സർഗ്ഗം
രാജസഭയിലെ യൗവരാജ്യപ്രസ്താവം
ദശരഥന്റെ സഭാസംബോധനം, ജരയെക്കുറിച്ചുള്ള വാക്കുകളും വിശ്രമേച്ഛയും, രാമന്റെ യൗവരാജ്യത്തിനായുള്ള പ്രസ്താവം, സഭാംഗങ്ങളുടെ സഹർഷമായ അനുമോദനം, രാമഗുണവർണ്ണന, അഭിഷേകയാചന
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ദശരഥമഹാരാജാവ് രാജാക്കന്മാരെയും പൗരന്മാരെയും ജനപദവാസികളെയും വിളിച്ചുകൂട്ടി സഭയിൽ ഉപവിഷ്ടനായി. ഇവിടെ അദ്ദേഹം ആ മുഴുവൻ പരിഷത്തിനെയും അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ഹിതകരവും ഉത്സാഹമുണർത്തുന്നതും പരസ്യവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വരം പെരുമ്പറയുടെ നാദംപോലെ ഗംഭീരവും മാറ്റൊലിക്കൊള്ളുന്നതുമായിരുന്നു; ആ മഹാസ്വരത്താൽ അദ്ദേഹം ഗർജ്ജിക്കുന്ന മേഘത്തെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. രാജലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയതും കാന്തവും അനുപമവും രസപൂർണ്ണവുമായ സ്വരത്തിൽ നൃപതി രാജാക്കന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾക്ക് അറിവുള്ളതുതന്നെയാണല്ലോ, ഉത്തമമായ എന്റെ ഈ രാജ്യം എന്റെ പൂർവ്വികരായ രാജേന്ദ്രന്മാരാൽ പുത്രനെയെന്നപോലെ പരിപാലിക്കപ്പെട്ടതാണ്. സകല ഇക്ഷ്വാകുരാജാക്കന്മാരാലും പരിപാലിക്കപ്പെട്ടതും സുഖത്തിന് അർഹവുമായ ഈ ലോകത്തെ മുഴുവൻ ശ്രേയസ്സുമായി ചേർക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പൂർവ്വികർ ആചരിച്ച പാതയെ പിന്തുടർന്ന് ഞാനും ഉറക്കമൊഴിഞ്ഞ് യഥാശക്തി പ്രജകളെ എന്നും സംരക്ഷിച്ചുപോന്നു.’ ഇവിടെ ‘പുത്രനെയെന്നപോലെ പരിപാലിക്കപ്പെട്ട’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഇക്ഷ്വാകുരാജനീതിയുടെ മൂലഭാവം കാണിക്കുന്നു: രാജാവ് പ്രജകളുടെ യജമാനനല്ല, പിതാവാണ്. ‘ഉദ്ധർഷണം’ എന്ന വിശേഷണത്തിൽനിന്ന്, രാജാവ് ശോകവചനമല്ല, പ്രജകളുടെ ഉത്സാഹം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന വാക്കുതന്നെയാണ് പറയുന്നത് എന്നു മനസ്സിലാകുന്നു. ‘പ്രഥിതം’ എന്ന പദം, ആ വാക്ക് രഹസ്യമല്ല, മന്ത്രഗൃഹത്തിൽ പറഞ്ഞതല്ല, എല്ലാവരുടെയും മുമ്പിൽ പ്രകാശിപ്പിച്ചതാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ആരംഭത്തിലൂടെത്തന്നെ, ദശരഥന്റെ നിശ്ചയം പരസ്യവും ധർമ്മ്യവും പാരമ്പര്യാനുസാരിയുമാണെന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ‘മേഘംപോലെ ഗർജ്ജിച്ച്’ എന്ന ഉപമാനത്തിലൂടെ കവി രാജാവിന്റെ സ്വരത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും വ്യാപ്തിയും അനുഗ്രഹശീലവും ഒറ്റപ്പദത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മേഘം വെറുതെ ഗർജ്ജിക്കുക മാത്രമല്ല, മഴ പെയ്യിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതുപോലെ രാജാവിന്റെ വാക്കും വെറും ആജ്ഞയല്ല, പ്രജാഹിതത്തിന്റെ വർഷമാണ്. ‘രസയുക്തം’ എന്ന പദത്താൽ വാക്യത്തിന്റെ ഭാവഗർഭത പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
‘ലോകത്തിനു മുഴുവൻ ഹിതം ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്ന എന്റെ ഈ ശരീരം വെൺകൊറ്റക്കുടയുടെ തണലിൽ ജീർണ്ണിച്ചുപോയി.’ വെൺകൊറ്റക്കുട രാജ്യൈശ്വര്യത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണല്ലോ; അതിന്റെ തണലിൽത്തന്നെ ശരീരം ജീർണ്ണിച്ചു എന്ന വാക്കിൽ ഐശ്വര്യത്തിന്റെ ഭാരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അനേകായിരം വർഷങ്ങളുടെ ആയുസ്സ് നേടി ജീവിക്കുന്ന എനിക്ക് ഈ ജീർണ്ണിച്ച ശരീരത്തിനു വിശ്രമം നൽകാൻ ആഗ്രഹമുണ്ട്. രാജപ്രഭാവത്താൽ സേവിക്കപ്പെടുന്നതും, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവർക്കു ചുമക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതും, ലോകത്തിന്റെ ഗുരുതരവുമായ ധർമ്മഭാരം ചുമന്ന് ഞാൻ തളർന്നിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ സമീപസ്ഥരായ ഈ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരുടെയും അനുമതിയോടെ, പുത്രനെ പ്രജാഹിതത്തിൽ നിയോഗിച്ച്, ഞാൻ വിശ്രമം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘അനുമതിയോടെ’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ്: രാജാവ് സ്വേച്ഛയാ തീരുമാനിക്കുന്നില്ല, ബ്രാഹ്മണരുടെയും സഭാംഗങ്ങളുടെയും അനുമതി അപേക്ഷിക്കുന്നു. ‘ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവർക്കു ചുമക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള’ എന്നതിൽ രാജധർമ്മത്തിന്റെ കാഠിന്യം നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു: ജിതേന്ദ്രിയനു മാത്രമേ രാജ്യഭാരം ചുമക്കാനാകൂ. ഈ ഭാഗത്ത് വാല്മീകി വാർദ്ധക്യത്തെ ദൈന്യത്തോടെയല്ല വർണ്ണിക്കുന്നത്; രാജാവ് തന്റെ ജരയെ അംഗീകരിക്കുന്നു, എങ്കിലും വിലപിക്കുന്നില്ല, പിന്തുടർച്ചയുടെ വ്യവസ്ഥയെക്കുറിച്ചു മാത്രമാണ് ചിന്തിക്കുന്നത്. ഇതുതന്നെയാണ് ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ മര്യാദ: ശരീരം സമർത്ഥമായിരിക്കുന്നിടത്തോളം ഭാരം ചുമക്കണം, പിന്നീട് അതു പുത്രനിൽ ഏൽപ്പിക്കണം. ‘വിശ്രമം ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന മൃദുവചനമാണ് പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്, ‘രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു’ എന്നല്ല; ഇതിലൂടെ രാജാവിന്റെ വിനയവും സഭയുടെ മര്യാദയും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ധർമ്മഭാരം’ എന്ന രൂപകത്താൽ രാജ്യം അനുഭവിക്കേണ്ടതല്ല, ചുമക്കേണ്ട ഭാരമാണ് എന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; ഇതാണ് രാമായണത്തിലെ രാജനീതിയുടെ കേന്ദ്രഭാവം.
‘എന്റെ പുത്രനായ രാമൻ എല്ലാ ഗുണങ്ങളിലും എന്നെ അനുസരിച്ചു ജനിച്ചവനും എന്നെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്; വീര്യത്തിൽ പുരന്ദരനു തുല്യനും ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനുമാണ്. പുഷ്യനക്ഷത്രത്തോടു ചേർന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള, ധർമ്മം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ പുരുഷപുംഗവനെ നാളെ രാവിലെ ഞാൻ യൗവരാജ്യത്തിൽ നിയോഗിക്കാൻ പോകുന്നു.’ പുഷ്യനക്ഷത്രത്തോടു ചേർന്ന ചന്ദ്രൻ എന്ന ഉപമാനത്താൽ ശുഭമുഹൂർത്തവും അഭിഷേകയോഗ്യതയും ഒരുപോലെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ലക്ഷ്മീവാനായ ആ ലക്ഷ്മണാഗ്രജൻ നിങ്ങൾക്കു യോജിച്ച നാഥനാണ്; ആ നാഥനാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങൾപോലും കൂടുതൽ സനാഥമാകും. ഈ ശ്രേയസ്സുമായി ഞാൻ ഈ ഭൂമിയെ ഉടനടി ചേർക്കും; ആ പുത്രനിൽ രാജ്യം ഏൽപ്പിച്ച് ഞാൻ ക്ലേശമൊഴിഞ്ഞവനാകും.’ ഇവിടെ രാജാവ് സ്വന്തം സുഖവും മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല; പുത്രനിൽ ഭാരമേൽപ്പിച്ചുള്ള നിശ്ചിന്തതയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗ്രഹം; എങ്കിലും ആദ്യം പറയുന്നത് പ്രജകളുടെ ശ്രേയസ്സുതന്നെ. ‘അനുജാതൻ’ എന്ന പദം പ്രത്യേകം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്: പുത്രൻ പിതാവിന്റെ ഗുണങ്ങളെ അനുസരിച്ചു ജനിച്ചവനാണെന്നും, മാത്രമല്ല അദ്ദേഹത്തെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനാണെന്നും പിതാവുതന്നെ പറയുന്നു. ‘നാളെ രാവിലെ’ എന്ന പദത്താൽ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ആ തിടുക്കംതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വിഘ്നത്തിനു നിമിത്തമാകുന്നത്. ‘നാഥവത്തരം’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ കവി പറയുന്നു: രാമൻ നാഥനായാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങൾപോലും അധികം സനാഥമാകും, പിന്നെ ഈ ഒരു ഭൂമിയുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ‘ക്ലേശമൊഴിഞ്ഞവനാകും’ എന്ന വാക്കിൽ ദശരഥന്റെ മനുഷ്യസഹജമായ ദൗർബല്യവും തെളിയുന്നു: ആ വൃദ്ധപിതാവ് വിശ്രമം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എങ്കിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഒന്നാമത്തെ കാരണമായി പറയുന്നത് പ്രജാശ്രേയസ്സുതന്നെ, ആത്മസുഖം പിന്നീടു മാത്രം. ഇതിലൂടെ കവി രാജാവിന്റെ ചരിത്രം സഹാനുഭൂതി അർഹിക്കുന്നതാക്കുന്നു.
‘ഞാൻ ആലോചിച്ചുറപ്പിച്ച ഇതു യോഗ്യമായ ലക്ഷ്യത്തോടുകൂടിയതാണെങ്കിൽ നിങ്ങൾ എനിക്ക് അനുമതി നൽകുവിൻ; അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണമെന്നു പറയുവിൻ. ഇത് എന്റെ ആഗ്രഹമാണെങ്കിലും, മറ്റെന്തെങ്കിലും ഹിതകരമായിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അതു ചിന്തിക്കുവിൻ; മധ്യസ്ഥരുടെ ചിന്ത വേറിട്ടതാണല്ലോ, അതു വാദപ്രതിവാദത്തിലൂടെ കൂടുതൽ ഉയർച്ച നേടുന്നു.’ ഗീതാപ്രസ്സ് ഭാഷ്യം ഇവിടെ ഇങ്ങനെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു: പക്ഷപാതമില്ലാത്തവരുടെ വിചാരം പൂർവ്വപക്ഷത്തെയും ഉത്തരപക്ഷത്തെയും ആലോചിച്ചു മുന്നേറുന്നു; അതിനാൽ അത് ഏകപക്ഷീയമായ വിചാരത്തെക്കാൾ കൂടുതൽ അഭ്യുദയകരമാണ്. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ വാല്മീകി രാജാവിന്റെ വിനയവും രാജസഭയുടെ മര്യാദയും കാണിക്കുന്നു. ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ രാജാവ് സ്വന്തം തീരുമാനത്തെയും പരീക്ഷണത്തിനു സമർപ്പിക്കുന്നു. സഭാധർമ്മത്തിന്റെ ഈ മര്യാദ പ്രാചീനരാജശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്: രാജാവ് പ്രസ്താവം അവതരിപ്പിക്കുന്നു, പരിഷത്ത് അത് അനുമോദിക്കുകയോ മറ്റൊന്നു നിർദ്ദേശിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. ‘മധ്യസ്ഥചിന്ത’ എന്ന പദം രാജശാസ്ത്രത്തിലെ ഒരു പ്രധാനതത്ത്വമാണ്: ഒരു പക്ഷത്തും നിൽക്കാത്തവനു മാത്രമേ ഇരുപക്ഷങ്ങളെയും ഒരുപോലെ കാണാനാകൂ. ദശരഥൻ സ്വയം ഇത് അംഗീകരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീരുമാനം രാഗാന്ധമല്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എങ്കിലും കഥയിലെ വിരോധാഭാസം ഇതാണ്: ഇത്രയേറെ വിവേകമുണ്ടായിട്ടും പിന്നീട് അദ്ദേഹം കൈകേയിയുടെ വാക്കിനാൽ ബന്ധിതനാകും.
ഇങ്ങനെ പറയുന്ന രാജാവിനെ സന്തുഷ്ടരായ രാജാക്കന്മാർ, മഴ പെയ്യുന്ന മഹാമേഘത്തെ കൂകിവിളിക്കുന്ന മയിലുകളെന്നപോലെ, അഭിനന്ദിച്ചു. അപ്പോൾ ഹർഷത്താൽ ഉണർന്ന സ്നിഗ്ദ്ധമായ ഒരു മാറ്റൊലി ഉയർന്നു; ജനസമൂഹം ഉദ്ഘോഷിച്ച ആ നാദം ഭൂമിയെ കുലുക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു. ധർമ്മാർത്ഥങ്ങളറിയുന്ന ആ രാജാവിന്റെ ഭാവം എല്ലാവിധത്തിലും മനസ്സിലാക്കി, ബ്രാഹ്മണരും സേനാമുഖ്യരും പൗരജാനപദരോടൊപ്പം ഒത്തുകൂടി ആലോചിക്കാനിരുന്നു; ഏകാഭിപ്രായത്തിലെത്തിയ ബുദ്ധിയോടെ, അതായത് ഏകമത്യം നേടി, മനസ്സുകൊണ്ട് ഉറപ്പിച്ചശേഷം അവർ വൃദ്ധനായ ദശരഥമഹാരാജാവിനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ ‘ഒത്തുകൂടി ആലോചിക്കാൻ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ, അനുമതി തൽക്ഷണം ഉണ്ടായ വെറും ആരവമല്ല, വേറിട്ടു നടത്തിയ വിമർശനത്തിനുശേഷമുള്ളതാണ് എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ‘മയിലുകളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമാനം സാർത്ഥകമാണ്: മേഘത്തെ കാണുമ്പോൾ മയിലുകൾ സ്വഭാവേന നൃത്തം ചെയ്യുന്നു, പ്രയത്നംകൊണ്ടല്ല; അതുപോലെ സഭാംഗങ്ങളുടെ ഹർഷവും കൃത്രിമമല്ലായിരുന്നു. ‘ഭൂമിയെ കുലുക്കുന്നതുപോലെ’ എന്നതു ജനസമ്മതിയുടെ ശക്തിയെ കാണിക്കുന്നു. ‘സമതാഗതബുദ്ധികൾ’ എന്ന പദത്തിൽനിന്ന്, സഭാംഗങ്ങൾ ആദ്യം വെവ്വേറെ ആലോചിച്ചശേഷം ഏകമത്യത്തിലെത്തി എന്നു മനസ്സിലാകുന്നു; അനുമതി ആരവത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതല്ല. ബ്രാഹ്മണർ, സേനാപതികൾ, പൗരന്മാർ, ജനപദവാസികൾ എന്നീ നാലു വർഗ്ഗങ്ങളും വെവ്വേറെ പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ സമ്മതി സാർവ്വത്രികമായിരുന്നു എന്നു സിദ്ധിക്കുന്നു.
‘ഹേ പാർത്ഥിവാ, അങ്ങ് അനേകായിരം വർഷം പ്രായമുള്ള വൃദ്ധനാണ്; അതിനാൽ ഭൂപാലനു യോഗ്യനായ രാമനെ യുവരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്താലും. മഹാബാഹുവും മഹാബലനുമായ രഘുവീരനായ രാമൻ, കുടകൊണ്ടു മുഖം മറച്ച്, മഹാഗജത്തിന്മേൽ പോകുന്നതു കാണാൻ ഞങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ അവരുടെ മനസ്സിനു പ്രിയമായ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാജാവ്, അറിയാത്തവനെപ്പോലെ ജിജ്ഞാസുവായി, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജാക്കന്മാരേ, എന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ടയുടൻ നിങ്ങൾ രാഘവനെ നാഥനായി ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതിൽ എനിക്ക് ഒരു സംശയമുണ്ട്; അതിന്റെ തത്ത്വം പറയുവിൻ. ഞാൻ ധർമ്മപൂർവ്വം ഭൂമിയെ ഭരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ മഹാബലനായ യുവരാജാവിനെ കാണാൻ നിങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് ആഗ്രഹിക്കുന്നു?’ ഈ ജിജ്ഞാസ സന്ദേഹത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതല്ല, പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങൾ സഭയുടെ മുഖത്തുനിന്നു കേൾക്കാനുള്ള ആഗ്രഹമാണ്; ഈ ഉപായത്തിലൂടെ കവി തുടർന്നുവരുന്ന ദീർഘമായ ഗുണവർണ്ണനയ്ക്കു വഴിയൊരുക്കുന്നു. ‘അനേകായിരം വർഷം പ്രായമുള്ള’ എന്ന വാക്ക് പരിഹാസമല്ല, ഇക്ഷ്വാകുരാജാക്കന്മാരുടെ ദീർഘായുസ്സിന്റെ സ്മരണയാണ്. ‘കുടകൊണ്ടു മുഖം മറച്ച’ ആ ദൃശ്യമാണ് അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്: അഭിഷിക്തനായി, ഗജാരൂഢനായി, വെൺകൊറ്റക്കുടയോടുകൂടിയ യുവരാജാവിനെ കാണുന്നതുതന്നെയാണ് പ്രജകളുടെ പരമമായ അഭീഷ്ടം. ‘ഞാൻ ധർമ്മപൂർവ്വം ഭൂമിയെ ഭരിക്കുമ്പോൾ എന്തുകൊണ്ട്’ എന്ന രാജാവിന്റെ ചോദ്യത്തിനു രണ്ടർത്ഥമുണ്ട്: ഒരു വശത്ത് അദ്ദേഹം തന്റെ ഭരണത്തിന്റെ നിർദ്ദോഷത സൂചിപ്പിക്കുന്നു, മറുവശത്ത് സഭയുടെ മുഖത്തുനിന്നു പുത്രന്റെ ഗുണങ്ങൾ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പുത്രന്റെ പ്രശംസ മറ്റുള്ളവരുടെ വായിൽനിന്നു കേൾക്കുന്നത് പിതാവിന് ഇഷ്ടമാണല്ലോ; ഈ സൂക്ഷ്മമായ മനഃശാസ്ത്രരേഖ വാല്മീകിയുടെ കവിത്വത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്.
ആ മഹാത്മാക്കൾ പൗരജാനപദരോടൊപ്പം അദ്ദേഹത്തോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, അങ്ങയുടെ പുത്രന് അനേകം കല്യാണഗുണങ്ങളുണ്ട്. ദേവാ, ദേവതുല്യനും ധീമാനും ഗുണവാനുമായ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയങ്കരങ്ങളും ആനന്ദദായകങ്ങളുമായ ഗുണങ്ങളെല്ലാം ഇന്നു ഞങ്ങൾ പറയാം, കേട്ടാലും. ദിവ്യഗുണങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രനു തുല്യനാണ്, സത്യപരാക്രമിയാണ്; ഹേ പ്രജാപതേ, എല്ലാ ഇക്ഷ്വാകുക്കളെക്കാളും അദ്ദേഹം മികച്ചുനിൽക്കുന്നു. രാമൻ ലോകത്തിൽ സത്പുരുഷനാണ്, സത്യവാനാണ്, സത്യപരായണനാണ്; ശ്രീയോടൊപ്പം ധർമ്മവും സാക്ഷാൽ രാമനിൽനിന്നുതന്നെ ഉളവായിരിക്കുന്നു. പ്രജകൾക്കു സുഖം നൽകുന്നതിൽ അദ്ദേഹം ചന്ദ്രനു തുല്യൻ, ക്ഷമാഗുണങ്ങളിൽ ഭൂമിക്കു തുല്യൻ, ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിക്കു തുല്യൻ, വീര്യത്തിൽ സാക്ഷാൽ ശചീപതിക്കു തുല്യൻ. ധർമ്മജ്ഞൻ, സത്യസന്ധൻ, ശീലവാൻ, അസൂയയില്ലാത്തവൻ, ക്ഷമാശീലൻ, സാന്ത്വനപ്പെടുത്തുന്നവൻ, മൃദുസ്വഭാവൻ, കൃതജ്ഞൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവൻ; സൗമ്യൻ, സ്ഥിരചിത്തൻ, എന്നും മംഗളമൂർത്തി, അസൂയയില്ലാത്തവൻ, ജീവികളോടു പ്രിയം പറയുന്നവൻ, സത്യം പറയുന്നവൻ, അങ്ങനെയാണ് രാഘവൻ. ബഹുശ്രുതരായ വൃദ്ധബ്രാഹ്മണരെ അദ്ദേഹം ഉപാസിക്കുന്നു; അതിനാൽത്തന്നെ ഇവിടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അതുല്യമായ കീർത്തിയും യശസ്സും തേജസ്സും വർദ്ധിക്കുന്നു. ദേവാസുരമനുഷ്യരുടെ എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളിലും അദ്ദേഹം വിശാരദനാണ്; വിദ്യാവ്രതങ്ങൾ യഥാവിധി പൂർത്തിയാക്കിയ സ്നാതകനും അംഗങ്ങളോടുകൂടിയ വേദങ്ങൾ യഥാവിധി അറിയുന്നവനുമാണ്.’ ഇവിടെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണുന്ന ക്രമം മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്: ആദ്യം ദൈവീസമ്പത്ത്, പിന്നെ സത്യനിഷ്ഠ, പിന്നെ പ്രജകൾക്കു സുഖം നൽകുന്ന സ്വഭാവം, പിന്നെ ശീലസമ്പത്ത്, ഒടുവിൽ വിദ്യയും അസ്ത്രകൗശലവും. ഇങ്ങനെ സഭാംഗങ്ങൾ രാമനെ വെറും വീരനെന്നു പറയുന്നില്ല, ധർമ്മത്താലും ശീലത്താലും വിദ്യയാലും സമഗ്രനായ പുരുഷനായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. ‘ശ്രീയോടൊപ്പം ധർമ്മവും സാക്ഷാൽ രാമനിൽനിന്ന് ഉളവായി’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ ധർമ്മത്തിന്റെയും ശ്രീയുടെയും മൂലംതന്നെ രാമനാണ് എന്നു പറയുന്നു. ‘ക്ഷാന്തൻ, സാന്ത്വയിതാവ്, ശ്ലക്ഷ്ണൻ, കൃതജ്ഞൻ’ എന്ന പദപംക്തിയിൽ സഹനം, സാന്ത്വനം, മാർദ്ദവം, ഉപകാരസ്മരണം എന്നീ നാലു ഭിന്നലക്ഷണങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു കോർത്തിരിക്കുന്നു. ഇത്തരം പദസമഷ്ടി വാല്മീകിയുടെ ഗുണവർണ്ണനശൈലിയുടെ വൈശിഷ്ട്യമാണ്; ഓരോ പദവും വെവ്വേറെ ചിന്തിക്കേണ്ടതാണ്, വെറും പര്യായങ്ങളായി കാണേണ്ടതല്ല.
‘ഗാന്ധർവ്വത്തിലും (സംഗീതകലയിലും) ഭരതാഗ്രജൻ ഭൂമിയിൽ ശ്രേഷ്ഠനായി; ഉത്തമകുലജാതനും സാധുവും ദൈന്യമില്ലാത്ത മനസ്സുള്ളവനും മഹാമതിയുമായ അദ്ദേഹം ധർമ്മാർത്ഥനിപുണരായ ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണരാൽ ശിക്ഷണം ലഭിച്ചവനാണ്. ഒരു ഗ്രാമത്തിനോ നഗരത്തിനോ വേണ്ടി അദ്ദേഹം യുദ്ധത്തിനു പോകുമ്പോൾ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം ചെന്ന് ജയിക്കാതെ മടങ്ങുന്നില്ല. യുദ്ധത്തിൽനിന്നു തിരിച്ചെത്തിയാൽ ആനപ്പുറത്തോ രഥത്തിലോ ഇരുന്ന് അദ്ദേഹം പൗരന്മാരോട് സ്വജനങ്ങളോടെന്നപോലെ എന്നും കുശലം ചോദിക്കുന്നു: പുത്രന്മാർ, അഗ്നികൾ, ഭാര്യമാർ, ഭൃത്യർ, ശിഷ്യഗണങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചെല്ലാം മുറപ്രകാരം, പിതാവ് ഔരസപുത്രന്മാരോടെന്നപോലെ. “നിങ്ങളുടെ ശിഷ്യന്മാർ ശുശ്രൂഷ ചെയ്യുന്നുണ്ടോ? ഭൃത്യന്മാർ കവചങ്ങൾ ധരിച്ചു സജ്ജരാണോ?” എന്ന് പുരുഷവ്യാഘ്രനായ രാമൻ നിങ്ങളോട് എപ്പോഴും ചോദിക്കുന്നു. മനുഷ്യരുടെ ആപത്തുകളിൽ അദ്ദേഹം അത്യധികം ദുഃഖിതനാകുന്നു; എല്ലാ ഉത്സവങ്ങളിലും പിതാവിനെപ്പോലെ സന്തുഷ്ടനാകുന്നു. സത്യവാദിയും മഹാധനുർധരനും വൃദ്ധസേവിയും ജിതേന്ദ്രിയനും പുഞ്ചിരിയോടെ ആദ്യം സംസാരിക്കുന്നവനും സർവ്വാത്മനാ ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചവനും ശ്രേയസ്കരമായ കാര്യങ്ങൾ ശരിയായി നടപ്പാക്കുന്നവനുമാണ് അദ്ദേഹം; കലഹകഥകളിൽ അദ്ദേഹത്തിനു രുചിയില്ല.’ ‘സ്മിതപൂർവ്വാഭിഭാഷി’ എന്ന പദത്തിൽ രാമന്റെ സൗജന്യം മുഴുവൻ സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ സഭാംഗങ്ങൾ രാമന്റെ പ്രജാവാത്സല്യംതന്നെയാണ് വിസ്തരിച്ചു വർണ്ണിക്കുന്നത്; പിന്നീട് വനയാത്രാവേളയിൽ പൗരന്മാരുടെ ദുഃഖത്തിനു കാരണമാകുന്നതും ഇതുതന്നെ. ‘പിതാവ് ഔരസപുത്രന്മാരോടെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമാനത്താൽ രാജകുമാരനു പ്രജകളുമായുള്ള ബന്ധം പിതൃപുത്രബന്ധംപോലെ കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നിങ്ങളുടെ ശിഷ്യന്മാർ ശുശ്രൂഷ ചെയ്യുന്നുണ്ടോ, കവചങ്ങൾ ധരിച്ചിട്ടുണ്ടോ’ എന്ന രാമന്റെ നേരിട്ടുള്ള ചോദ്യം ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നു; ബ്രാഹ്മണരോട് ശിഷ്യന്മാരെക്കുറിച്ചും ക്ഷത്രിയരോട് ഭൃത്യന്മാരുടെ സന്നാഹത്തെക്കുറിച്ചും അദ്ദേഹം ചോദിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഓരോ വർണ്ണത്തിനും അനുരൂപമായ ചോദ്യംതന്നെ രാജാവിന്റെ ലോകവ്യവഹാരകൗശലം കാണിക്കുന്നു.
‘ഒന്നിനൊന്നു മികച്ച യുക്തികൾ പറയുന്നതിൽ അദ്ദേഹം വാചസ്പതിയെപ്പോലെയാണ്; മനോഹരമായ പുരികങ്ങളും നീണ്ടു ചുവന്ന കണ്ണുകളുമുള്ള അദ്ദേഹം സാക്ഷാൽ വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെതന്നെ. ലോകാഭിരാമനായ ഈ രാമൻ ശൗര്യവീര്യപരാക്രമങ്ങളോടെ പ്രജാപാലനത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു; രാഗത്താൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കീഴടക്കപ്പെട്ടവനല്ല. മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഭരിക്കാൻ ഇദ്ദേഹം സമർത്ഥനാണ്, പിന്നെ ഈ ഭൂമിയുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ? ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധവും പ്രസാദവും ഒരിക്കലും നിരർത്ഥകമല്ല. നിയമപ്രകാരം അദ്ദേഹം വധിക്കേണ്ടവരെ വധിക്കുന്നു, വധിക്കപ്പെടേണ്ടാത്തവരോടു കോപിക്കുന്നില്ല; ആരിൽ തൃപ്തനാകുന്നുവോ അവനെ സന്തോഷത്തോടെ ധനത്താൽ സമ്പന്നനാക്കുന്നു. ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹവും സകല പ്രജകൾക്കും പ്രിയവും മനുഷ്യർക്കു പ്രീതി ജനിപ്പിക്കുന്നതുമായ ഗുണങ്ങളാൽ രാമൻ, കിരണങ്ങളാൽ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ഇത്തരം ഗുണസമ്പന്നനും സത്യപരാക്രമിയും ലോകപാലകർക്കു തുല്യനുമായ ആ രാമനെ ഭൂമി തന്റെ നാഥനായി ആഗ്രഹിച്ചു.’ ഇവിടെ ഒന്നാം സർഗത്തിലെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സഭാംഗങ്ങളുടെ മുഖത്ത് വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; കവിയുടെ ഈ പുനരുക്തി ജനങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ രാമഗുണങ്ങളുടെ പ്രതിധ്വനിയെത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിയമപ്രകാരം വധിക്കേണ്ടവരെ വധിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്യത്താൽ ദണ്ഡനീതിയുടെ മര്യാദ പറയപ്പെടുന്നു: ശിക്ഷ ക്രോധത്തിൽനിന്നു ജനിക്കുന്നതല്ല, ശാസ്ത്രനിയമങ്ങളെ അനുസരിക്കുന്നതാണ്. ‘വധിക്കപ്പെടേണ്ടാത്തവരോടു കോപിക്കുന്നില്ല’ എന്നതു ശിക്ഷയുടെ അതിരാണ്. ഇതിലൂടെ രാമൻ ന്യായനിഷ്ഠനായ രാജാവാണെന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഭരിക്കാൻ സമർത്ഥൻ, പിന്നെ ഈ ഭൂമിയുടെ കാര്യമോ’ എന്ന വാക്ക് അർത്ഥാപത്തിയിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു: ത്രിലോകത്തെപ്പോലും പാലിക്കാൻ കഴിവുള്ളവന് ഒരു ഭൂമി എന്തുണ്ട്? ഇതിലൂടെ രാമൻ യുവരാജപദത്തിനു പോരാത്തവനായേക്കാം എന്ന രാജാവിന്റെ ശങ്കയെ സഭാംഗങ്ങൾ നീക്കുന്നു.
‘ഭാഗ്യവശാൽ അങ്ങയുടെ ഈ വത്സനായ രാഘവൻ ശ്രേയസ്സിനായി ജനിച്ചിരിക്കുന്നു; ഭാഗ്യവശാൽ മരീചിപുത്രനായ കശ്യപനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം പുത്രഗുണങ്ങളോടുകൂടിയവനുമാണ്. ആത്മജ്ഞാനിയായ രാമന്റെ ബലവും ആരോഗ്യവും ആയുസ്സും ദേവാസുരമനുഷ്യരിലും ഗന്ധർവ്വോരഗങ്ങളിലുമുള്ള സകലരും ആശംസിക്കുന്നു; രാഷ്ട്രത്തിലും ഈ ശ്രേഷ്ഠനഗരത്തിലുമുള്ള അകത്തും പുറത്തുമുള്ള പൗരജാനപദരും അങ്ങനെതന്നെ. സ്ത്രീകൾ, വൃദ്ധകൾ, യുവതികൾ എല്ലാവരും സന്ധ്യയ്ക്കും പ്രഭാതത്തിലും ഏകാഗ്രചിത്തരായി രാമനുവേണ്ടി ദേവന്മാരെ നമസ്കരിക്കുന്നു; ദേവാ, അവരുടെ ആ പ്രാർത്ഥന അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽ സഫലമാകട്ടെ. കരിങ്കൂവളപ്പൂപോലെ ശ്യാമവർണ്ണനും സകല ശത്രുക്കളെയും നശിപ്പിക്കുന്നവനുമായ, രാജോത്തമനായ അങ്ങയുടെ പുത്രൻ രാമനെ യൗവരാജ്യത്തിൽ സ്ഥിതനായി ഞങ്ങൾ കാണട്ടെ. വരദനായ അങ്ങുന്നേ, സകല ലോകത്തിന്റെയും ഹിതത്തിൽ മുഴുകിയവനും ഉദാരന്മാരാൽ സേവിക്കപ്പെടുന്നവനും ദേവദേവനു തുല്യനുമായ ആ പുത്രനെ ഞങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി ഉടനടി സന്തോഷത്തോടെ അഭിഷേകം ചെയ്യാൻ അങ്ങ് അർഹനാണ്.’ ഇങ്ങനെ പ്രജകളുടെ സാമൂഹികപ്രാർത്ഥനയോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാജാവ് വസിഷ്ഠനെയും വാമദേവനെയും വിളിച്ച് അഭിഷേകത്തിനുള്ള സാമഗ്രികൾ ഒരുക്കുന്നു. ‘ഭാഗ്യവശാൽ’ എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനം സഭാംഗങ്ങളുടെ ഹർഷാതിരേകത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ സന്ധ്യാപ്രഭാതപ്രാർത്ഥന രാമന്റെ ജനപ്രീതിയുടെ ഏറ്റവും സൂക്ഷ്മമായ പ്രമാണമാണ്: ഒരു ആജ്ഞയുമില്ലാതെ വീടുതോറും നടക്കുന്നതെന്തോ അതുതന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ അനുരാഗം. അവസാനശ്ലോകത്തിലെ ‘വരദ’ എന്ന സംബോധന സാർത്ഥകമാണ്: മറ്റുള്ളവർക്കു വരം നൽകുന്നവനോടുതന്നെയാണ് ഇന്നു പ്രജകൾ വരം യാചിക്കുന്നത്. ‘ഞങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി’ എന്ന പദത്താൽ, ഈ യാചന രാമനുവേണ്ടിയല്ല, തങ്ങളുടെയും ലോകത്തിന്റെയും ഹിതത്തിനുവേണ്ടിയാണെന്ന് അവർ വ്യക്തമായി പറയുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वितीयः सर्गः॥ २॥