സർഗ്ഗം
കബന്ധന്റെ ആത്മകഥയും സഹായവാഗ്ദാനവും
കബന്ധന്റെ പൂർവരൂപം, സ്ഥൂലശിരസ്സിന്റെ ശാപം, ഇന്ദ്രകോപത്താലുള്ള വജ്രപ്രഹരം, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ദീർഘായുർവരം, രാമൻ സീതാവൃത്താന്തം അറിയിക്കുന്നത്, ദഹനപ്രാർഥന, മിത്രോപദേശത്തിന്റെ ആശ്വാസം
മുൻപത്തെ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം തന്റെ വിരൂപതയുടെ കാരണം പറയാമെന്ന് കബന്ധൻ വാഗ്ദാനം ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ ആത്മകഥ ആരംഭിക്കുന്നു — ‘മഹാബാഹുവായ രാമാ, പണ്ട് എന്റെ രൂപം മഹാബലപരാക്രമമുള്ളതും അചിന്ത്യവും മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധവുമായിരുന്നു. സൂര്യന്റെയും ചന്ദ്രന്റെയും ഇന്ദ്രന്റെയും ശരീരംപോലെതന്നെ തേജസ്വിയായിരുന്നു എന്റെ ശരീരവും. ആ ഞാൻ ലോകത്തെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഈ വലിയ രൂപം ധരിച്ച് വനത്തിലുള്ള ഋഷിമാരെ അവിടവിടെ ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്നു.’ ഇങ്ങനെ അവൻ തന്റെ അപരാധം സ്വയം സമ്മതിക്കുന്നു — ദൈവത്തെയോ മറ്റാരെയോ പഴിക്കുന്നില്ല. ‘ഒരിക്കൽ സ്ഥൂലശിരസ്സ് എന്നു പേരുള്ള ഒരു മഹർഷിയെ ഞാൻ കോപിപ്പിച്ചു. പലതരം കാട്ടുപഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ശേഖരിക്കുകയായിരുന്ന അദ്ദേഹത്തെ ഞാൻ ഈ വികൃതരൂപംകൊണ്ട് ആക്രമിച്ചു. എന്നെ അങ്ങനെ കണ്ട്, ഘോരമായ ശാപം ഉച്ചരിക്കുന്ന അദ്ദേഹം എന്നോടു പറഞ്ഞു — ക്രൂരവും നിന്ദ്യവുമായ ഈ രൂപംതന്നെ നിനക്ക് ഉണ്ടാകട്ടെ.’ പിന്നെ ക്രുദ്ധനായിരുന്നിട്ടും യാചിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ മുനി ശാപാന്തം പറഞ്ഞു — ‘എപ്പോൾ രാമൻ നിന്റെ കൈകൾ മുറിച്ച് വിജനമായ വനത്തിൽ നിന്നെ ദഹിപ്പിക്കുമോ, അപ്പോൾ നീ നിന്റെ സ്വന്തം വിപുലവും ശുഭവുമായ രൂപം വീണ്ടെടുക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കബന്ധൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘ശ്രീയാൽ ശോഭിച്ചിരുന്ന ദനുവിന്റെ പുത്രനാണ് ഞാൻ എന്ന് അറിയുക.’ ഇങ്ങനെ ശാപത്തിന്റെ ആരംഭവും അന്ത്യവും ഒരിടത്തുതന്നെ പറയപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ പ്രതീക്ഷ നിലനിൽക്കുന്നു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — കബന്ധൻ രണ്ടു കാരണങ്ങൾ പറയുന്നു, മുനിയുടെ ശാപവും ഇന്ദ്രന്റെ കോപവും; ആദ്യം ശാപംതന്നെ പറയുന്നു, കാരണം അതിലാണ് മോക്ഷോപായം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവന്റെ പഴയ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഇപ്പോഴത്തെ വിരൂപത കൂടുതൽ കരുണമാകുന്നു. ‘സോഽഹം’ (ആ ഞാൻ) എന്ന പദം ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — അന്നു ഞാൻ ആരായിരുന്നുവോ, അവൻതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ ഇങ്ങനെയായിരിക്കുന്നത്. ‘പ്രേക്ഷ്യൈവം’ (അങ്ങനെ കണ്ട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ മുനിയുടെ ശാപത്തിനു നിമിത്തം ആ കാഴ്ചതന്നെയാണെന്നു വ്യക്തം. ശാപവചനംതന്നെ അവന്റെ അപരാധത്തിന്റെ പ്രതിബിംബമാണ് — ഏതു രൂപംകൊണ്ട് അവൻ ഭയപ്പെടുത്തിയിരുന്നുവോ, ആ രൂപംതന്നെ അവന് എന്നേക്കുമായി; രാമായണത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ ശാപന്യായമാണിത്.
കബന്ധൻ വിരൂപതയുടെ രണ്ടാമത്തെ കാരണവും പറയുന്നു — ‘യുദ്ധക്കളത്തിൽ ഇന്ദ്രന്റെ കോപംകൊണ്ടാണ് ഈ രൂപം ഇങ്ങനെയായത്. ഉഗ്രമായ തപസ്സുകൊണ്ട് ഞാൻ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു; അദ്ദേഹം എനിക്കു ദീർഘായുസ്സു നൽകി. പിന്നെ എന്നെ ഒരു ഭ്രമം ബാധിച്ചു — എനിക്കു ദീർഘായുസ്സു ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു, ഇന്ദ്രൻ എന്നെ എന്തു ചെയ്യാൻ എന്ന ഗർവം ഉദിച്ചു.’ ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ദോഷം — വരം സ്വയം ദോഷമല്ല, വരത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന മദമാണ് ദോഷം. ‘ഈ ബുദ്ധി കൈക്കൊണ്ട് ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രനെ ആക്രമിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈയിൽനിന്നു വിട്ട നൂറു മുട്ടുകളുള്ള വജ്രത്താൽ എന്റെ തുടകളും തലയും ശരീരത്തിനുള്ളിലേക്കുതന്നെ തള്ളിക്കയറ്റപ്പെട്ടു — തുടകളും തലയും ദേഹത്തിനുള്ളിലേക്കു കടന്നു. ഞാൻ യാചിച്ചിട്ടും അദ്ദേഹം എന്നെ യമലോകത്തേക്കു നയിച്ചില്ല; പിതാമഹന്റെ വാക്കു സത്യമാകട്ടെ എന്ന് എന്റെ മുന്നിൽവെച്ചു പറഞ്ഞു.’ പിന്നെ കബന്ധൻ തന്റെ ദുരവസ്ഥയെക്കുറിച്ചുതന്നെ ഇന്ദ്രനോടു ചോദിച്ചു — ‘വജ്രമേറ്റ്, തുടകളും തലയും മുഖവും തകർന്ന്, ആഹാരമില്ലാതെ, അതിദീർഘകാലം ഞാൻ എങ്ങനെ ജീവിക്കും?’ എന്ന്. ഇങ്ങനെ ദീർഘായുസ്സു നൽകുന്ന വരംതന്നെ അവനു ദീർഘമായ യാതനയായി; ഇവിടെ കവി വരത്തിന്റെ വിപരീതഫലം കാണിക്കുന്നു. ‘സക്ഥിനീ ച ശിരശ്ചൈവ ശരീരേ സമ്പ്രവേശിതം’ (തുടകളും തലയും ശരീരത്തിനുള്ളിലേക്കു കയറ്റപ്പെട്ടു) എന്ന അർധശ്ലോകത്തിലൂടെ കബന്ധന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ ആകൃതി വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു — മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ ‘തലയും കഴുത്തുമില്ലാത്തവൻ’ എന്നു വർണിച്ചതിന്റെ കാരണം ഇവിടെ ലഭിക്കുന്നു. ‘പിതാമഹന്റെ വാക്കു സത്യമാകട്ടെ’ എന്ന ഇന്ദ്രവചനം രണ്ടുവിധമാണ് — വരം ലംഘിക്കുന്നില്ല, ശിക്ഷ ഉപേക്ഷിക്കുന്നുമില്ല; അതിനാൽ ദീർഘായുസ്സുതന്നെ ശിക്ഷയുടെ രൂപത്തിൽ പരിണമിക്കുന്നു. ‘ആഹാരമില്ലാതെ എങ്ങനെ ജീവിക്കും’ എന്ന കബന്ധന്റെ ചോദ്യം പ്രായോഗികമാണ്; അതിലൂടെ അടുത്ത വരദാനം ആവശ്യമായിത്തീരുന്നു. ഇങ്ങനെ ശാപത്തിന്റെയും വരത്തിന്റെയും പരസ്പരവിരോധത്തിലൂടെത്തന്നെ കവി കഥയുടെ ഗതി നിർവഹിക്കുന്നു.
കബന്ധൻ പറയുന്നു — ‘ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ എനിക്ക് ഒരു യോജന നീളമുള്ള കൈകൾ നൽകി; അപ്പോൾത്തന്നെ എന്റെ വയറ്റിൽ കൂർത്ത ദംഷ്ട്രകളുള്ള ഒരു വായും ഉണ്ടാക്കി. ആ ഞാൻ നീണ്ട ആ കൈകൾകൊണ്ട് വനചാരികളെ വാരിയെടുത്ത് സിംഹങ്ങളെയും പുലികളെയും മൃഗങ്ങളെയും കടുവകളെയും എല്ലായിടത്തുനിന്നും ഭക്ഷിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ എന്നോടു പറഞ്ഞു — ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ കൈകൾ മുറിക്കുമ്പോൾ നീ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകും.’ ഇവിടെ മുനിയുടെ ശാപാന്തവും ഇന്ദ്രന്റെ വചനവും പരസ്പരം ഒത്തുപോകുന്നു; രണ്ടിനും നിമിത്തം രാമൻതന്നെ. ‘താതാ, രാജശ്രേഷ്ഠാ, ഈ ശരീരംകൊണ്ട് ഈ വനത്തിൽ ഞാൻ കാണുന്നതെല്ലാം പിടിക്കുന്നത് എനിക്ക് ഏറെ ഇഷ്ടമാണ്; എന്തും പിടിക്കും എന്ന നിയമംകൊണ്ട് എന്നെങ്കിലും രാമനും എന്റെ അടുത്തെത്തുമെന്നു ഞാൻ കരുതി.’ ഇങ്ങനെ പിടിക്കുന്ന സ്വഭാവംതന്നെ അവന്റെ ഉപായമായി — ഏതെങ്കിലും വിധത്തിൽ രാമൻ അവന്റെ കൈയിൽപ്പെടണം. ‘ഈ ബുദ്ധി മുന്നിൽവെച്ച് ദേഹത്യാഗത്തിനായി ഞാൻ പ്രയത്നിക്കുകയായിരുന്നു. ആ രാമൻ നീയാണ്; നിനക്കു മംഗളം; രാഘവാ, മഹർഷി പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെയാണ് സത്യം — മറ്റാർക്കും എന്നെ കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല. നരർഷഭാ, ഞാൻ നിനക്ക് ഉപദേശംകൊണ്ടുള്ള സഹായം ചെയ്യും.’ ‘യോജന നീളമുള്ള കൈകൾ’ എന്ന വരം വിചിത്രമാണ് — അതു ശിക്ഷയുമാണ്, ജീവിതോപായവുമാണ്. ‘വയറ്റിൽ കൂർത്ത ദംഷ്ട്രകളുള്ള വായ്’ എന്നതും അങ്ങനെതന്നെ. ഇങ്ങനെ ഇന്ദ്രൻ അവനെ കൊല്ലുന്നുമില്ല, മോചിപ്പിക്കുന്നുമില്ല; ജീവിക്കാൻ കഴിവുള്ളവനാക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘എല്ലാം പിടിക്കുന്നത് എനിക്ക് ഇഷ്ടമാണ്’ എന്ന കബന്ധന്റെ വാക്കിൽ എല്ലാം പിടിച്ചെടുക്കുന്ന അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ ആർത്തികൊണ്ടല്ല പിടിക്കുന്നത്, രാമനെ ലഭിക്കുമെന്ന പ്രതീക്ഷകൊണ്ടാണ്. ‘ദേഹന്യാസകൃതശ്രമഃ’ (ദേഹത്യാഗത്തിനായി പ്രയത്നിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദം വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ് — പ്രാണൻ രക്ഷിക്കാൻ വരം യാചിച്ചവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കാൻ പ്രയത്നിക്കുന്നു. ‘മറ്റാർക്കും എന്നെ കൊല്ലാൻ കഴിയില്ല’ എന്നത് രാമന്റെ മാഹാത്മ്യവും ദ്യോതിപ്പിക്കുന്നു.
കബന്ധൻ പറയുന്നു — ‘നിങ്ങൾ അഗ്നിയിൽ സംസ്കരിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ഞാൻ ഒരു മിത്രത്തെയും നിങ്ങൾക്കു നിർദേശിച്ചുതരാം.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ ലക്ഷ്മണൻ നോക്കിനിൽക്കെ ആ ദനുപുത്രനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘എന്റെ യശസ്വിനിയായ ഭാര്യ സീതയെ രാവണൻ അപഹരിച്ചു. ഞാൻ സഹോദരനോടൊപ്പം യഥേഷ്ടം ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു പുറത്തുപോയിരുന്നു; ആ ഇടവേളയിലാണ് അവൾ അപഹരിക്കപ്പെട്ടത്. ആ രാക്ഷസന്റെ പേരു മാത്രമേ എനിക്കറിയൂ, രൂപം അറിയില്ല; അവന്റെ വാസസ്ഥലമോ പ്രഭാവമോ ഞങ്ങൾക്കറിയില്ല. ഇങ്ങനെ ശോകാർത്തരും അനാഥരുമായി അങ്ങുമിങ്ങും ഓടുന്ന ഞങ്ങളോട് ഈ ഉപകാരത്തിനു തുല്യമായ കാരുണ്യം നീ കാണിക്കണം. ആനകൾ ഒടിച്ചതും കാലംകൊണ്ട് ഉണങ്ങിയതുമായ വിറകുകൾ കൊണ്ടുവന്ന്, വീരാ, ഒരുക്കിയ വലിയൊരു കുഴിയിൽ ഞങ്ങൾ നിന്നെ ദഹിപ്പിക്കാം. ആ നീ സീതയെക്കുറിച്ചു പറയൂ — ആര് അവളെ അപഹരിച്ചു, എവിടേക്കു കൊണ്ടുപോയി എന്ന്. യഥാർഥത്തിൽ അറിയുമെങ്കിൽ ഏറ്റവും വലിയ കല്യാണം ചെയ്യൂ.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വചനത്തിൽ പ്രാർഥനയും പ്രതിജ്ഞയും ഒരേസമയം — ദഹിപ്പിക്കാം എന്നതു പ്രതിജ്ഞ, സീതയെക്കുറിച്ചു പറയൂ എന്നതു പ്രാർഥന. ‘ഉപകാരേണ വർതതാം’ (ഉപകാരത്തോടെ വർത്തിക്കട്ടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ ഉപകാരം സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു, വെറുതേ യാചിക്കുകയല്ല. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ദനുപുത്രൻ അനുത്തമമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. രാമന്റെ നിവേദനം സംക്ഷിപ്തവും വ്യക്തവുമാണ് — പേരറിയാം, രൂപം അറിയില്ല; വാസസ്ഥലം അറിയില്ല, പ്രഭാവം അറിയില്ല. ഇതിലൂടെ അവന്റെ നിസ്സഹായത വ്യക്തമാകുന്നു, കബന്ധന്റെ സഹായത്തിന്റെ ആവശ്യകതയും. ‘ശോകാർത്തരും അനാഥരും അങ്ങുമിങ്ങും ഓടുന്നവരും’ എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ കവി അവരുടെ അവസ്ഥ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — ശോകം, അനാഥത്വം, അലഞ്ഞുതിരിയൽ. ‘ആനകൾ ഒടിച്ചതും കാലംകൊണ്ട് ഉണങ്ങിയതുമായ വിറകുകൾ’ എന്ന വർണനയിൽ ദഹനസാമഗ്രിയുടെയും യഥാർഥചിത്രം നൽകപ്പെടുന്നു — ആനകൾ ഒടിച്ചതും കാലംകൊണ്ട് ഉണങ്ങിയതുമായ വിറകുകൾതന്നെയാണ് കാട്ടിൽ എളുപ്പം ലഭിക്കുന്നത്. ‘ഒരുക്കിയ വലിയൊരു കുഴിയിൽ’ എന്നത് അവന്റെ വിശാലകായത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.
സമർഥനായ വക്താവായ ആ ദനുപുത്രൻ, വക്താവായ രാഘവനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘എനിക്കു ദിവ്യജ്ഞാനമില്ല; അതിനാൽ മൈഥിലിയെക്കുറിച്ച് എനിക്കറിയില്ല. എന്നാൽ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ട് സ്വന്തം രൂപം വീണ്ടെടുത്ത ഞാൻ അവളെക്കുറിച്ചു പറയാൻ കഴിയുന്നവനെക്കുറിച്ചു പറയാം; ആ രാക്ഷസനെ അറിയുന്നവനെക്കുറിച്ചും നിന്നോടു പറയാം, രാമാ. ദഹിപ്പിക്കപ്പെടാത്ത എനിക്കാകട്ടെ, പ്രഭോ, അറിയാൻ ശക്തിയില്ല — നിന്റെ സീതയെ അപഹരിച്ച ആ മഹാവീര്യനായ രാക്ഷസൻ ആരാണെന്ന്. ശാപദോഷംകൊണ്ട് എന്റെ മഹത്തായ വിജ്ഞാനം നഷ്ടപ്പെട്ടു; സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ലോകം നിന്ദിക്കുന്ന ഈ രൂപം എനിക്കു ലഭിച്ചത്. എന്നാൽ തളർന്ന കുതിരകളുള്ള സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ എന്നെ കുഴിയിലിട്ട് യഥാവിധി ദഹിപ്പിക്കൂ, രാമാ.’ ഇങ്ങനെ അവൻ ഒരു കാലനിയമവും നിർദേശിക്കുന്നു — സൂര്യാസ്തമയത്തിനുമുമ്പുതന്നെ ദഹനം നടത്തണം. ‘രഘുനന്ദനാ, നീ ന്യായമായി കുഴിയിൽ ദഹിപ്പിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ, ആ രാക്ഷസനെ അറിയുന്ന ആ മഹാവീരനെക്കുറിച്ചു ഞാൻ പറയാം. രാഘവാ, ന്യായമായ നടപ്പുള്ള അവനുമായി നീ സഖ്യം ചെയ്യണം; വേഗമേറിയ വിക്രമമുള്ള വീരാ, അവൻ നിനക്കു സഹായം ഒരുക്കിത്തരും. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അവന് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല — പണ്ട് മറ്റൊരു കാരണത്താൽ അവൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളും ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചിട്ടുണ്ട്.’ ഇങ്ങനെ ശാപകഥയോടെ ആരംഭിച്ച ഈ സർഗം മിത്രനിർദേശത്തോടെ സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിലെ ദഹനപ്രസംഗത്തിനു ചരടും നൽകുന്നു. കബന്ധന്റെ മറുപടിയിൽ രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ഇപ്പോൾ അറിയില്ല എന്ന നിഷേധവും, ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടാൽ പറയാം എന്ന വാഗ്ദാനവും. ‘ദിവ്യമസ്തി ന മേ ജ്ഞാനം’ (എനിക്കു ദിവ്യജ്ഞാനമില്ല) എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ തന്റെ പരിമിതി സമ്മതിക്കുന്നു; അത് അവന്റെ സത്യവാദിത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെ എനിക്കു ലഭിച്ചു’ എന്നത് വീണ്ടും ആത്മദോഷസമ്മതമാണ് — രണ്ടാമതും അവൻ ദൈവത്തെ പഴിക്കുന്നില്ല. ‘തളർന്ന കുതിരകളുള്ള സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നതിനുമുമ്പ്’ എന്ന് സൂര്യാസ്തമയംവരെയുള്ള കാലനിയമം രമണീയമായ ഒരു വളഞ്ഞവഴിയിലൂടെ പറയപ്പെടുന്നു; ഇതിലൂടെ കഥയിൽ ഒരു തിടുക്കവും ഉണ്ടാകുന്നു. ഒടുവിൽ ‘അവന് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ സുഗ്രീവന്റെ മാഹാത്മ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ പേര് ഇനിയും പറയുന്നില്ല — അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദഹനത്തിനുശേഷമേ വെളിപ്പെടൂ. ഇതാണ് കവിയുടെ കൗശലപൂർണമായ വിളംബനരീതി.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः॥ ७१॥