യത്തിൽത്തന്നെ നീ അഭിഷിക്തനാകുക; എന്റെ മനസ്സ് എന്നെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ശത്രുതാപനാ, നാളെത്തന്നെ ഞാൻ നിന്നെ യൗവരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും.’ ഇവിടെ മൂന്നു പ്രമാണങ്ങൾ ക്രമമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു: സ്വപ്നങ്ങൾ, കൊള്ളിമീൻവീഴ്ച, ഗ്രഹയോഗം; അവയുടെയെല്ലാം നിഷ്കർഷം ഒന്നുതന്നെ, കാലം അൽപമാണ്. ‘പ്രാണികളുടെ മനസ്സ് ചഞ്ചലമാണല്ലോ’ എന്ന വാക്ക് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും മർമ്മസ്പർശിയായതാണ്, കാരണം പിന്നീട് അതുതന്നെ രാജാവിന്റെ സ്വന്തം മനസ്സിന്റെ ചാഞ്ചല്യത്തിൽ പരിണമിക്കും. ‘ഇടിമുഴക്കത്തോടുകൂടിയ വലിയ കൊള്ളിമീനുകൾ’ എന്ന പദത്താൽ കൊള്ളിമീൻവീഴ്ചയോടൊപ്പം ഇടിവെട്ടുപോലുള്ള മഹാശബ്ദവും പറയപ്പെടുന്നു; പ്രാചീനശാസ്ത്രങ്ങളിൽ ഇതു രാഷ്ട്രോപദ്രവത്തിന്റെ സൂചകമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ‘ആക്രമിക്കപ്പെട്ട നക്ഷത്രം’ എന്ന പദത്താൽ ജന്മനക്ഷത്രത്തിന്മേലുള്ള ക്രൂരഗ്രഹങ്ങളുടെ ആക്രമണം പറയപ്പെടുന്നു; സൂര്യൻ, ചൊവ്വ, രാഹു എന്നീ മൂന്നും ക്രൂരരാണെന്നു ജ്യോതിഷത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. പുഷ്യം പുണർതത്തിനു തൊട്ടുപിന്നാലെയാണ്; അതിനാൽ നാളെത്തന്നെ ചന്ദ്രന്റെ പുഷ്യയോഗം നിശ്ചിതമാണ്; ഇതിലൂടെ രാജാവിന്റെ തിടുക്കം ശാസ്ത്രാനുമതമാകുന്നു.
‘അതിനാൽ ഇന്നുമുതൽ നീ നിയതാത്മാവായി വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച് ഈ രാത്രി വധുവിനോടൊപ്പം ഉപവസിക്കണം; ദർഭവിരിപ്പിൽ ശയിക്കുകയും വേണം. ശ്രദ്ധാലുക്കളായ സുഹൃത്തുക്കൾ ഇന്ന് നിന്നെ എല്ലാവശത്തുനിന്നും സംരക്ഷിക്കട്ടെ; ഇത്തരം കാര്യങ്ങൾ അനേകം വിഘ്നങ്ങളുള്ളവയാണല്ലോ. ഭരതൻ ഈ നഗരത്തിൽനിന്ന് അകലെ വസിക്കുന്നിടത്തോളം കാലംതന്നെയാണ് നിന്റെ അഭിഷേകത്തിനു യോജിച്ച സമയം എന്നാണ് എന്റെ മതം.’ ഇവിടെ രാജാവ് തന്റെ ശങ്ക സ്വയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു; എന്നാൽ ആ ശങ്ക ഭരതനിൽ ആരോപിക്കുന്നില്ല: ‘നിന്റെ സഹോദരനായ ഭരതൻ സജ്ജനങ്ങളുടെ വൃത്തിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനും ജ്യേഷ്ഠനെ അനുസരിക്കുന്നവനും ധർമ്മാത്മാവും കാരുണ്യവാനും ജിതേന്ദ്രിയനുമാണെന്നതു ശരിതന്നെ. എങ്കിലും മനുഷ്യരുടെ ചിത്തം അനിത്യമാണെന്നാണ് എന്റെ മതം; രാഘവാ, ധർമ്മനിഷ്ഠരായ സജ്ജനങ്ങളുടെ ചിത്തവും കൃതശോഭിയാണ്.’ ‘കൃതശോഭി’ എന്ന പദത്താൽ, സത്പുരുഷന്മാരുടെ മനസ്സുപോലും ഉപകാരംകൊണ്ടോ അപകാരംകൊണ്ടോ വശീകരിക്കപ്പെടുന്നു എന്നു പറയുന്നു. ഈ വാക്കുകളിലൂടെ കവി വരാനിരിക്കുന്ന വിപ്ലവത്തിന്റെ വിത്തു പാകുന്നു; ആശങ്ക ഭരതനിൽ സത്യമാകില്ല, മറ്റൊരിടത്താണു സത്യമാകുക എന്ന് ശ്രോതാവ് അറിയുന്നു. വ്രതത്തിന്റെ സ്വരൂപം ഇവിടെ വ്യക്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു: ഉപവാസം, ഇന്ദ്രിയസംയമം, പത്നിയോടൊപ്പമുള്ള താമസം, ദർഭവിരിപ്പിലെ ശയനം. ‘സുഹൃത്തുക്കൾ സംരക്ഷിക്കട്ടെ’ എന്ന ആജ്ഞയിലൂടെ രാജാവുതന്നെ വിഘ്നാശങ്ക പ്രകടമാക്കുന്നു. ഭരതൻ അപ്പോൾ മാതാമഹന്റെ ഗൃഹത്തിൽ കേകയദേശത്ത് അകലെ വസിക്കുകയായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ അസാന്നിധ്യം രാജാവിന് അനുകൂലമായി തോന്നുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട്, നാളെ നടക്കാനിരിക്കുന്ന അഭിഷേകത്തിന് അനുമതി ലഭിച്ച രാമൻ ‘പോകുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞ് പിതാവിനെ അഭിവാദനം ചെയ്ത് തന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്കു ചെന്നു. രാജാവ് അഭിഷേകം ആജ്ഞാപിച്ചിരിക്കെ അദ്ദേഹം തന്റെ മന്ദിരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് തൽക്ഷണംതന്നെ പുറത്തിറങ്ങി അമ്മയുടെ അന്തഃപുരത്തിലേക്കു പോയി. അവിടെ പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ച്, മൗനം പാലിച്ച്, ഭക്തിയിൽ ലയിച്ച്, ദേവതാഗൃഹത്തിൽ ഐശ്വര്യം പ്രാർത്ഥിക്കുന്ന അമ്മ കൗസല്യയെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. സുമിത്രയും ലക്ഷ്മണനും മുമ്പേതന്നെ അവിടെ എത്തിയിരുന്നു; രാമാഭിഷേകത്തിന്റെ പ്രിയവാർത്ത കേട്ട് സീതയെയും അവിടെ വരുത്തിയിരുന്നു. ആ സമയം കൗസല്യ കണ്ണുകളടച്ചു നിൽക്കുകയായിരുന്നു; സുമിത്രയും സീതയും ലക്ഷ്മണനും അവരുടെ അടുത്തിരുന്നു; പുഷ്യത്തിൽ പുത്രന്റെ യൗവരാജ്യാഭിഷേകം നടക്കുമെന്നു കേട്ട് അവർ പ്രാണായാമത്തോടെ ജനാർദ്ദനനായ പരമപുരുഷനെ ധ്യാനിക്കുകയായിരുന്നു. ഇവിടെ അമ്മയുടെ ഭക്തി കാണിക്കപ്പെടുന്നു: അവർ ഉത്സവം ആഘോഷിക്കുന്നില്ല, ആഭരണങ്ങൾ ധരിക്കുന്നില്ല; പട്ടുവസ്ത്രമണിഞ്ഞ് മൗനവ്രതത്തോടെ ദേവതാഗൃഹത്തിൽ പുത്രനുവേണ്ടി ഐശ്വര്യം യാചിക്കുന്നു. അങ്ങനെ നിയമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അവരെ സമീപിച്ച് അഭിവാദനം ചെയ്ത് രാമൻ അവരെ ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഈ ശ്രേഷ്ഠവചനം പറഞ്ഞു. ‘പ്രവണ’ എന്ന പദത്താൽ ധ്യാനത്തിലെ ഏകാഗ്രതയാൽ വിനമ്രമായ മനസ്സ് പറയപ്പെടുന്നു; ‘വാഗ്യത’ എന്നാൽ മൗനവ്രതം; ‘ക്ഷൗമവാസിനി’ എന്നാൽ ശുദ്ധമായ പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ചവൾ. ഈ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ ഉപാസനയുടെ പൂർണ്ണമായ വിധിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുമിത്രയും ലക്ഷ്മണനും മുമ്പേതന്നെ അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു, സീതയെയാകട്ടെ വാർത്ത കേട്ടശേഷം പിന്നീടു വരുത്തി; ഇതിലൂടെ കുടുംബത്തിന്റെ സമഗ്രത കാണിക്കപ്പെടുന്നു. കൗസല്യയാകട്ടെ ബാഹ്യമായ ഉത്സവം ആരംഭിക്കുന്നില്ല; പ്രാണായാമത്തോടെ അവർ ജനാർദ്ദനനെ ധ്യാനിക്കുന്നു, കാരണം അവരുടെ മതത്തിൽ പുത്രന്റെ ശ്രേയസ്സ് ദൈവപ്രസാദത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. രാമനും അവരുടെ നിയമം ഭഞ്ജിക്കാതെ, നിയമത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന അവസ്ഥയിൽത്തന്നെ അവരെ സമീപിക്കുന്നു; ഇതു പുത്രന്റെ സൂക്ഷ്മമായ മര്യാദയാണ്. ‘തൽക്ഷണംതന്നെ പുറത്തിറങ്ങി’ എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ഔത്സുക്യവും പറയപ്പെടുന്നു: അദ്ദേഹം സ്വഗൃഹത്തിൽ വൈകുന്നില്ല, ഉടനടി അമ്മയുടെ അന്തഃപുരത്തിലേക്കു പോകുന്നു; പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ ആദ്യം അമ്മയെ അറിയിക്കുക എന്നതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മതത്തിൽ ഒന്നാമത്തെ കർത്തവ്യം.
‘അമ്മേ, പ്രജാപാലനകർമ്മത്തിൽ പിതാവ് എന്നെ നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; പിതാവിന്റെ ആജ്ഞപോലെ നാളെ എന്റെ അഭിഷേകം നടക്കും. എന്നോടൊപ്പം ഈ രാത്രി സീതയും ഉപവസിക്കണം; ഉപാധ്യായന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്, അതുതന്നെയാണ് പിതാവ് എന്നോടു പറഞ്ഞതും. നാളെ നടക്കാനിരിക്കുന്ന അഭിഷേകത്തിനു യോജിച്ച മംഗളകർമ്മങ്ങളെല്ലാം ഇന്ന് എനിക്കും വൈദേഹിക്കുംവേണ്ടി ചെയ്യിച്ചാലും.’ ഏറെക്കാലമായി ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന ഇതു കേട്ട് കൗസല്യ ആനന്ദക്കണ്ണീരിൽ ഇടറിയ വാക്കുകളിൽ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘മകനേ രാമാ, ചിരഞ്ജീവിയായിരിക്കുക; നിന്റെ ശത്രുക്കൾ നശിക്കട്ടെ. ശ്രീയോടുകൂടി നീ എന്റെയും സുമിത്രയുടെയും ബന്ധുക്കളെ ആനന്ദിപ്പിക്കുക. മകനേ, മംഗളകരമായ നക്ഷത്രത്തിലാണല്ലോ ഞാൻ നിന്നെ പ്രസവിച്ചത്, കാരണം നീ നിന്റെ ഗുണങ്ങളാൽ പിതാവായ ദശരഥനെ ആരാധിച്ചു പ്രീതനാക്കിയിരിക്കുന്നു. താമരക്കണ്ണനായ പരമപുരുഷനിൽ ഞാൻ അനുഷ്ഠിച്ച ക്ഷാന്തമായ തപസ്സ് നിഷ്ഫലമായില്ലല്ലോ, കാരണം മകനേ, ഈ ഇക്ഷ്വാകുരാജശ്രീ നിന്നെ ആശ്രയിക്കാൻ പോകുന്നു.’ ഇവിടെ അമ്മയുടെ ആശീർവാദത്തിൽ മൂന്ന് അംഗങ്ങളുണ്ട്: ദീർഘായുസ്സ്, ശത്രുനാശം, ബന്ധുക്കളെ ആനന്ദിപ്പിക്കൽ; തുടർന്ന് തന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലം അവർ പുത്രനിൽ കാണുന്നു. ‘ക്ഷാന്തം അമോഘം’ എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ ദീർഘകാലവ്രതം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഉപാധ്യായന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ തനിക്കു ലഭിച്ച ആജ്ഞയുടെ ശാസ്ത്രീയമൂലം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു: അതു പിതാവിന്റെ വെറും ഇച്ഛയല്ല, വേദജ്ഞരുടെ വിധിയാണ്. ‘മംഗളകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യിച്ചാലും’ എന്നതിൽ അമ്മയുടെ അധികാരം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം കുലത്തിന്റെ മാംഗളികകർമ്മങ്ങൾ നിർവ്വഹിക്കുന്നത് അമ്മതന്നെയാണ്. കൗസല്യയുടെ വാക്കിലെ ‘നിന്റെ ശത്രുക്കൾ നശിക്കട്ടെ’ എന്ന ആശീർവാദം പ്രത്യേകം ഓർക്കേണ്ടതാണ്, കാരണം കഥയുടെ ഗതി അതിനെത്തന്നെ വിപരീതമാക്കും. ‘ഞാൻ നിന്നെ പ്രസവിച്ചു’ എന്ന പദത്താൽ അവർ തന്റെ മാതൃത്വം അഭിമാനത്തോടെ ഓർക്കുന്നു; ‘ഇക്ഷ്വാകുരാജശ്രീ നിന്നെ ആശ്രയിക്കും’ എന്നതിലൂടെ രാജലക്ഷ്മിയെ ആശ്രയിക്കുന്നവളായും പുത്രനെ ആശ്രയമായും വർണ്ണിക്കുന്നു. ‘ആനന്ദക്കണ്ണീരിൽ ഇടറിയ വാക്കുകൾ’ എന്ന പദത്താൽ കൗസല്യയുടെ കണ്ഠം ഇടറിപ്പോയി എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഏറെക്കാലമായി കാത്തിരുന്ന ഫലത്തെക്കുറിച്ചു കേൾക്കുമ്പോൾ വാക്കുതന്നെ ഇടറുന്നു. ഈ പദംതന്നെയാണ് സർഗത്തിന്റെ ഭാവശിഖരം.
അമ്മ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാമൻ, കൈകൂപ്പി വിനീതനായി ഇരിക്കുന്ന സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെ നോക്കി പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ടെന്നപോലെ പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, എന്നോടൊപ്പം നീയും ഈ ഭൂമിയെ ഭരിക്കുക. നീ എന്റെ രണ്ടാമത്തെ അന്തരാത്മാവാണ്; ഈ ശ്രീ നിന്നെത്തന്നെ വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു. സൗമിത്രേ, ഇഷ്ടമായ ഭോഗങ്ങളും രാജ്യഫലങ്ങളും നീ അനുഭവിക്കുക; നിനക്കുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ഞാൻ ജീവിതവും രാജ്യവും ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.’ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാമൻ രണ്ട് അമ്മമാരെയും അഭിവാദനം ചെയ്ത്, സീതയോടും യാത്രാനുമതി വാങ്ങി, തന്റെ ഭവനത്തിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ രാമന്റെ പുഞ്ചിരി സഹോദരന്റെ വിനയത്തോടുള്ള വാത്സല്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘രണ്ടാമത്തെ അന്തരാത്മാവ്’ എന്ന പദത്താൽ സഹോദരന്മാരുടെ അഭേദം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം അഭിഷേകത്തിന്റെ എല്ലാ ഒരുക്കങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കി അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ പുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ വന്ന് രാമനെയും സീതയെയും ഉപവാസവ്രതം അനുഷ്ഠിപ്പിക്കും. ‘നിനക്കുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ഞാൻ ജീവിതവും രാജ്യവും ആഗ്രഹിക്കുന്നത്’ എന്ന വാക്യമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ പര്യവസാനം; രാജ്യത്തിന്റെ ഫലം സ്വന്തം ഭോഗമല്ല, സഹോദരന്റെ സുഖമാണ് എന്ന രാമന്റെ ദൃഷ്ടി അവിടെ പ്രകടമാകുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥