അയോധ്യാകാണ്ഡം
സർഗ്ഗം
ശ്രീരാമന്റെ ഗുണവർണ്ണനവും യൗവരാജ്യനിശ്ചയവും
ഭരതശത്രുഘ്നന്മാർ മാതുലഗൃഹത്തിലേക്കു പോകുന്നത്, രാമന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ വിസ്തൃതമായ വർണ്ണന, ദശരഥന്റെ മനോരഥം, മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം യൗവരാജ്യനിശ്ചയം, രാജാക്കന്മാരെ വിളിച്ചുവരുത്തലും സഭാപ്രവേശവും
ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ അവസാനം രാമാദികളുടെ വിവാഹം വർണ്ണിക്കപ്പെട്ടു; ഭരതനെ മാതുലനായ യുധാജിത്ത് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോവുകയും ചെയ്തു. ഇവിടെനിന്ന് അയോധ്യാകാണ്ഡം ആരംഭിക്കുന്നു. പാപരഹിതനായ ഭരതൻ മാതുലഗൃഹത്തിലേക്കു പോകുമ്പോൾ ‘നിത്യശത്രുഘ്നനായ’ ശത്രുഘ്നനെ സ്നേഹപൂർവ്വം മുന്നിൽ നിർത്തി കൂടെ കൊണ്ടുപോയി. ‘നിത്യശത്രുഘ്നൻ’ (എന്നും ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ആ പേരിന്റെ അർത്ഥംതന്നെ സാർത്ഥകമാകുന്നതായി കാണിക്കുന്നു. അവിടെ അദ്ദേഹം സഹോദരനോടൊപ്പം ആദരസത്കാരങ്ങൾ ഏറ്റുവാങ്ങി വസിച്ചു; മാതുലനായ അശ്വപതി പുത്രവാത്സല്യത്തോടെ അദ്ദേഹത്തെ ലാളിക്കുകയും ചെയ്തു. അവിടെ താമസിച്ചിരുന്ന ആ വീരസഹോദരന്മാർ ഇഷ്ടമുള്ളതെല്ലാം നൽകി തൃപ്തിപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിട്ടും, അതായത് ആഗ്രഹിച്ചതുപോലെ സകല ഭോഗങ്ങളും നിറഞ്ഞുകിട്ടിയിട്ടും, വൃദ്ധനായ ദശരഥമഹാരാജാവിനെ നിരന്തരം ഓർത്തുകൊണ്ടിരുന്നു. ഭോഗങ്ങൾകൊണ്ട് സ്നേഹം മറന്നുപോകുന്നില്ല എന്ന് ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മഹാതേജസ്വിയായ രാജാവും ദൂരദേശത്തു പോയിരുന്ന, മഹേന്ദ്രനും വരുണനും തുല്യരായ ആ രണ്ടു പുത്രന്മാരെയും ഓർത്തു. ഈ ഉപമ അവരുടെ തേജസ്സിനെയും ദാനശീലത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പുരുഷശ്രേഷ്ഠന്മാരായ തന്റെ നാലു പുത്രന്മാരും അദ്ദേഹത്തിന് ഒരുപോലെ പ്രിയപ്പെട്ടവരായിരുന്നു, സ്വന്തം ശരീരത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട നാലു കൈകൾ എന്നപോലെ. ഈ ഉപമാനത്തിലൂടെ കവി പറയുന്നു: പുത്രന്മാർ രാജാവിന്റെ അവയവങ്ങൾതന്നെയാണ്, പുറമേയുള്ളവരല്ല; അതിനാൽ പിന്നീട് വരാനിരിക്കുന്ന രാമവിയോഗം അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു അവയവം അറ്റുപോകുന്നതുതന്നെയായിരിക്കും. ഇങ്ങനെ ആദ്യംതന്നെ ഈ കാണ്ഡത്തിലെ കരുണരസത്തിന്റെ വിത്ത് പാകിയിരിക്കുന്നു. ‘സത്കാരസത്കൃതൻ’ എന്ന ഇരട്ടപ്പദത്തിലൂടെ, അശ്വപതിയുടെ ഗൃഹത്തിൽ ഭരതൻ വെറുമൊരു അതിഥി മാത്രമായിരുന്നില്ല, പുത്രനെപ്പോലെതന്നെ പരിപാലിക്കപ്പെട്ടു എന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു.
ആ നാലുപേരിലും മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ പിതാവിന് ആനന്ദം നൽകുന്നവനായിരുന്നു; ഭൂതങ്ങളുടെ ഇടയിൽ സ്വയംഭൂവിനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം ഏറ്റവും ഗുണവാനായിത്തീർന്നു. ‘ഗുണവത്തരൻ’ എന്ന പദത്തിലെ ‘തരപ്’ പ്രത്യയം സഹോദരന്മാരെക്കാൾപോലും അദ്ദേഹത്തിനുള്ള ആധിക്യത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവരുടെ ന്യൂനതയെയല്ല. ഇതിന്റെ കാരണം കവി പറയുന്നു: ഉദീർണ്ണനായ, അതായത് ഗർവ്വുകൊണ്ട് ഉദ്ധതനായ രാവണന്റെ വധം ആഗ്രഹിച്ച ദേവന്മാരാൽ പ്രാർത്ഥിക്കപ്പെട്ട് സനാതനനായ വിഷ്ണുതന്നെ മനുഷ്യലോകത്തിൽ ജനിച്ചു. അതിനാൽ രാമനിൽ കാണുന്ന ഗുണങ്ങൾ യാദൃച്ഛികമല്ല, അവതാരത്തിന്റെ സ്വഭാവംതന്നെയാണ്; ബാലകാണ്ഡത്തിൽ പറഞ്ഞ പുത്രകാമേഷ്ടിയുടെ വൃത്താന്തം ഇവിടെ ചുരുക്കി ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. അമിതതേജസ്വിയായ ആ പുത്രനാൽ കൗസല്യ ശോഭിച്ചു, ദേവശ്രേഷ്ഠനായ വജ്രപാണിയോടൊപ്പം അദിതി എന്നപോലെ. അമ്മയുടെ ശോഭ പുത്രനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതു ലോകാനുഭവമാണ്. അദ്ദേഹം രൂപസമ്പന്നനും വീര്യവാനും അസൂയയില്ലാത്തവനുമായിരുന്നു. അസൂയയില്ലായ്മ ഗുണങ്ങളിൽ ദുർലഭമാണ്, കാരണം ബലവാന്മാർ മിക്കപ്പോഴും മറ്റുള്ളവരുടെ ദോഷങ്ങൾ മാത്രമേ കാണാറുള്ളൂ. ഭൂമിയിൽ അദ്ദേഹത്തിന് ഉപമയില്ല; ഗുണങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം ദശരഥനു തുല്യൻതന്നെ. എന്നും പ്രശാന്തചിത്തനായി അദ്ദേഹം മൃദുവായി സംസാരിക്കുന്നു; പരുഷമായി സംസാരിക്കപ്പെട്ടാലും മറുപടി പറയുന്നില്ല. ഈ ക്ഷമതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഒന്നാമത്തെ ലക്ഷണം; പിന്നീട് കൈകേയിയുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കുമ്പോൾ അതു പരീക്ഷിക്കപ്പെടും. ‘രതികരൻ’ എന്ന പദവും മനനം ചെയ്യേണ്ടതാണ്: രാമൻ പിതാവിനു വെറും ബഹുമാന്യൻ മാത്രമായിരുന്നില്ല, ആനന്ദം ഉളവാക്കുന്നവനായിരുന്നു.
ആരെങ്കിലും എപ്പോഴെങ്കിലും ചെയ്ത ഒരൊറ്റ ഉപകാരംകൊണ്ടുപോലും അദ്ദേഹം സന്തുഷ്ടനാകുന്നു; ആത്മസംയമം കാരണം നൂറ് അപകാരങ്ങൾപോലും ഓർക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ സ്നേഹത്തിന്റെയും വൈരത്തിന്റെയും കാര്യത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമീപനം വിഭിന്നമാണ്: ഉപകാരത്തിൽ ഓർമ്മ, അപകാരത്തിൽ മറവി. അസ്ത്രാഭ്യാസത്തിന്റെ ഇടവേളകളിൽപ്പോലും, അതായത് ശസ്ത്രപരിശീലനത്തിനിടയിൽ ബാക്കിയാകുന്ന സമയത്തുപോലും, അദ്ദേഹം ശീലവൃദ്ധരും ജ്ഞാനവൃദ്ധരും വയോവൃദ്ധരുമായ സജ്ജനങ്ങളോടൊപ്പം എന്നും സംഭാഷണത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കും. വാർദ്ധക്യം മൂന്നുവിധമാണല്ലോ: ശീലംകൊണ്ട്, ജ്ഞാനംകൊണ്ട്, പ്രായംകൊണ്ട്; മൂന്നുകൂട്ടരെയും അദ്ദേഹം സേവിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം ബുദ്ധിമാനും മധുരഭാഷിയും പൂർവ്വഭാഷിയും പ്രിയംവദനുമാണ്. ‘പൂർവ്വഭാഷി’ എന്ന പദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിരഹങ്കാരതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാജകുമാരനായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം ആദ്യംതന്നെ സംഭാഷണം തുടങ്ങുന്നു. തന്റെ മഹത്തായ വീര്യത്തിലും അദ്ദേഹം വിസ്മയിക്കുന്നില്ല, ഗർവ്വിക്കുന്നില്ല. അസത്യമായ വാക്ക് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖത്തുനിന്നു പുറപ്പെടുന്നില്ല; വിദ്വാനായിരുന്നിട്ടും വൃദ്ധന്മാരെ ആദരിക്കുന്നവനാണ്. അദ്ദേഹം പ്രജകളിൽ അനുരക്തനാണ്, പ്രജകൾ അദ്ദേഹത്തിലും അനുരക്തരാണ്. ഈ ഇരുവശത്തുമുള്ള അനുരാഗമാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെയും, വനയാത്രാവേളയിലെ പൗരന്മാരുടെ ദുഃഖത്തിന്റെയും മൂലം. അദ്ദേഹം കാരുണ്യവാനും ക്രോധത്തെ ജയിച്ചവനും ബ്രാഹ്മണരെ ആദരിക്കുന്നവനും ദീനരോട് അനുകമ്പയുള്ളവനും ധർമ്മജ്ഞനും എന്നും പ്രഗ്രഹവാനും ശുചിയുമാണ്. ‘പ്രഗ്രഹവാൻ’ എന്നാൽ ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവൻ; ‘ശുചി’ എന്നാൽ ബാഹ്യവും ആന്തരികവുമായ ശുദ്ധിയുള്ളവൻ. കുലത്തിനു ചേർന്ന ബുദ്ധിയുള്ള അദ്ദേഹം ക്ഷാത്രമായ സ്വധർമ്മത്തെ വളരെ വിലമതിക്കുന്നു; അതിൽനിന്നു ലഭിക്കുന്ന മഹത്തായ സ്വർഗ്ഗഫലത്തെ പരമമായ പ്രീതിയോടെ കാണുന്നു. ഭയംകൊണ്ടല്ല, ലോഭംകൊണ്ടല്ല, പ്രീതികൊണ്ടുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ധർമ്മം ആചരിക്കുന്നത് എന്നതാണ് വിശേഷം. ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി രാമന്റെ ചിത്തവൃത്തിയെത്തന്നെയാണ് വർണ്ണിക്കുന്നത്, ബാഹ്യമായ പരാക്രമത്തെയല്ല; ഗുണവർണ്ണനയുടെ ഈ ക്രമം അന്തരംഗത്തിൽനിന്നു ബഹിരംഗത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു. ‘നൂറുപോലും ഓർക്കുന്നില്ല’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ ക്ഷമയ്ക്ക് അതിരില്ലെന്നു കാണിക്കുന്നു.
അശ്രേയസ്സിൽ, അതായത് അഹിതകരവും നിഷിദ്ധവുമായ കർമ്മത്തിൽ, അദ്ദേഹം രമിക്കുന്നില്ല; വിരുദ്ധകഥകളിൽ, അതായത് ശാസ്ത്രവിരുദ്ധമായ സംസാരങ്ങളിൽ, അദ്ദേഹത്തിനു താൽപ്പര്യമില്ല. ഒന്നിനൊന്നു മികച്ച യുക്തികൾ പറയുന്ന അദ്ദേഹം വാചസ്പതിയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു; ന്യായമായ പക്ഷത്തെ സമർത്ഥിക്കാൻ അദ്ദേഹം ഒന്നിലധികം യുക്തികൾ ക്രമമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. അദ്ദേഹം രോഗമില്ലാത്തവനും തരുണനും വാഗ്മിയും സുന്ദരശരീരനും ദേശകാലങ്ങളറിയുന്നവനുമാണ്. ഈ അഞ്ചു പദങ്ങളിലൂടെ കവി ശരീരം, പ്രായം, വാക്ക്, രൂപം, വിവേകം എന്നിവ ഒന്നിച്ചു കാണിക്കുന്നു; രാജാവിന്റെ അഭിഷേകയോഗ്യതയുടെ ബാഹ്യലക്ഷണങ്ങൾ ഇവതന്നെ. ലോകത്തിൽ പുരുഷന്മാരുടെ സാരം അറിയുന്ന, വിധാതാവ് സൃഷ്ടിച്ച ഒരേയൊരു സാധു എന്നപോലെ അദ്ദേഹം പ്രകാശിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘ഒരേയൊരു’ എന്ന പദം അസാധാരണത്വത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശ്രേഷ്ഠഗുണങ്ങളോടുകൂടിയ ആ രാജകുമാരൻ ഗുണങ്ങളാൽ പ്രജകൾക്ക് പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രാണനെപ്പോലെ പ്രിയപ്പെട്ടവനായിത്തീർന്നു. പ്രാണൻ ശരീരത്തിനുള്ളിൽ വസിക്കുന്നതുപോലെ രാമൻ പ്രജകളുടെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നു, എന്നാൽ പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്നവനായി കാണപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് ഈ മനോഹരമായ ഉപമാനം. സർവ്വവിദ്യാവ്രതസ്നാതനായി, അതായത് എല്ലാ വിദ്യകളുടെയും വ്രതങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കിയ സ്നാതകനായി, അംഗങ്ങളോടുകൂടിയ വേദങ്ങൾ യഥാവിധി അറിയുന്നവനായ ഭരതാഗ്രജൻ ധനുർവിദ്യയിൽ പിതാവിനെക്കാൾപോലും ശ്രേഷ്ഠനായി. ദശരഥൻ ശബ്ദവേധിയായ ധനുർധരനായിരുന്നല്ലോ; അദ്ദേഹത്തെക്കാൾ മികച്ചവൻ എന്നതു വലിയ പ്രശംസയാണ്. ഉത്തമകുലജാതനും സാധുവും ദൈന്യമില്ലാത്തവനും സത്യവാക്കും ഋജുവുമായ അദ്ദേഹം ധർമ്മാർത്ഥങ്ങൾ ദർശിക്കുന്ന വൃദ്ധബ്രാഹ്മണരാൽ ശിക്ഷണം ലഭിച്ചവനാണ്. ധർമ്മകാമാർത്ഥങ്ങളുടെ തത്ത്വമറിയുന്നവനും സ്മൃതിമാനും പ്രതിഭാശാലിയുമായ അദ്ദേഹം ലൗകികമായ സമയാചാരങ്ങളിൽ നിപുണനും വിശാരദനുമായിരുന്നു. സ്മൃതി എന്നാൽ മുൻ അനുഭവങ്ങളെ ധരിച്ചുവെക്കൽ; പ്രതിഭ എന്നാൽ പുതിയതിന്റെ ഉടനടിയുള്ള സ്ഫുരണം. രണ്ടും രാജാവിന് ആവശ്യമാണ്. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ വിദ്യ, വാക്ക്, വിനയം, ശരീരസമ്പത്ത് എന്നിവ ചേർന്ന് ഒരു രാജകുമാരന്റെ പൂർണ്ണചിത്രം രചിക്കുന്നു.
അദ്ദേഹം അടക്കമുള്ളവനും ഭാവങ്ങൾ മറച്ചുവെക്കുന്നവനും മന്ത്രം (ആലോചന) രഹസ്യമായി സൂക്ഷിക്കുന്നവനും സഹായികളുള്ളവനുമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രോധവും ഹർഷവും അമോഘമാണ്, അതായത് നിഷ്ഫലമാകുന്നില്ല; ത്യാഗത്തിന്റെയും സംയമത്തിന്റെയും സമയം അദ്ദേഹത്തിനറിയാം. എപ്പോൾ കൊടുക്കണം, എപ്പോൾ തടയണം എന്ന അറിവാണല്ലോ രാജനീതിയുടെ സാരം. അദ്ദേഹം ദൃഢഭക്തനും സ്ഥിരപ്രജ്ഞനുമാണ്; ദുഷ്ടമായതിനെ സ്വീകരിക്കുന്നവനല്ല, ദുർവ്വചനം പറയുന്നവനല്ല; ആലസ്യമില്ലാത്തവനും അശ്രദ്ധയില്ലാത്തവനും സ്വന്തം ദോഷങ്ങളും പരദോഷങ്ങളും അറിയുന്നവനുമാണ്. പരദോഷജ്ഞാനത്തെക്കാൾ ദുർലഭമാണ് സ്വദോഷജ്ഞാനം; അതാണ് ഇവിടെ ആദ്യം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ശാസ്ത്രജ്ഞനും കൃതജ്ഞനും മനുഷ്യരുടെ ഉള്ളറിയുന്നവനുമായ അദ്ദേഹം നിഗ്രഹാനുഗ്രഹങ്ങളിൽ ന്യായാനുസൃതം വിവേചനമുള്ളവനാണ്. അതായത്, ആരെ നിഗ്രഹിക്കണം, ആരെ അനുഗ്രഹിക്കണം എന്നത് രാഗദ്വേഷങ്ങളാലല്ല, ന്യായംകൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം നിശ്ചയിക്കുന്നു. സജ്ജനങ്ങളെ സംഗ്രഹിക്കുന്നതിലും അനുഗ്രഹിക്കുന്നതിലും ഉചിതസ്ഥാനത്തു നിഗ്രഹിക്കുന്നതിലും അദ്ദേഹം കുശലനാണ്; ധനാഗമത്തിനുള്ള ഉപായങ്ങളറിയുന്നവനും ചെലവുകളുടെ കാര്യം നന്നായി നോക്കിക്കണ്ടു ചെയ്യുന്നവനുമാണ്. ഗീതാപ്രസ്സ് ഭാഷ്യത്തിൽ ഇവിടെ അടിക്കുറിപ്പായി മഹാഭാരതത്തിലെയും വിഷ്ണുപുരാണത്തിലെയും വചനങ്ങൾ ഉദ്ധരിച്ച് വരവുചെലവുകളുടെ വിഭജനം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു: വണ്ട് പൂവിനെ പീഡിപ്പിക്കാതെ തേൻ നുകരുന്നതുപോലെ രാജാവ് പ്രജകളെ പീഡിപ്പിക്കാതെ കരം പിരിക്കണം. അസ്ത്രസമൂഹങ്ങളിലും വ്യാമിശ്രകങ്ങളിലും അദ്ദേഹം ശ്രേഷ്ഠത നേടി; ‘വ്യാമിശ്രകങ്ങൾ’ എന്നാൽ സംസ്കൃതവും പ്രാകൃതവും ഇടകലർന്ന നാടകാദികൾ. അർത്ഥധർമ്മങ്ങളെ സംഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് സുഖഭോഗങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും അദ്ദേഹം ഒരിക്കലും അലസനല്ല; അർത്ഥധർമ്മങ്ങൾക്കു വിരോധമില്ലാതെ മാത്രം കാമസേവനം എന്നതാണ് ശാസ്ത്രസമ്മതമായ ക്രമം. ഇങ്ങനെ ഇവിടെ രാമൻ വെറും വീരൻ മാത്രമല്ല, അർത്ഥശാസ്ത്രനിപുണനും മന്ത്രകുശലനുമായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു; യുവരാജപദത്തിനുള്ള മുഖ്യയോഗ്യത ഇതുതന്നെ.
വൈഹാരികശിൽപങ്ങളുടെ, അതായത് ഗീതം, വാദ്യം, ചിത്രം തുടങ്ങി വിനോദത്തിനുപകരിക്കുന്ന കലകളുടെ, ജ്ഞാതാവാണ് അദ്ദേഹം; ധനത്തിന്റെ വിഭജനവും അദ്ദേഹത്തിനറിയാം. ആനകളിലും കുതിരകളിലും കയറുന്നതിലും അവയെ ഇണക്കുന്നതിലും അദ്ദേഹം സമർത്ഥനാണ്. ധനുർവേദജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അദ്ദേഹം ലോകത്തിൽ അതിരഥന്മാരാൽപ്പോലും ആദരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിരഥൻ യോദ്ധാക്കളിൽ ഉത്തമനാണല്ലോ; അവർക്കുപോലും അദ്ദേഹം പൂജ്യനാണ് എന്നതു പരമമായ പ്രശംസാവചനമാണ്. ആക്രമിക്കുന്നവനും പ്രഹരിക്കുന്നവനും സേനാനയത്തിൽ വിശാരദനുമാണ് അദ്ദേഹം; ആക്രമണം, പ്രഹരം, സേനാസഞ്ചാലനം എന്നീ മൂന്നിലും കുശലൻ. യുദ്ധത്തിൽ ക്രുദ്ധരായ ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും അദ്ദേഹം അജയ്യനാണ്; എങ്കിലും അസൂയയില്ലാത്തവനും ക്രോധത്തെ ജയിച്ചവനുമാണ്, അഹങ്കാരിയല്ല, മത്സരബുദ്ധിയുമില്ല. ബലം എവിടെ അധികമോ അവിടെ വിനയവും അധികം എന്നതാണ് ഭാവം. ഭൂതങ്ങളിൽ ആർക്കും അദ്ദേഹത്തെ അവജ്ഞയോടെ കാണാനാവില്ല; അദ്ദേഹം കാലത്തിനു വശംവദനുമല്ല. ടീകാകാരന്മാർ ഇവിടെ പറയുന്നു: കാലം അദ്ദേഹത്തെ അനുസരിക്കുന്നു, അദ്ദേഹം കാലത്തെയല്ല. ഇങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠഗുണങ്ങളോടുകൂടിയ ആ രാജകുമാരൻ പ്രജകൾക്കു മാത്രമല്ല, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും സമ്മതനായിത്തീർന്നു; ക്ഷമാഗുണങ്ങളിൽ ഭൂമിക്കു തുല്യൻ, ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിക്കു തുല്യൻ, വീര്യത്തിൽ ശചീപതിയായ ഇന്ദ്രനു തുല്യൻ. ഈ മൂന്ന് ഉപമാനങ്ങളോടെ കവി ഗുണവർണ്ണന സമാപിപ്പിക്കുന്നു: ഭൂമി ക്ഷമയുടെയും ബൃഹസ്പതി ബുദ്ധിയുടെയും ഇന്ദ്രൻ വീര്യത്തിന്റെയും പരമമായ അതിരാണ്. കലാജ്ഞാനത്തിൽ തുടങ്ങി ലോകോത്തരഗുണങ്ങൾ വരെയുള്ള ഈ ക്രമം രാമനെ എല്ലാ ദിക്കിലേക്കും മുഖമുള്ള സർവ്വതോമുഖനായ പുരുഷനായി സ്ഥാപിക്കുന്നു.
സകല പ്രജകൾക്കും പ്രിയങ്കരവും പിതാവിനു പ്രീതി ജനിപ്പിക്കുന്നതുമായ ഗുണങ്ങളാൽ രാമൻ, കിരണങ്ങളാൽ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു; ഗുണങ്ങൾതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കിരണങ്ങൾ എന്നതാണ് രൂപകം. ഇത്തരം സ്വഭാവസമ്പന്നനും അജയ്യപരാക്രമിയും ലോകനാഥനു തുല്യനുമായ അദ്ദേഹത്തെ ഭൂമിതന്നെ തന്റെ നാഥനായി ആഗ്രഹിച്ചു. ഭൂമിതന്നെ സ്വാമിയെ വരിക്കുന്നു എന്നതു കവിയുടെ മനോഹരമായ കൽപനയാണ്; രാജ്യം പിടിച്ചെടുക്കേണ്ടതല്ല, നൽകപ്പെടേണ്ടതാണ് എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അനുപമമായ അനേകം ഗുണങ്ങളോടുകൂടിയ പുത്രനെ കണ്ടിട്ട് ശത്രുതാപനനായ ദശരഥമഹാരാജാവ് ചിന്തയിലാണ്ടു. ഈ ചിന്ത ശോകത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതല്ല, മനോരഥത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതാണ്; ഇതിന്റെ വിസ്താരമാണ് മുന്നോട്ട് വർണ്ണിക്കപ്പെടുന്നത്, ഇതിന്റെ പരിണാമമാണ് മുഴുവൻ കാണ്ഡത്തിന്റെയും കഥാബീജം. ‘ചിന്ത’ എന്ന പദം ഇവിടെ മംഗളാർത്ഥത്തിലാണ്, ശോകാർത്ഥത്തിലല്ല; എങ്കിലും പിന്നീട് ആ ചിന്തതന്നെ ശോകത്തിൽ കലാശിക്കും എന്നതാണ് കാവ്യത്തിലെ വിരോധാഭാസം. ‘കണ്ടിട്ട്’ എന്ന പദം രാജാവിന്റെ നിശ്ചയം അന്ധമായ സ്നേഹത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതല്ല, പ്രത്യക്ഷദർശനത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
വൃദ്ധനും ചിരഞ്ജീവിയുമായ രാജാവിന് ഈ ആഗ്രഹമുണ്ടായി: ‘ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾതന്നെ രാമൻ എങ്ങനെ രാജാവാകും?’ ഈ പരമമായ ആഗ്രഹം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു: ‘എന്റെ പ്രിയപുത്രനെ അഭിഷിക്തനായി എപ്പോഴാണ് ഞാൻ കാണുക?’ അദ്ദേഹം ചിന്തിക്കുന്നു: ‘ഇവൻ ലോകത്തിന്റെ അഭിവൃദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും സകല ജീവികളോടും അനുകമ്പയുള്ളവനുമാണ്; മഴ പെയ്യിക്കുന്ന മേഘത്തെപ്പോലെ ഇവൻ ലോകത്തിൽ എന്നെക്കാൾപോലും പ്രിയനാണ്.’ സ്വന്തം പുത്രന് തന്നെക്കാൾ അധികമുള്ള ജനപ്രീതിയെ പിതാവ് സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്നു എന്നതിലാണ് ഇവിടെ ദശരഥന്റെ മഹത്ത്വം. ‘വീര്യത്തിൽ യമനും ഇന്ദ്രനും തുല്യൻ, ബുദ്ധിയിൽ ബൃഹസ്പതിക്കു തുല്യൻ, ധൈര്യത്തിൽ പർവ്വതത്തിനു തുല്യൻ, ഗുണങ്ങളിൽ എന്നെക്കാൾപോലും ഗുണവാൻ. ഈ മുഴുവൻ ഭൂമിയെയും ഭരിക്കുന്ന എന്റെ പുത്രനെ ഈ പ്രായത്തിൽത്തന്നെ കണ്ടിട്ട് ഞാൻ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുമാറാകട്ടെ.’ ‘ഈ പ്രായത്തിൽ’ എന്ന പദത്തിൽ വാർദ്ധക്യത്തിന്റെ ഓർമ്മ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു: കാലം കാത്തുനിൽക്കില്ല എന്ന രാജാവിന്റെ ഉള്ളിലെ ഭയം. ഇങ്ങനെ മറ്റു രാജാക്കന്മാർക്കു ദുർലഭവും ശിഷ്ടവും അപരിമേയവും ലോകോത്തരവുമായ വിവിധഗുണങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന അദ്ദേഹത്തെ സൂക്ഷ്മമായി കണ്ടിട്ട് രാജാവ് മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നിശ്ചയിച്ച് യൗവരാജ്യം ഉചിതമെന്നു കരുതി. ‘മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം നിശ്ചയിച്ച്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ, ഈ തീരുമാനം വെറും ഔത്സുക്യത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതല്ല, മന്ത്രിപരിഷത്തുമായി ആലോചിച്ചെടുത്തതാണ് എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഈ തിടുക്കംതന്നെയാണ് വിഘ്നത്തിനു നിമിത്തമാകുക എന്നു പിന്നീടു കാണാം. ഈ ഏഴു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മിക്കവാറും ദശരഥന്റെ ആത്മഗതംതന്നെയാണ് കേൾക്കുന്നത്; ബാഹ്യമായ പ്രവൃത്തി അവസാനം ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിലൂടെ മാത്രമേ പറയപ്പെടുന്നുള്ളൂ.
മേധാവിയായ രാജാവ് ആകാശത്തിലും അന്തരീക്ഷത്തിലും ഭൂമിയിലും ഉത്പാതങ്ങളിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ഘോരമായ ഭയം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി; സ്വന്തം ശരീരത്തിൽ വന്നുചേർന്ന ജരയെയും ശ്രദ്ധിച്ചു. ഇവ രണ്ടും തിടുക്കത്തിനു കാരണങ്ങളാണ്: ഉത്പാതങ്ങൾ ബാഹ്യനിമിത്തം, ജര ആന്തരികം; രണ്ടും കാലം ചുരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ളവനും ശോകമകറ്റുന്നവനുമായ മഹാത്മാവായ രാമന് ലോകത്തിലുള്ള ജനപ്രീതിയും അദ്ദേഹം മനസ്സിലാക്കി; പ്രജാനുരാഗമാണല്ലോ അഭിഷേകത്തിന്റെ മുഖ്യപ്രമാണം. തനിക്കും പ്രജകൾക്കും ശ്രേയസ്സിനായും, പ്രിയത്താൽ, അതായത് സ്വന്തം സ്നേഹത്താൽ, പ്രേരിതനായും, സമയമായപ്പോൾ ആ ധർമ്മാത്മാവായ രാജാവ് ഭക്തിയോടെ തിടുക്കപ്പെട്ടു. പിന്നീട് പല നഗരങ്ങളിലും വസിക്കുന്ന പ്രധാനികളെയും വെവ്വേറെ ജനപദങ്ങളിലെ പ്രധാനികളെയും ഭൂപതി ഭൂമിയുടെ നാനാഭാഗത്തുനിന്നും വിളിച്ചുവരുത്തി. നഗരവാസികളെയും ജനപദവാസികളെയും അദ്ദേഹം വിളിച്ചു, കാരണം രാജാവ് ഒറ്റയ്ക്കു തീരുമാനമെടുക്കുന്നില്ല, പ്രജകളുടെ സമ്മതം തേടുന്നു. അവർക്ക് ഭവനങ്ങളും വിവിധാഭരണങ്ങളും നൽകി യഥായോഗ്യം ആദരിച്ചശേഷം, അലങ്കൃതനായ രാജാവ് അവരെ, പ്രജാപതി പ്രജകളെ എന്നപോലെ കണ്ടു; ഈ ഉപമാനത്താൽ രാജാവിന്റെ പിതൃഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഭക്തിയോടെ തിടുക്കപ്പെട്ടു’ എന്ന ഇരട്ടപ്പദത്തിൽ ഭക്തി സ്നേഹത്തെയും തിടുക്കം കാലസങ്കോചത്തെയും ഒരുമിച്ചു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പ്രധാനികളെ വിളിച്ചുവരുത്തുന്നതിലൂടെ വാല്മീകി പ്രാചീനരാജനീതിയിലെ സഭാധർമ്മം കാണിക്കുന്നു: വലിയ തീരുമാനങ്ങൾ പരിഷത്തിന്റെ മുമ്പാകെ മാത്രമേ എടുക്കപ്പെടുന്നുള്ളൂ.
എന്നാൽ നരാധിപൻ കേകയരാജാവിനെയോ ജനകനെയോ തിടുക്കത്തിൽ വരുത്തിയില്ല; ‘അവർ ഈ പ്രിയവാർത്ത പിന്നീടു കേട്ടുകൊള്ളും’ എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതി. ഗീതാപ്രസ്സ് പതിപ്പിലെ അടിക്കുറിപ്പ് ഇവിടെ പറയുന്നത്, ദേവന്മാർതന്നെയാണ് രാജാവിന്റെ ബുദ്ധിയെ ഇങ്ങനെയാക്കിയത് എന്നാണ്; കാരണം അവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അഭിഷേകം വിഘ്നമില്ലാതെ നടക്കുമായിരുന്നു, രാമന്റെ വനവാസം സംഭവിക്കുമായിരുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ വരാനിരിക്കുന്ന വിഘ്നത്തിന്റെ സൂചന കവി ദൂരെനിന്നുതന്നെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. പിന്നീട് ശത്രുനഗരങ്ങളെ മർദ്ദിക്കുന്ന ആ രാജാവ് ഉപവിഷ്ടനായപ്പോൾ ലോകസമ്മതരായ മറ്റു രാജാക്കന്മാർ പ്രവേശിച്ചു. രാജാവ് നൽകിയ വിവിധ ആസനങ്ങളിൽ നിയതരായ ആ രാജാക്കന്മാർ രാജാവിന് അഭിമുഖമായിത്തന്നെ ഇരുന്നു; ‘നിയതർ’ എന്നാൽ വിനയത്താൽ സംയമമുള്ളവർ. ബഹുമാനം ലഭിച്ച വിനയാന്വിതരായ രാജാക്കന്മാരാലും അടുത്തടുത്ത് ഇരുന്ന നഗരവാസികളാലും ജനപദവാസികളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട രാജാവ്, ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സഹസ്രാക്ഷനായ ഭഗവാൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഈ ഉപമാനത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അതേ രാജാവ് ആ പരിഷത്തിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് യൗവരാജ്യപ്രസ്താവം അവതരിപ്പിക്കും. സർഗത്തിലെ അവസാനശ്ലോകം അനുഷ്ടുപ്പല്ല, ഒരു ദീർഘവൃത്തമാണ്; ഈ വൃത്തമാറ്റം സർഗസമാപ്തിയുടെ സൂചകമാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥