സർഗ്ഗം
അയോമുഖിയുടെ വിരൂപീകരണവും കബന്ധന്റെ ഭുജബന്ധനവും
ജടായുസംസ്കാരത്തിനുശേഷം ദക്ഷിണാപഥത്തിലൂടെയുള്ള യാത്ര, അയോമുഖിയുടെ കാതും മൂക്കും മുറിക്കൽ, ക്രൗഞ്ചാരണ്യത്തിൽ കബന്ധനെ കാണൽ, അവന്റെ കൈക്കുരുക്കിൽ ബന്ധിതരായ സഹോദരന്മാരുടെ വിഷാദം, രാമന്റെ സ്ഥിരമായ മനസ്സ്
മുൻപത്തെ സർഗത്തിൽ രാമൻ ഗൃധ്രരാജനായ ജടായുവിന് ഒരു പിതാവിനെന്നപോലെ അഗ്നിസംസ്കാരം ചെയ്തു, അവനു സ്വർഗഗതി പ്രാർഥിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ അവന് ഉദകാഞ്ജലി അർപ്പിച്ചശേഷം ആ രണ്ടു രാഘവന്മാരും ആ സ്ഥലത്തുനിന്നു പുറപ്പെട്ടു; വനത്തിലെങ്ങും സീതയെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ട് പടിഞ്ഞാറേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. പിന്നെ ആ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു ചെന്ന്, ശരവും ചാപവും വാളും ധരിച്ച ഇക്ഷ്വാകുവംശജരായ അവർ ആരും ചവിട്ടാത്ത ഒരു വഴിയിലെത്തി — ജനങ്ങളുടെ പോക്കുവരവ് ഒരിക്കലും ഇല്ലാത്ത വഴി. ആ വഴി പൊന്തകളാലും അനവധി മരങ്ങളാലും വള്ളികളാലും എല്ലായിടത്തും പൊതിയപ്പെട്ടതും ദുർഗമവും നിബിഡവും കാണാൻ ഭയങ്കരവുമായിരുന്നു. അങ്ങനെയുള്ള വഴി വേഗത്തിൽ കടന്ന്, തെക്കേ ദിക്കിനെ ആശ്രയിച്ച്, മഹാബലരായ സഹോദരന്മാർ അതിഭയങ്കരമായ ആ മഹാരണ്യം കടന്നുപോയി. ജനസ്ഥാനത്തുനിന്ന് മൂന്നു ക്രോശം ദൂരം ചെന്ന്, മഹാതേജസ്വികളായ അവർ ക്രൗഞ്ചാരണ്യം എന്ന നിബിഡവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ആ വനം പലതരം മേഘങ്ങളുടെ ഇടതൂർന്ന കൂട്ടംപോലെ കറുത്തതും, എല്ലായിടത്തും ആഹ്ലാദിക്കുന്നതുപോലെ ശോഭിക്കുന്നതും, പലനിറമുള്ള ശുഭമായ പൂക്കളാലും മൃഗപക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളാലും നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. വനത്തിന്റെ രമണീയത വർണിക്കുമ്പോഴും കവി അവരുടെ ശോകം മറക്കുന്നില്ല — വൈദേഹിയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അവർ ആ വനം മുഴുവൻ തിരഞ്ഞു; സീതാഹരണദുഃഖത്താൽ തളർന്ന് അവിടവിടെ വിശ്രമത്തിനായി ഇടയ്ക്കിടെ നിന്നു. വീണ്ടും കിഴക്കോട്ടു മൂന്നു ക്രോശം ചെന്ന്, ക്രൗഞ്ചാരണ്യം കടന്ന്, മതംഗമുനിയുടെ ആശ്രമത്തിനിടയിൽ മറ്റൊരു വനം ആ സഹോദരന്മാർ കണ്ടു — അനവധി ഭീകരമൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞതും പലതരം മരങ്ങൾ ഇടതിങ്ങിയതും എല്ലായിടത്തും നിബിഡവൃക്ഷങ്ങളുള്ളതും കാണാൻ ഭയങ്കരവുമായ വനം. ഇങ്ങനെ പടിഞ്ഞാറുനിന്നു തെക്കോട്ടും തെക്കുനിന്നു കിഴക്കോട്ടും ചുറ്റിനടക്കുന്ന അവർ തിരച്ചിലിൽനിന്ന് ഒരു നിമിഷംപോലും വിരമിക്കുന്നില്ല; ദിക്കുകൾ മാറുന്നു, ശോകമാകട്ടെ മാറുന്നില്ല. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ ഭൂമിക — നിബിഡത്തിൽനിന്ന് കൂടുതൽ നിബിഡമായ വനത്തിലേക്കു കടക്കുന്ന അവരുടെ മുന്നിൽ കബന്ധരൂപമായ ഒരു വലിയ ആപത്ത് കാത്തുനിൽക്കുന്നു. ഇതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — രാവണൻ സീതയെ തെക്കേ ദിക്കിലേക്കുതന്നെയാണ് കൊണ്ടുപോയതെന്ന് അവർക്ക് അറിയില്ല; എന്നിട്ടും ജടായുവിന്റെ സൂചനയാൽ തെക്കേ ദിക്കുതന്നെയാണ് അവരുടെ ലക്ഷ്യം. ‘അവിപ്രഹതം പന്ഥാനം’ (ആരും ചവിട്ടാത്ത വഴി) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ജനങ്ങൾ ഉപയോഗിക്കാത്ത വഴിതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ അവരുടെ വഴി; രാജപുത്രന്മാരും കാട്ടുവഴിയെ ആശ്രയിക്കുന്നു. ‘മൂന്നു ക്രോശം’ എന്ന അളവ് രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ആദ്യം തെക്കോട്ട്, പിന്നെ കിഴക്കോട്ട് — ഇതിലൂടെ വഴിയുടെ വളവ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വനവർണനയിൽ ‘ആഹ്ലാദിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉത്പ്രേക്ഷ രമണീയമാണ് — പൂത്ത വനം ആഹ്ലാദിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു, എന്നാൽ ശോകാർത്തർക്ക് അതു സുഖം നൽകുന്നില്ല.
ആ വനത്തിലെ പർവതത്തിൽ ദശരഥപുത്രന്മാർ ഒരു ഗുഹ കണ്ടു — പാതാളംപോലെ ആഴമുള്ള, എപ്പോഴും ഇരുട്ടു മൂടിയ ഒരു വലിയ ഗുഹ. ആ ഗുഹയുടെ അടുത്തെത്തിയപ്പോൾ ആ നരവ്യാഘ്രന്മാർ വലിയ രൂപമുള്ള, വികൃതമുഖിയായ ഒരു രാക്ഷസിയെ കണ്ടു. അവൾ ദുർബലജീവികൾക്കു ഭയം നൽകുന്നവളും ബീഭത്സയും രൗദ്രദർശനയും തൂങ്ങിയ വയറുള്ളവളും കൂർത്ത ദംഷ്ട്രകളുള്ളവളും കരാളയും പരുക്കൻ തൊലിയുള്ളവളുമായിരുന്നു. ഭീകരമൃഗങ്ങളെ ഭക്ഷിക്കുന്ന, വികടാകാരയായ, മുടിയഴിച്ചിട്ട അവളെ സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അവിടെവെച്ചുതന്നെ കണ്ടു. അവളാകട്ടെ ആ വീരന്മാരുടെ അടുത്തെത്തി, ജ്യേഷ്ഠന്റെ മുന്നിൽ നടന്നിരുന്ന ലക്ഷ്മണനോട് ‘വരൂ, നമുക്കു രമിക്കാം’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവനെ പിടിച്ചു — കൈകൊണ്ടു പിടികൂടി. സൗമിത്രിയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവൾ അവനോടു പറഞ്ഞു — ‘ഞാൻ അയോമുഖി എന്നു പേരുള്ള രാക്ഷസിയാണ്; നീയാണ് എന്റെ പ്രിയൻ, നിന്നെ ലഭിക്കുന്നതുതന്നെ എന്റെ വലിയ ലാഭം.’ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘നാഥാ, വീരാ, പർവതദുർഗങ്ങളിലും നദീതീരങ്ങളിലെ മണൽത്തിട്ടകളിലും ഈ ദീർഘായുസ്സു നേടി നീ എപ്പോഴും എന്നോടൊപ്പം രമിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ശത്രുസംഹാരകനായ ലക്ഷ്മണൻ കോപിച്ച് വാൾ വലിച്ചൂരി അവളുടെ കാതും മൂക്കും മുലയും അറുത്തു. കാതും മൂക്കും മുറിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ഭയങ്കരരൂപിയായ ആ രാക്ഷസി വികൃതസ്വരത്തിൽ അലറി, വന്ന വഴിയേതന്നെ ഓടിപ്പോയി. അവൾ പോയപ്പോൾ ശത്രുഘാതികളായ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഓജസ്സോടെ വീണ്ടും നിബിഡവനത്തിലൂടെ നടന്ന് മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ശൂർപ്പണഖയെപ്പോലെ അയോമുഖിയെയും വിരൂപയാക്കുന്നത് ലക്ഷ്മണൻതന്നെ, വധിക്കുന്നില്ല; സ്ത്രീകളുടെ കാര്യത്തിൽ രാമായണത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ശിക്ഷാനയം ഇതാണ്. ഇതും ശ്രദ്ധിക്കണം — മുൻപ് വർണിച്ച ഗുഹതന്നെയാണ് അയോമുഖിയുടെ വാസസ്ഥലം എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഇരുട്ടു മൂടിയ ആ ഗുഹ അവളുടെ സ്വഭാവത്തിന്റെ പ്രതിബിംബംപോലെ തോന്നുന്നു. ഈ ആഖ്യാനം മുഴുവൻ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒട്ടും ഇല്ല, പ്രചലിതപാഠത്തിൽ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ. ‘വരൂ, നമുക്കു രമിക്കാം’ എന്ന അവളുടെ വാക്ക് അങ്ങേയറ്റം നിർലജ്ജവും സ്പഷ്ടവുമാണ്; ശൂർപ്പണഖയുടെ വാക്കുമായുള്ള അതിന്റെ സാമ്യം വളരെ പ്രകടമാണ്. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ മറുപടി പറയുന്നില്ല, പ്രവൃത്തികൊണ്ടു മാത്രം പ്രതികരിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ സ്വഭാവം. ‘ആയുശ്ചിരമിദം’ (ഈ ദീർഘായുസ്സ്) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ അവനെ ദീർഘായുസ്സുകൊണ്ടു പ്രലോഭിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ മനസ്സ് ഇളകുന്നില്ല. ഈ പ്രസംഗത്തിൽ വനത്തിന്റെ ഭീകരത രാക്ഷസിയുടെ രൂപത്തിൽ മൂർത്തമാകുന്നു; കബന്ധദർശനത്തിന്റെ പൂർവരംഗവുമാകുന്നു. ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — ‘ഭാര്യയുടെ രൂപത്തിൽ ഞാൻ നിനക്കു ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്ന് അവൾ പറയുന്നതായി അതു വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘വിസ്വരം വിനനാദ’ (വികൃതസ്വരത്തിൽ അലറി) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവളുടെ ആർത്തനാദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ആ നാദംതന്നെ വനത്തെ ഇളക്കുന്നു, വരാനിരിക്കുന്ന മഹാശബ്ദത്തിന്റെ പൂർവസൂചനപോലെയാകുകയും ചെയ്യുന്നു. കാതും മൂക്കും മുറിക്കുന്നത് ഇവിടെ മുല മുറിക്കുന്നതിനോടൊപ്പം പറയപ്പെടുന്നു; ഇതു ശൂർപ്പണഖാപ്രസംഗത്തെക്കാൾ അധികമാണ്.
പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയും സത്ത്വവാനും ശീലവാനും ശുചിയുമായ ലക്ഷ്മണൻ കൈകൂപ്പി, ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള സഹോദരനോടു പറഞ്ഞു — ‘ആര്യാ, എന്റെ കൈ ശക്തമായി തുടിക്കുന്നു, മനസ്സ് ഉദ്വിഗ്നമായതുപോലെ; മിക്കവാറും അനിഷ്ടസൂചകങ്ങളായ നിമിത്തങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നു. അതിനാൽ അങ്ങ് സജ്ജനാകൂ, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കൂ; ഈ നിമിത്തങ്ങൾ എനിക്കുതന്നെയാണ് ഉടനടി ഒരു ആപത്തു സൂചിപ്പിക്കുന്നതെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. എന്നാൽ വഞ്ജുലകം എന്നു പേരുള്ള, അതിദാരുണമായ ഈ പക്ഷി നമ്മുടെ യുദ്ധത്തിലെ വിജയം അറിയിക്കുന്നതുപോലെ ശബ്ദിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ ശുഭവും അശുഭവും രണ്ടും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അടുത്തെത്തിയ ആപത്തിനെയും അതിന്റെ ശുഭപരിണാമത്തെയും വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു; ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ആശങ്കയും ആശ്വാസവും ഒരുമിച്ചുദിക്കുന്നു. അങ്ങനെ അവർ വനത്തിൽ തിരയുമ്പോൾ ഒരു ശക്തിയാൽ ആ വനം മുഴുവൻ ഇളകി; അവിടെ വലിയൊരു ശബ്ദം ഉണ്ടായി, അതു വനത്തെ തകർക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു. ആ നിബിഡവനം കാറ്റിനാൽ ഏറെ ചുറ്റിവരിയപ്പെട്ടതുപോലെയായി; അതിന്റെ ശബ്ദം വനപ്രാന്തം മുഴുവൻ നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെയായി — പ്രതിധ്വനികളാൽ ദിക്കുകൾ മുഴങ്ങി. ആ ശബ്ദത്തിന്റെ കാരണം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, വാളേന്തിയ രാമൻ അനുജനോടൊപ്പം വിശാലമായ മാറിടമുള്ള, അതിമഹാകായനായ ഒരു രാക്ഷസനെ കണ്ടു. ഇങ്ങനെ നിമിത്തകഥനം മുതൽ ശബ്ദശ്രവണംവരെ കവി പടിപടിയായി ഭയം വളർത്തുന്നു, ദർശനത്തിലൂടെ അതിനു രൂപം നൽകുന്നു. ‘സ്പന്ദതേ മേ ദൃഢം ബാഹുഃ’ (എന്റെ കൈ ശക്തമായി തുടിക്കുന്നു) എന്നത് നിമിത്തശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ലക്ഷണമാണ് — ഇടതുകൈയുടെ തുടിപ്പ് അനിഷ്ടസൂചകമാണ്. ലക്ഷ്മണൻ ഭയം മാത്രം പറയുന്നില്ല, ‘സജ്ജനാകൂ’ എന്നു പ്രതിവിധിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതാണ് വീരന്റെ രീതി. ‘ഈ നിമിത്തങ്ങൾ എനിക്കുതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ ആപത്തിനെ തന്നിലേക്കുതന്നെ ഏറ്റെടുക്കുന്നു, സഹോദരനെ രക്ഷിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘പ്രഭഞ്ജന്നിവ’ (തകർക്കുന്നതുപോലെ) എന്ന ഉപമയിലൂടെ ശബ്ദത്തിന്റെ പ്രചണ്ഡത കാണിക്കപ്പെടുന്നു — കൊടുങ്കാറ്റ് മരങ്ങളെ ഒടിക്കുന്നതുപോലെ ആ ശബ്ദം വനത്തെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ.
ആ രണ്ടുപേരും തങ്ങളുടെ മുന്നിൽ നേരേ നിൽക്കുന്ന ആ രാക്ഷസന്റെ അടുത്തെത്തി. അവൻ വളർന്നുപെരുകിയ ശരീരമുള്ളവനും തലയും കഴുത്തുമില്ലാത്തവനും വെറും കബന്ധം (ഉടൽമാത്രം) ആയവനുമായിരുന്നു — തലയും കഴുത്തുമില്ലാത്തതിനാൽ ഉടൽമാത്രമായിരുന്നു അവന്റെ ശരീരം മുഴുവൻ — വയറ്റിൽത്തന്നെ വായുള്ളവനുമായിരുന്നു. മൂർച്ചയുള്ള കൂർത്ത രോമങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ അവൻ ഒരു മഹാപർവതംപോലെ ഉയർന്നവനും കാർമേഘംപോലെ കറുത്തവനും രൗദ്രനും ഇടിമുഴക്കംപോലെ ഗംഭീരസ്വരമുള്ളവനുമായിരുന്നു. നെറ്റിയിലുള്ള, അഗ്നിജ്വാലപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന, വലിയ കൺപീലികളുള്ള, പിംഗലവർണമായ, വിശാലവും നീണ്ടതുമായ, മാറിടത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, ഘോരവും എന്നാൽ നന്നായി കാണുന്നതുമായ ഒരൊറ്റ കണ്ണ് അവനുണ്ടായിരുന്നു — അവന്റെ നെറ്റിയും മാറിടത്തിൽത്തന്നെ, കണ്ണും അവിടെത്തന്നെ. വലിയ ദംഷ്ട്രകളുള്ള, നക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു മഹാമുഖം അവനുണ്ടായിരുന്നു; അതിഘോരമായ കരടികളെയും സിംഹങ്ങളെയും മൃഗങ്ങളെയും പക്ഷികളെയും അവൻ ആ വായകൊണ്ടുതന്നെ ഭക്ഷിച്ചിരുന്നു. ഒരു യോജന നീളമുള്ള ഘോരമായ രണ്ടു കൈകൾ നീട്ടി അവൻ കൈകൊണ്ട് പലതരം കരടികളെയും പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളെയും മൃഗങ്ങളെയും പിടിച്ച് അങ്ങോട്ടുമിങ്ങോട്ടും വലിക്കുന്നു; അനേകം മൃഗക്കൂട്ടത്തലവന്മാരെയും അതുപോലെ പിടിച്ചു വലിക്കുന്നു. ഭക്ഷിക്കാൻ ഇഷ്ടമില്ലാത്തവയെ ആ കൈകൾകൊണ്ടുതന്നെ തിരികെ എറിയുന്നു. വഴിയിലെത്തിയ ആ സഹോദരന്മാരുടെ വഴി തടഞ്ഞ് അവൻ നിന്നു. അവനെ കണ്ട്, ഒരു വശത്തുകൂടി കടന്നുപോകാൻ ശ്രമിച്ച അവർ ഒരു ക്രോശം ദൂരത്തുനിന്നുതന്നെ കൈകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, മഹാനും ദാരുണനും ഭീമനുമായ ആ കബന്ധനെ കണ്ടു — ആകൃതികൊണ്ടുതന്നെ അതിഘോരദർശനനായവനെ. ഇവിടെ കവി ഓരോ അവയവവും ക്രമമായി വർണിച്ച് അവന്റെ അസാധാരണമായ വൈകൃതം ചിത്രീകരിക്കുന്നു; വലിപ്പം, നിറം, സ്വരം, കണ്ണ്, മുഖം, കൈകൾ എന്ന ക്രമത്തിൽ ഭയത്തിന്റെ ചിത്രം പൂർണമാകുന്നു. ‘കബന്ധമുദരേമുഖം’ (വയറ്റിൽ വായുള്ള കബന്ധം) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിൽത്തന്നെ അവന്റെ വൈകൃതം മുഴുവൻ സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു — തലയില്ല, കഴുത്തില്ല, വായാകട്ടെ വയറ്റിൽ. ‘വിവൃദ്ധം’ (വളർന്നുപെരുകിയ) എന്നത് വലിപ്പത്തിന്റെ ആധിക്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘യോജന നീളമുള്ള കൈകൾ’ എന്നത് അതിശയോക്തിയല്ല, അവന്റെ പിടിക്കാനുള്ള കഴിവിന്റെ കാരണമാണ് — ഇതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ദൂരെയുള്ള മൃഗങ്ങളെയും പിടിക്കുന്നത്, ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ രാഘവന്മാരും പിടിക്കപ്പെടും. ‘ഒരു ക്രോശം ദൂരത്തുനിന്നു കണ്ടു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവന്റെ വിശാലതതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു ക്രോശം ദൂരത്തുനിന്നും അവൻ വ്യക്തമായി കാണപ്പെടുന്നു. ‘കബന്ധമിവ സംസ്ഥാനാത്’ (ആകൃതികൊണ്ട് കബന്ധംപോലെ) എന്നത് പേരിന്റെ നിർവചനംപോലെയും തോന്നുന്നു.
ആ മഹാബാഹു അത്യധികം വിശാലമായ കൈകൾ നീട്ടി, ബലമായി ഞെരിച്ചുകൊണ്ട് ആ രണ്ടു രാഘവന്മാരെയും ഒരുമിച്ചു പിടിച്ചു. വാളേന്തിയവരും ദൃഢമായ വില്ലുള്ളവരും തീക്ഷ്ണതേജസ്വികളും മഹാഭുജരും മഹാബലരുമായ ആ സഹോദരന്മാർ അവനാൽ വലിക്കപ്പെട്ട് വിവശരായി — ബലവും ആയുധവും ഉണ്ടായിട്ടും അവിടെ ഉപകരിക്കുന്നില്ല. അവിടെ ധൈര്യംകൊണ്ട് ശൂരനായ രാഘവൻ ഒട്ടും വ്യസനിച്ചില്ല; ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ ബാല്യംകൊണ്ടും ധൈര്യത്തെ ആശ്രയിക്കാത്തതുകൊണ്ടും അത്യധികം വ്യസനിച്ചു. വിഷണ്ണനായ ആ രാഘവാനുജൻ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു — ‘വീരാ, നോക്കൂ, ഞാൻ വിവശനായി രാക്ഷസന്റെ വശത്തായിരിക്കുന്നു. എന്നെ ഒരാളെ മാത്രം ഏൽപ്പിച്ചുകൊടുത്താൽ ഇവൻ തൃപ്തനായേക്കും; അങ്ങ് മോചിതനാകൂ, രാഘവാ. എന്നെ ഭൂതബലിയായി നൽകി സുഖമായി ഓടിപ്പോകൂ. അധികം വൈകാതെ അങ്ങ് വൈദേഹിയെ കണ്ടെത്തുമെന്ന് എന്റെ ഉറച്ച വിശ്വാസമാണ്; കാകുത്സ്ഥാ, പിതൃപിതാമഹന്മാരുടെ ഭൂമി തിരികെ നേടി രാജ്യത്തിരിക്കുമ്പോൾ അവിടെ എന്നെ എപ്പോഴും ഓർക്കണം.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ ആത്മത്യാഗശീലമായ സ്നേഹം കവി വ്യക്തമായി കാണിക്കുന്നു — മരണത്തിലും അവന്റെ ചിന്ത സഹോദരന്റെ വിജയം മാത്രം. സഹോദരന്റെ സ്നേഹാർദ്രമായ ഈ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു — ‘വീരാ, വെറുതേ ഭയപ്പെടരുത്; നിന്നെപ്പോലെയുള്ള പുരുഷൻ വിഷാദിക്കാറില്ലല്ലോ.’ ഇതിനിടയിൽ ക്രൂരനും മഹാബാഹുവും ദാനവശ്രേഷ്ഠനുമായ കബന്ധൻ സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരോടു പറഞ്ഞു — ‘കാളയുടേതുപോലുള്ള ചുമലുകളും വലിയ വാളും വില്ലുമുള്ള നിങ്ങൾ ആരാണ്? ദൈവവശാൽ എന്റെ കണ്ണിൽപ്പെട്ട നിങ്ങൾ ഈ ഘോരദേശത്തേക്ക് എന്തിനു വന്നു? ഇവിടെ നിങ്ങൾക്ക് എന്തു കാര്യം? അതു പറയൂ.’ ഇങ്ങനെ ആപത്കാലത്തും രാമന്റെ വാക്ക് ധൈര്യംതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു, സഹോദരന്റെ ശോകം ഒരു നിമിഷംകൊണ്ടു ശമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘തത്ര ധൈര്യാച്ച ശൂരസ്തു രാഘവൗ നൈവ വിവ്യഥേ’ എന്ന ഭാഗത്ത് അച്ചടിയിൽ ‘രാഘവൗ’ എന്ന ദ്വിവചനരൂപമാണ് കാണുന്നത്, എന്നാൽ ‘വിവ്യഥേ’ എന്ന ക്രിയാപദം ഏകവചനമാണ്; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും രാമനെ മാത്രം ഏകവചനത്തിൽ എടുക്കുന്നു. അതിനാൽ ആശയം ഇതാണ് — രാമൻ ധൈര്യംകൊണ്ടു കുലുങ്ങുന്നില്ല, ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ വ്യസനിക്കുന്നു. ‘എന്നെ ഭൂതബലിയായി നൽകി’ എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് കരുണരസത്തിന്റെ ഉത്കർഷം വഹിക്കുന്നു. കബന്ധന്റെ ചോദ്യവും വിചിത്രമാണ് — ഭക്ഷിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് അവൻ പരിചയം ചോദിക്കുന്നു; ഇതിലൂടെയാണ് അവന്റെ പൂർവവൃത്താന്തം പറയാൻ അവസരം ഉണ്ടാകുന്നത്. ‘ദൈവേന മമ ചാക്ഷുഷൗ’ (ദൈവവശാൽ എന്റെ കണ്ണിൽപ്പെട്ടവർ) എന്ന കബന്ധന്റെ വാക്കിൽ ‘ദൈവം’ എന്ന പദം വീണ്ടും വരുന്നു; രാമനും തുടർന്ന് ദൈവത്തെക്കുറിച്ചുതന്നെ പറയുന്നു — ഇരുവരുടെയും വാക്കിൽ ഒരേ പദം, എന്നാൽ ഭാവം വ്യത്യസ്തം. കബന്ധന് അതു ഭാഗ്യം, രാഘവന്മാർക്കാകട്ടെ ആപത്ത്. ‘ഇവിടെ നിങ്ങൾക്ക് എന്തു കാര്യം എന്നു പറയൂ’ എന്ന ചോദ്യത്തിലൂടെ സർഗാന്ത്യത്തിൽ സംഭാഷണത്തിന്റെ ചരട് ഏറ്റെടുക്കപ്പെടുന്നു.
കബന്ധൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘ഇവിടെ വിശന്നുവലഞ്ഞ് നിൽക്കുന്ന എന്റെ അടുത്തേക്ക്, ബാണവും ചാപവും വാളുമേന്തി, കൂർത്ത കൊമ്പുള്ള രണ്ടു കാളകളെപ്പോലെ നിങ്ങൾ ഈ ദേശത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു, വേഗം എന്റെ അടുത്തുതന്നെ വന്നുപെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ നിങ്ങളുടെ ജീവിതം ദുർലഭമാണ്.’ ദുരാത്മാവായ കബന്ധന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, വരണ്ടുണങ്ങുന്ന മുഖത്തോടെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘സത്യവിക്രമാ, കഷ്ടത്തിൽനിന്ന് കൂടുതൽ കഷ്ടമായ ദാരുണമായ ആപത്തിലെത്തി, ആ പ്രിയയെ കണ്ടെത്താതെതന്നെ, ജീവിതാന്ത്യത്തിനായി ഈ ആപത്തു വന്നിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, സർവഭൂതങ്ങളിലും കാലത്തിന്റെ വീര്യം അതിമഹത്താണ്; നരവ്യാഘ്രാ, ആപത്തുകളാൽ മോഹിതരായ നിന്നെയും എന്നെയും നോക്കൂ. സർവഭൂതങ്ങളെയും ശാസിക്കുന്നതിൽ ദൈവത്തിന് ഒരു ഭാരവുമില്ല — ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് അനായാസം ചെയ്യുന്നു. യുദ്ധാങ്കണത്തിൽ ശൂരരും ബലവാന്മാരും അസ്ത്രവിദ്യ നേടിയവരുമായ പുരുഷന്മാർപോലും കാലത്താൽ ആക്രമിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മണൽകൊണ്ടു കെട്ടിയ ചിറകൾപോലെ തകരുന്നു.’ ഈ ഉപമ മനോഹരമാണ് — മണൽച്ചിറ വെള്ളത്തിൽ അയഞ്ഞുപോകുന്നതുപോലെ കാലം പിടികൂടിയ വീരന്മാരും ചിതറിപ്പോകുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, ദൃഢമായ സത്യവും വിക്രമവുമുള്ള, മഹായശസ്വിയും പ്രതാപവാനുമായ ദാശരഥി ഉന്നതവിക്രമനായ സൗമിത്രിയെ നോക്കി അപ്പോൾ സ്വന്തം മനസ്സ് സ്വയം സ്ഥിരമാക്കി. ഇവിടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ശോകവും ഭയവും രാമന്റെ ധൈര്യത്തെ ഇളക്കുന്നില്ല; കാലത്തിന്റെ മഹിമ അറിയുമ്പോഴും അവൻ നിഷ്ക്രിയനാകുന്നില്ല, മനസ്സു സ്ഥിരമാക്കി പ്രതിവിധിക്കു സജ്ജനായി നിൽക്കുന്നു. ഇതിലൂടെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിലെ കബന്ധന്റെ കൈകൾ വെട്ടുന്നതിനുള്ള ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നത്. ‘നഹി ഭാരോഽസ്തി ദൈവസ്യ’ (ദൈവത്തിന് ഒരു ഭാരവുമില്ല) എന്ന അർധശ്ലോകത്തിലൂടെ രാമൻ ദൈവത്തിന്റെ അനായാസകാരിത്വം പറയുന്നു — സർവഭൂതങ്ങളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നത് അതിന് ഒരു ഭാരമേയല്ല. ഈ ദൃഷ്ടിയാണ് അവനെ നിരാശയിൽനിന്നു രക്ഷിക്കുന്നത്; കാലത്തെ അറിയുന്നവൻ കാലത്തെയും സഹിക്കുന്നു. ‘മുഖേന പരിശുഷ്യതാ’ (വരണ്ടുണങ്ങുന്ന മുഖത്തോടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ ശാരീരികാവസ്ഥയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വാക്കുകൊണ്ട് അവൻ ധൈര്യം പറയുന്നു, മുഖമാകട്ടെ വരളുന്നു; ഇതിലൂടെ കവി അവന്റെ മാനുഷഭാവം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनसप्ततितमः सर्गः॥ ६९॥