സർഗ്ഗം
അഭിഷേകസാമഗ്രികളും പിതാവിന്റെ ഉപദേശവും
വസിഷ്ഠവാമദേവന്മാർക്കുള്ള ആജ്ഞ, അഭിഷേകസാമഗ്രികളുടെ പട്ടിക, നഗരാലങ്കാരം, സുമന്ത്രൻ രാമനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരുന്നത്, രാജാവ് രാമനു നൽകുന്ന രാജനീതിയുപദേശം, കൗസല്യയ്ക്കുള്ള ശുഭവാർത്ത
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സഭാംഗങ്ങൾ രാമന്റെ അഭിഷേകം യാചിച്ചു. ഇവിടെ രാജാവ് അവർ എല്ലാവിധത്തിലും കൂപ്പിപ്പിടിച്ച താമരപ്പൂപോലുള്ള കൈക്കുമ്പിളുകൾ സ്വീകരിച്ച് അവരോടു പ്രിയവും ഹിതവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഹാ! ഞാൻ പരമസന്തുഷ്ടനാണ്; എന്റെ പ്രഭാവം അതുല്യമാണ്, കാരണം എന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ യൗവരാജ്യത്തിൽ സ്ഥിതനാകണമെന്നു നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘അഞ്ജലിപദ്മങ്ങൾ’ എന്ന രൂപകം മനോഹരമാണ്: ശിരസ്സിൽ കൂപ്പിയ കൈകൾ താമരപ്പൂക്കൾപോലെ കാണപ്പെടുന്നു; രാജാവ് അവയെ പൂക്കളെന്നപോലെ സ്വീകരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പ്രത്യഭിവാദനം ചെയ്യപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ, ആ സഭാംഗങ്ങൾതന്നെ കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, രാജാവ് വസിഷ്ഠനോടും വാമദേവനോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഈ ചൈത്രമാസം ശ്രീമത്തും പുണ്യവും കാടുകൾ പൂത്തുലഞ്ഞതുമാണ്; അതിനാൽ രാമന്റെ യൗവരാജ്യത്തിനുവേണ്ടതെല്ലാം ഒരുക്കുവിൻ.’ ‘അവർതന്നെ കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ, ആജ്ഞ രഹസ്യമായല്ല, സഭയുടെ മുമ്പാകെത്തന്നെയാണ് നൽകിയത് എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു; അതിനാൽ പ്രജകളുടെ വിശ്വാസം ദൃഢമാകുന്നു. ‘എന്റെ പ്രഭാവം അതുല്യമാണ്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാജാവ് സ്വന്തം പ്രഭാവത്തെ പുകഴ്ത്തുകയല്ല, പ്രജകളുടെ അനുരാഗംതന്നെയാണ് തന്റെ പ്രഭാവമെന്നു കരുതുകയാണ്: ആരുടെ പുത്രനെ പ്രജകൾ സ്വയം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ, അവന്റെ ഭരണംതന്നെ സഫലം എന്നതാണ് ഭാവം. ചൈത്രമാസത്തിന്റെ നിർദ്ദേശം മുഹൂർത്തശാസ്ത്രാനുസാരിയുമാണ്: വസന്തത്തിന്റെ ആരംഭവും പൂത്ത കാടുകളും മംഗളകർമ്മങ്ങൾക്കു പ്രശസ്തമാണ്.
രാജാവിന്റെ വാക്ക് അവസാനിച്ചപ്പോൾ വലിയ ജനഘോഷമുണ്ടായി. ആ ഘോഷം പതുക്കെ ശമിച്ചപ്പോൾ ജനാധിപൻ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, രാമന്റെ അഭിഷേകത്തിനു വേണ്ട എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും അവയുടെ ഉപകരണങ്ങളോടുകൂടി ഇന്നുതന്നെ ആജ്ഞാപിച്ചാലും.’ ‘സപരിച്ഛദം’ (ഉപകരണങ്ങളോടുകൂടി) എന്ന പദത്താൽ മുഖ്യകർമ്മം മാത്രമല്ല, അതിന്റെ അംഗമായ എല്ലാ സാമഗ്രികളും ഉൾപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നു. ഭൂപാലന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മുനിസത്തമനായ വസിഷ്ഠൻ രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ നിൽക്കുന്നവരും കാര്യത്തിൽ നിയുക്തരും കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നവരുമായ ഭൃത്യന്മാർക്ക് ആജ്ഞ നൽകി. ഇതിൽനിന്ന്, പുരോഹിതനാണ് അഭിഷേകത്തിന്റെ എല്ലാ വ്യവസ്ഥയും ചെയ്യുന്നത്, രാജാവ് സങ്കൽപം ചെയ്യുക മാത്രം എന്നു മനസ്സിലാകുന്നു. ‘ഇന്നുതന്നെ ആജ്ഞാപിച്ചാലും’ എന്നതിൽ ഇവിടെയും തിടുക്കം കാണുന്നു; ഒന്നാം സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞ ഉത്പാതങ്ങളും ജരയുമാണ് അതിന്റെ മൂലം. കവി ഈ തിടുക്കം പലവട്ടം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം മുന്നോട്ട് ഈ തിടുക്കംതന്നെ വിഘ്നത്താൽ തടയപ്പെടും. ‘മുനിശാർദ്ദൂലൻ’ എന്ന സംബോധനയാൽ മുനിമാരിൽ വസിഷ്ഠന്റെ ശ്രേഷ്ഠത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അദ്ദേഹമാണ് ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലപുരോഹിതൻ, അതിനാൽ എല്ലാ ഭാരവും അദ്ദേഹത്തിൽത്തന്നെ ഏൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു.
വസിഷ്ഠൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘സ്വർണ്ണം മുതലായ രത്നങ്ങൾ, ബലിദ്രവ്യങ്ങൾ, എല്ലാ ഔഷധികളും, വെളുത്ത മാലകൾ, മലർ, വെവ്വേറെ പാത്രങ്ങളിൽ തേനും നെയ്യും, കോടിവസ്ത്രങ്ങൾ, രഥം, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും, ചതുരംഗസേന, ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള ആന, രണ്ടു വെഞ്ചാമരങ്ങൾ, കൊടി, വെൺകൊറ്റക്കുട, അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന നൂറു സ്വർണ്ണകലശങ്ങൾ, സ്വർണ്ണംകെട്ടിയ കൊമ്പുകളുള്ള കാള, മുഴുവനായ ഒരു പുലിത്തോൽ; ഇവയെല്ലാം, ആവശ്യമായ മറ്റെന്തെങ്കിലുമുണ്ടെങ്കിൽ അതും ഒരുക്കുവിൻ; നാളെ രാവിലെ മഹീപതിയുടെ അഗ്നിശാലയിൽ എത്തിക്കുവിൻ.’ ഇവിടെ ‘അഹതവാസസ്സുകൾ’ എന്നാൽ അലക്കാത്ത പുതുവസ്ത്രങ്ങൾ; ‘ശാതകുംഭങ്ങൾ’ എന്നാൽ സ്വർണ്ണംകൊണ്ടുള്ള കലശങ്ങൾ; ‘ഹിരണ്യശൃംഗമായ ഋഷഭം’ എന്നാൽ സ്വർണ്ണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച കൊമ്പുകളുള്ള കാള. ഇവയുടെ എണ്ണൽതന്നെ പ്രാചീനമായ രാജാഭിഷേകത്തിന്റെ വിധിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സാമഗ്രിപ്പട്ടിക വെറുമൊരു വസ്തുസൂചിയല്ല, രാജാഭിഷേകത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണചിത്രമാണ്: രത്നങ്ങൾ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ, ഔഷധികൾ മംഗളസ്നാനത്തിന്റെ, വസ്ത്രങ്ങൾ ശുദ്ധിയുടെ, ആയുധങ്ങളും ചതുരംഗസേനയും ക്ഷാത്രത്തിന്റെ, കലശങ്ങൾ അഭിഷേകജലത്തിന്റെ, കാളയും പുലിത്തോലും പ്രാചീനമായ രാജസൂയവിധിയുടെ ചിഹ്നങ്ങളാണ്. ഒടുവിൽ ‘ആവശ്യമായ മറ്റെന്തെങ്കിലും’ എന്ന പദത്താൽ പട്ടിക അവസാനിപ്പിക്കാതെ വെച്ച് കവി വിധിയുടെ വിസ്താരത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘അന്തഃപുരത്തിന്റെ മുഴുവനും നഗരത്തിന്റെയും വാതിലുകൾ ചന്ദനമാലകളാലും സുഗന്ധമുള്ള ധൂപങ്ങളാലും അർച്ചിക്കപ്പെടട്ടെ. തൈരും പാലും ചേർത്ത, ഗുണമേന്മയുള്ള ഉത്തമമായ അന്നം ഒരു ലക്ഷം ബ്രാഹ്മണർക്ക് ആവോളം തികയുന്നത്ര ഒരുക്കപ്പെടട്ടെ. നാളെ പ്രഭാതത്തിൽ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരെ സത്കരിച്ച് അതു നൽകണം; ഒപ്പം നെയ്യ്, തൈര്, മലർ, ധാരാളം ദക്ഷിണയും. നാളെ സൂര്യനുദിച്ച ഉടൻ സ്വസ്തിവാചനം നടക്കും; അതിനാൽ ബ്രാഹ്മണരെ ക്ഷണിക്കുവിൻ, ആസനങ്ങൾ ഒരുക്കുവിൻ. പതാകകൾ കെട്ടപ്പെടട്ടെ, രാജവീഥി നനയ്ക്കപ്പെടട്ടെ; എല്ലാ താളവാദ്യക്കാരും നന്നായി അലങ്കരിച്ച ഗണികമാരും രാജമന്ദിരത്തിന്റെ രണ്ടാം അങ്കണത്തിലെത്തി നിൽക്കട്ടെ. ദേവാലയങ്ങളിലും ചൈത്യങ്ങളിലും അന്നവും ഭക്ഷ്യങ്ങളും ദക്ഷിണയും മാലകളും ചേർന്ന ഉപഹാരങ്ങൾ വെവ്വേറെ എത്തിക്കണം. നീണ്ട വാളുകളേന്തി, ഉടുമ്പുതോൽകൊണ്ടുള്ള കൈയുറകൾ കെട്ടി, സന്നദ്ധരായി, വൃത്തിയുള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ച ശൂരന്മാർ മഹാരാജാവിന്റെ മഹത്തായ അങ്കണത്തിൽ പ്രവേശിക്കട്ടെ.’ ഇവിടെ നഗരാലങ്കാരം, ബ്രാഹ്മണപൂജ, ദേവപൂജ, രക്ഷാവ്യവസ്ഥ എന്നീ നാല് അംഗങ്ങൾ ക്രമമായി നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ശ്രദ്ധിക്കുക: അഭിഷേകം രാജകുടുംബത്തിന്റെ മാത്രം കാര്യമല്ല, മുഴുവൻ നഗരത്തിന്റെയും ഉത്സവമാണ്. ബ്രാഹ്മണഭോജനം, ദേവപൂജ, വീഥി നനയ്ക്കൽ, പതാക കെട്ടൽ, സംഗീതം, രക്ഷാവ്യവസ്ഥ എന്നിവയിലൂടെയെല്ലാം വാല്മീകി അയോധ്യയുടെ സാമൂഹികചിത്രംതന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘ലക്ഷം ബ്രാഹ്മണർക്ക്’ എന്ന സംഖ്യ അയോധ്യയുടെ വൈഭവത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപിച്ചശേഷം ആ രണ്ടു വിപ്രന്മാരും അവിടെ വിനിഷ്ഠിതങ്ങളായ, അതായത് നിശ്ചയമായും ചെയ്യേണ്ടവയായ, ക്രിയകൾ സ്വയംതന്നെ ചെയ്തു; ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നതും പാർത്ഥിവനെ അറിയിച്ച് പൂർത്തിയാക്കി. പിന്നീട് പ്രീതരും ഹർഷഭരിതരുമായ ആ ബ്രാഹ്മണോത്തമന്മാർ ജഗത്പതിയുടെ അടുത്തുചെന്ന് ‘പറഞ്ഞതുപോലെ ചെയ്തിരിക്കുന്നു’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ദ്യുതിമാനായ രാജാവ് സുമന്ത്രനോടു പറഞ്ഞു: ‘കൃതാത്മാവായ രാമനെ അങ്ങ് വേഗം കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരിക.’ ആ സുമന്ത്രൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു സമ്മതിച്ച്, രാജാജ്ഞപ്രകാരം രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമനെ രഥത്തിൽ അവിടേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. ‘കൃതാത്മാവ്’ എന്ന പദം രാജാവിന്റെ നാവിൽ സഹജമായി വരുന്നു; സംസ്കരിക്കപ്പെട്ട ചിത്തമുള്ളവൻ, സിദ്ധാന്തത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവൻ എന്നർത്ഥം. ‘ചെയ്തിരിക്കുന്നു എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു’ എന്ന ചുരുങ്ങിയ മറുപടിതന്നെ അവരുടെ കാര്യക്ഷമത കാണിക്കുന്നു: വിസ്തരിച്ചുള്ള വർണ്ണനയില്ല, ആത്മപ്രശംസയില്ല, കാര്യം പൂർത്തിയായി എന്ന അറിയിപ്പു മാത്രം. ഇതാണ് മുനിമാരുടെ രീതി. ‘രാജാജ്ഞപ്രകാരം’ എന്ന പദത്താൽ സുമന്ത്രന്റെ പോക്ക് സ്വേച്ഛയാലല്ല, രാജാജ്ഞയാലാണെന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ സൂക്ഷ്മപദങ്ങളിലൂടെ കവി രാജസഭയുടെ ശിഷ്ടാചാരവും സംരക്ഷിക്കുന്നു.
അപ്പോൾ അവിടെ ഒന്നിച്ചിരുന്ന കിഴക്കും വടക്കും പടിഞ്ഞാറും തെക്കുമുള്ള ഭൂപാലന്മാരും, മ്ലേച്ഛരും ആര്യരും, വനങ്ങളുടെയും പർവ്വതങ്ങളുടെയും അതിർത്തികളിൽ വസിക്കുന്ന മറ്റുള്ളവരും, എല്ലാവരും ദശരഥമഹാരാജാവിനെ, ദേവന്മാർ ഇന്ദ്രനെയെന്നപോലെ, ഉപാസിച്ചു. ‘മ്ലേച്ഛരും ആര്യരും’ എന്ന പദത്തിലൂടെ, ദശരഥന്റെ സഭ ആര്യാവർത്തത്തിനു മാത്രമല്ല, അതിർത്തിവാസികൾക്കും ആശ്രയമായിരുന്നു എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. അവരുടെ മധ്യത്തിൽ ആ രാജർഷി മരുത്തുക്കളുടെ മധ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ ശോഭിച്ചു. പ്രാസാദത്തിലിരുന്ന ദശരഥൻ വരുന്ന തന്റെ പുത്രനെ കണ്ടു: ഗന്ധർവ്വരാജനു തുല്യനും ലോകത്തിൽ വിഖ്യാതമായ പൗരുഷമുള്ളവനുമായ അദ്ദേഹത്തെ. ‘ഗന്ധർവ്വരാജനു തുല്യൻ’ എന്ന ഉപമാനത്താൽ രൂപത്തിന്റെ മാധുര്യവും ‘വിഖ്യാതപൗരുഷൻ’ എന്നതിനാൽ ശൗര്യത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധിയും ഒരുമിച്ചു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ദേവന്മാർ ഇന്ദ്രനെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമാനം രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു: ഒരിക്കൽ സഭാംഗങ്ങളെക്കുറിച്ചും, വീണ്ടും ‘മരുത്തുക്കളുടെ മധ്യത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ’ എന്ന് രാജാവിനെക്കുറിച്ചും. ഇതിലൂടെ ദശരഥന്റെ സഭ സ്വർഗ്ഗസഭയുടെ പ്രതിരൂപംപോലെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതേ ഉപമാക്രമം ഒന്നാം സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിലും കണ്ടു.
നീണ്ട കൈകളുള്ളവനും മഹാസത്ത്വനും മദയാനയെപ്പോലെ നടക്കുന്നവനും ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാന്തിയുള്ള മുഖത്തോടുകൂടിയവനും അതീവ പ്രിയദർശനനുമായ രാമനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു; രൂപത്തിന്റെയും ഔദാര്യത്തിന്റെയും ഗുണങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം പുരുഷന്മാരുടെ ദൃഷ്ടിയെയും ചിത്തത്തെയും അപഹരിക്കുന്നവനായിരുന്നു. വേനൽച്ചൂടിൽ തപിക്കുന്ന പ്രജകളെ മഴമേഘം ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അദ്ദേഹം ജനങ്ങളെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നു. അടുത്തുവരുന്ന അദ്ദേഹത്തെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നിട്ടും നരാധിപനു തൃപ്തിവന്നില്ല; കണ്ടിട്ടും കണ്ടിട്ടും മതിവന്നില്ല എന്നർത്ഥം; ഇതാണ് പിതൃസ്നേഹത്തിന്റെ പാരമ്യം. സുമന്ത്രനാകട്ടെ, രാഘവനെ ഉത്തമരഥത്തിൽനിന്ന് ഇറക്കി, പിതാവിന്റെ അടുത്തേക്കു പോകുന്ന അദ്ദേഹത്തെ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് പിന്നാലെ അനുഗമിച്ചു. മന്ത്രിയുടെ ഈ വിനയവും രാമന്റെ പ്രഭാവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മദയാനയെപ്പോലെ നടക്കുന്നവൻ’ എന്നതു നടത്തയുടെ ഗാംഭീര്യവും ‘ചന്ദ്രകാന്താനനൻ’ എന്നതു മുഖത്തിന്റെ സൗമ്യതയും ‘ദൃഷ്ടിചിത്താപഹാരി’ എന്നതു കാഴ്ചമാത്രത്താൽ മനം കവരുന്നതും കാണിക്കുന്നു; മൂന്നു പദങ്ങളാൽ കവി രാമന്റെ ആകൃതി പൂർണ്ണമായി രചിക്കുന്നു. മഴമേഘത്തിന്റെ ഉപമാനം രണ്ടാം സർഗത്തിലും പ്രയോഗിച്ചിരുന്നു; രാമൻ പ്രജകളുടെ താപം അകറ്റുന്ന മേഘമാണ് എന്ന ഈ രൂപകപരമ്പര അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ പലവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു.
ആ രഘുനന്ദനൻ കൈലാസശൃംഗംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന ആ പ്രാസാദത്തിലേക്ക് രാജാവിനെ കാണാൻ സുമന്ത്രനോടൊപ്പം ഉടനടി കയറി. കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് പിതാവിന്റെ അടുത്തുചെന്ന് നമസ്കരിച്ച്, തന്റെ പേരു കേൾപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പിതാവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദിച്ചു. ‘സ്വന്തം പേരു കേൾപ്പിച്ച്’ എന്നതു പ്രാചീനമായ അഭിവാദനവിധിയാണ്: ‘രാമനായ ഞാൻ അഭിവാദനം ചെയ്യുന്നു’ എന്ന്. അരികിൽ നമസ്കരിച്ച്, കൈക്കുമ്പിൾ കൂപ്പിനിൽക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് രാജാവ് ആ കൂപ്പുകൈകളിൽ പിടിച്ച് അടുത്തേക്കു വലിച്ച് പ്രിയപുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. പിന്നീട് മുമ്പുതന്നെ ഒരുക്കിവെച്ചിരുന്നതും മണികളാലും സ്വർണ്ണത്താലും നന്നായി അലങ്കരിച്ചതുമായ മനോഹരമായ ശ്രേഷ്ഠാസനം രാജാവ് അദ്ദേഹത്തിനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. ആസനം മുമ്പുതന്നെ രാമനുവേണ്ടി സജ്ജമാക്കിയിരുന്നു എന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്; അതിനാൽ അഭിഷേകനിശ്ചയം രാജാവിന്റെ മനസ്സിൽ ദൃഢമായിരുന്നു എന്നറിയാം. ‘ഉടനടി കയറി’ എന്ന പദത്താൽ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞ തൽക്ഷണം പാലിക്കുന്നതു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; രാമൻ വൈകുന്നില്ല, കാരണം ചോദിക്കുന്നില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ ആജ്ഞാനുസരണം പിന്നീട് വനവാസാജ്ഞയിലും അതുപോലെതന്നെ കാണാം; അവിടെയും അദ്ദേഹം മറുചോദ്യം ചോദിക്കുന്നില്ല. ആ പരീക്ഷയുടെ വിത്ത് കവി ഇവിടെ പാകുന്നു.
അങ്ങനെ ആ ശ്രേഷ്ഠാസനം പ്രാപിച്ച് രാഘവൻ, ഉദയവേളയിൽ നിർമ്മലനായ സൂര്യൻ മേരുവിനെയെന്നപോലെ, സ്വന്തം പ്രഭയാൽത്തന്നെ അതിനെ ദീപ്തമാക്കി. അദ്ദേഹത്താൽ പ്രകാശിതമായ ആ സഭയും, നിർമ്മലമായ ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങളോടുകൂടിയ ശരത്കാലാകാശം ചന്ദ്രനാലെന്നപോലെ ശോഭിച്ചു. ഈ രണ്ട് ഉപമാനങ്ങൾ ക്രമമായി രാമന്റെ സ്വതഃസിദ്ധമായ തേജസ്സിനെയും, അതിനെ ആശ്രയിച്ചുള്ള സഭയുടെ ശോഭയെയും കാണിക്കുന്നു. പ്രിയപുത്രനെ നോക്കിക്കണ്ട് രാജാവ്, കണ്ണാടിയിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്ന അലംകൃതനായ തന്നെത്തന്നെ കാണുന്നവനെപ്പോലെ സന്തുഷ്ടനായി. ‘കണ്ണാടിയിൽ കാണുന്ന തന്നെത്തന്നെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമാനത്താൽ പുത്രനിൽ പിതാവിനുള്ള ആത്മബുദ്ധി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പുത്രൻ പിതാവിന്റെ പ്രതിബിംബമാണല്ലോ. ‘സഭയും ശോഭിച്ചു’ എന്നതിലെ ‘ഉം’ എന്ന ശബ്ദം, സഭ സ്വയം ശോഭനമായിരുന്നു, രാമനാൽ അതു കൂടുതൽ പ്രകാശിതമായി എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശരത്കാലാകാശം എന്ന ഉപമാനം പ്രത്യേകിച്ചും യോജിച്ചതാണ്: ശരത്കാലത്ത് ആകാശം നിർമ്മലമാകുന്നു, ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങൾ വ്യക്തമാകുന്നു; അതുപോലെ സഭ രാജാക്കന്മാരാലും വിപ്രന്മാരാലും നിറഞ്ഞിരുന്നു, രാമനാകട്ടെ അവിടെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ. ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമകൾ ക്രമമായി ചേർത്തിരിക്കുന്നു: സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, കണ്ണാടിയിലെ പ്രതിബിംബം; മൂന്നിലൂടെയും രാമന്റെ തേജസ്സും സൗമ്യതയും പിതൃസാദൃശ്യവും വെവ്വേറെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു.
പുത്രവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ രാജാവ് നന്നായി ഇരുന്ന ആ പുത്രനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, കശ്യപൻ ദേവേന്ദ്രനോടെന്നപോലെ, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, എന്റെ ജ്യേഷ്ഠയും എനിക്കു യോജിച്ചവളുമായ പത്നിയിൽ ജനിച്ച യോഗ്യനായ പുത്രനാണ് നീ; ഗുണങ്ങളിൽ ജ്യേഷ്ഠനായി ജനിച്ച എന്റെ പ്രിയപുത്രനാണ് നീ. നീ നിന്റെ ഗുണങ്ങളാൽ ഈ പ്രജകളെ അനുരഞ്ജിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ പുഷ്യയോഗത്തിൽ നീ യൗവരാജ്യം പ്രാപിക്കുക. നീ സ്വഭാവേനതന്നെ ഗുണവാനാണെന്നു തീർച്ചയാണ്; എങ്കിലും ഗുണവാനായ നിന്നോട് സ്നേഹംകൊണ്ട് ഞാൻ ഹിതം പറയാം: കൂടുതൽ വിനയം കൈക്കൊണ്ട് എന്നും ജിതേന്ദ്രിയനായിരിക്കുക.’ പിതാവ് പുത്രന് ഉപദേശം നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആദ്യംതന്നെ, ഉപദേശം ദോഷനിവാരണത്തിനല്ല, സ്നേഹംകൊണ്ടാണ് എന്ന് അംഗീകരിക്കുന്നു; ഇതാണ് ശിഷ്ടന്മാരുടെ രീതി. ‘ജ്യേഷ്ഠയും യോജിച്ചവളുമായ പത്നിയിൽ യോഗ്യനായ പുത്രൻ’ എന്ന വാക്യത്തിൽ അമ്മയുടെയും പുത്രന്റെയും യോഗ്യത ഒരുമിച്ചു പറയപ്പെടുന്നു; ഈ സർഗത്തിൽ കൗസല്യയുടെ പരാമർശം ആദ്യമായി വരുന്നത് ഇവിടെയാണ്, പിന്നീട് അവസാനശ്ലോകങ്ങളിൽ അവർ വീണ്ടും വരുന്നു. ‘സ്വഗുണങ്ങളാൽ പ്രജകൾ അനുരഞ്ജിതരായി’ എന്നത്, രാജ്യത്തിന്റെ മൂലം ഗുണംതന്നെയാണ്, വെറും ജന്മമല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘കാമക്രോധങ്ങളിൽനിന്ന് ഉളവാകുന്ന വ്യസനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുക. പരോക്ഷവൃത്തിയാൽ, അതായത് ചാരന്മാരിലൂടെയുള്ള രഹസ്യവിവരങ്ങളാൽ, പ്രത്യക്ഷവൃത്തിയാൽ, അതായത് സ്വയം കണ്ടും കേട്ടും, പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് അമാത്യർ മുതലായ എല്ലാ പ്രകൃതികളെയും പ്രജകളെയും അനുരഞ്ജിപ്പിക്കുക. ധാന്യപ്പുരകളാലും ആയുധശാലകളാലും ധാരാളം സംഭരണങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കി രാജ്യം പരിപാലിക്കുക. ആരുടെ പ്രകൃതികൾ (മന്ത്രിമാരും പ്രജകളും) പ്രീതരും അനുരക്തരുമായിരിക്കെ അവൻ ഭൂമിയെ ഭരിക്കുന്നുവോ, അവന്റെ മിത്രങ്ങൾ അമൃതു ലഭിച്ച ദേവന്മാരെപ്പോലെ ആനന്ദിക്കുന്നു. അതിനാൽ മകനേ, നീ ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെ ഇങ്ങനെ പെരുമാറുക.’ ഗീതാപ്രസ്സ് ഭാഷ്യത്തിൽ ഇവിടെ ‘പരോക്ഷവൃത്തി’ ചാരന്മാരെന്ന സാധനമാണെന്നും ‘പ്രത്യക്ഷവൃത്തി’ സഭയിലെ നേരിട്ടുള്ള കേൾവിയാണെന്നും വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ദശരഥൻ നാലു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ രാമനു ദണ്ഡനീതിയുടെ സാരം ഉപദേശിക്കുന്നു. ‘ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെ’ എന്നതാണ് ഉപദേശത്തിന്റെ സാരം: ബാഹ്യമായ രാജ്യം ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ആദ്യം തന്നെത്തന്നെ ജയിക്കണം. ദശരഥൻ പുത്രനു ചുരുക്കി സമർപ്പിക്കുന്നത് രാജനീതിയുടെ ഈ പ്രാചീനമര്യാദയാണ്. ധാന്യപ്പുരയുടെയും ആയുധശാലയുടെയും പരാമർശം അർത്ഥശാസ്ത്രപരവുമാണ്: ധാന്യസംഭരണവും ശസ്ത്രസംഭരണവുമാണ് രാഷ്ട്രത്തിന്റെ രണ്ടു മൂലങ്ങൾ.
അതു കേട്ട്, രാമന്റെ പ്രിയം ചെയ്യുന്ന സുഹൃത്തുക്കൾ തിടുക്കത്തിൽ വേഗം ചെന്ന് കൗസല്യയെ അറിയിച്ചു. പ്രമദകളിൽ ഉത്തമയായ ആ കൗസല്യ പ്രിയവാർത്ത അറിയിച്ച അവർക്ക് സ്വർണ്ണവും പശുക്കളെയും വിവിധരത്നങ്ങളും നൽകാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. പിന്നീട് രാഘവൻ രാജാവിനെ അഭിവാദനം ചെയ്ത് രഥത്തിൽ കയറി, ജനസമൂഹങ്ങളാൽ ആദരിക്കപ്പെട്ട്, ശോഭയുള്ള തന്റെ മന്ദിരത്തിലേക്കു പോയി. ആ പൗരന്മാരും രാജാവിന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, ഇഷ്ടമായ നേട്ടം ഉടനടി കൈവന്നവരെപ്പോലെ, നരേന്ദ്രനോടു യാത്ര പറഞ്ഞ് വീടുകളിലേക്കു ചെന്ന് അത്യധികം ഹർഷത്തോടെ ദേവന്മാരെ അർച്ചിച്ചു. ഇങ്ങനെ എല്ലായിടത്തും ഹർഷത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിലാകട്ടെ രാജാവ് വീണ്ടും രാമനെ വിളിച്ച് ഏകാന്തത്തിൽ ഹിതോപദേശം ചെയ്യും; കഥയുടെ ഗതി പതുക്കെ മറ്റൊരു വഴിക്കു തിരിയുകയും ചെയ്യും. കൗസല്യയുടെ ദാനം ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമെങ്കിലും പ്രധാനമാണ്: അമ്മയുടെ ഹർഷം വാക്കിലൂടെയല്ല, ദാനത്തിലൂടെയാണ് പ്രകടമായത്. ‘ഇഷ്ടമായ നേട്ടം ഉടനടി കൈവന്നവരെപ്പോലെ’ എന്ന പൗരന്മാരുടെ ഭാവവും മനോഹരമാണ്: അഭിഷേകം ഇതുവരെ നടന്നിട്ടില്ല, എങ്കിലും അവർ അതു ലഭിച്ചതുപോലെ കരുതുന്നു; ഇതാണ് ശ്രദ്ധയുടെ ലക്ഷണം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥