॥वाल्मीकिरामायणम् ആരണ്യകാണ്ഡം · 68-ാം സർഗ്ഗം

ആരണ്യകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ജടായുവിന്റെ പ്രാണത്യാഗവും ദഹനസംസ്കാരവും

രാമന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ, ജടായുവിന്റെ അന്ത്യനിവേദനം, വിന്ദമുഹൂർത്തസൂചന, പ്രാണത്യാഗം, ചിതാഗ്നിദഹനം, പിണ്ഡോദകക്രിയ

മുൻപത്തെ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാമൻ ജടായുവിനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് നിലത്തു വീണിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ വീണ്ടും സ്വസ്ഥനായി, രൗദ്രനായ രാക്ഷസൻ നിലത്തു വീഴ്ത്തിയ കഴുകനെ നോക്കി, മിത്രഗുണങ്ങൾ തികഞ്ഞ സൗമിത്രിയോടു പറയുന്നു — ‘എനിക്കുവേണ്ടി പ്രയത്നിച്ച ഈ പക്ഷി യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കണം; എനിക്കുവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ഇവൻ പ്രാണൻ ത്യജിക്കുന്നത്.’ തുടർന്ന് അവൻ സൂക്ഷ്മമായി ശ്രദ്ധിക്കുന്നു — ‘ഇവൻ ഏറെ തളർന്നിരിക്കുന്നു, എങ്കിലും ഈ ശരീരത്തിൽ ഇപ്പോഴും പ്രാണനുണ്ട്; എന്നാൽ സ്വരമില്ലാതെ വിവശനായി നോക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ദൃഷ്ടി ഒരു വൈദ്യന്റേതുപോലെ സൂക്ഷ്മമാണ് — മരണാസന്നനിലും അവശേഷിക്കുന്ന ജീവൻ അവൻ കാണുന്നു; അതിലൂടെ സംഭാഷണത്തിന് അവസരം ലഭിക്കുന്നു. ‘മത്കൃതേ’ (എനിക്കുവേണ്ടി) എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം പറഞ്ഞതുപോലെ മുഴങ്ങുന്നു — രാമന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ആദ്യഭാവം കൃതജ്ഞതയാണ്, കൗതുകമല്ല. മിത്രത്തോടുള്ള കടപ്പാടിന്റെ ബോധത്തോടെയാണ് ഈ സർഗം ആരംഭിക്കുന്നത്. ‘മിത്രസമ്പന്നൻ’ എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വിശേഷണവും അർഥവത്താണ് — മിത്രധർമത്തിന്റെ സന്ദർഭത്തിൽ മിത്രഗുണങ്ങൾ തികഞ്ഞവൻതന്നെയാണ് ഉചിതനായ ശ്രോതാവ്. സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ കവി രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു — മരണത്തിന്റെ അനിവാര്യതയും കടപ്പാടിന്റെ ഒഴിവാക്കാനാവായ്മയും; ഇവയ്ക്കിടയിലാണ് സർഗം മുഴുവൻ നീങ്ങുന്നത്.

രാമൻ പക്ഷിയെ നേരിട്ടു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ‘ജടായോ, വീണ്ടും ഒരു വാക്കു പറയാൻ കഴിയുമെങ്കിൽ നിനക്കു മംഗളം; സീതയെക്കുറിച്ചു പറയൂ, നിന്റെ വധത്തെക്കുറിച്ചും പറയൂ. എന്തു കാരണത്താലാണ് രാവണൻ ആര്യയെ അപഹരിച്ചത്? ഞാൻ അവനോട് എന്തു ചെയ്തു? എന്റെ ഏത് അപരാധം കണ്ടിട്ടാണ് അവൻ എന്റെ പ്രിയയെ അപഹരിച്ചത്? ദ്വിജോത്തമാ, ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള ആ മനോഹരമുഖം അപ്പോൾ എങ്ങനെയായിരുന്നു? ആ സമയത്ത് സീത എന്തെല്ലാം വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു? ആ രാക്ഷസൻ എത്ര വീര്യമുള്ളവൻ, എങ്ങനെയുള്ള രൂപമുള്ളവൻ, എന്തു ചെയ്യുന്നവൻ? താതാ, അവന്റെ ഭവനം എവിടെ? ചോദിക്കുന്ന എന്നോട് ഇതു പറയൂ.’ ചോദ്യങ്ങളുടെ ക്രമംതന്നെ രാമന്റെ മനസ്സു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ആദ്യം പ്രിയ, പിന്നെ മിത്രത്തിന്റെ വധം, തുടർന്ന് സ്വന്തം അപരാധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, പിന്നെ സീതയുടെ മുഖവും വാക്കും, ഒടുവിൽ ശത്രുവിന്റെ പരിചയവും വാസസ്ഥലവും. സ്നേഹത്തിൽ തുടങ്ങി കാര്യനിശ്ചയത്തിലേക്കുള്ള ഗതിയാണിത്. ‘വധമാഖ്യാഹി ചാത്മനഃ’ (നിന്റെ വധത്തെക്കുറിച്ചും പറയൂ) എന്ന ചോദ്യം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — രാമൻ സ്വന്തം കാര്യം മാത്രമല്ല, മിത്രത്തിന്റെ മുറിവിനെക്കുറിച്ചും ചോദിക്കുന്നു. ‘ഭദ്രം തേ’ (നിനക്കു മംഗളം) എന്ന ആശീർവചനവും ഇവിടെ കരുണമാണ് — പ്രാണൻ പോകുന്നവനും കല്യാണം ആശംസിക്കപ്പെടുന്നു. മരണാസന്നനായ പക്ഷിയെ ‘താതാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്ത് അവൻ അവനെ പിതാവിന്റെ സ്ഥാനത്തു പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്നു.

അനാഥനെപ്പോലെ വിലപിക്കുന്ന അവനെ നോക്കി ധർമാത്മാവായ പക്ഷി തളർന്ന സ്വരത്തിൽ പറയുന്നു — ‘ദുരാത്മാവായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ രാവണനാണ് അവളെ അപഹരിച്ചത്; കാറ്റും കാർമേഘവും നിറഞ്ഞ ഒരു വലിയ മായ അവൻ പ്രയോഗിച്ചിരുന്നു. താതാ, തളർന്ന എന്റെ ചിറകുകൾ വെട്ടി ആ നിശാചരൻ വൈദേഹിയായ സീതയെയുംകൊണ്ട് തെക്കോട്ടു പോയി.’ പിന്നെ അവൻ തന്റെ അവസ്ഥ അറിയിക്കുന്നു — ‘രാഘവാ, എന്റെ പ്രാണൻ തടയപ്പെടുന്നു, കാഴ്ച ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു; രാമച്ചംകൊണ്ടുള്ള മുടിയണിഞ്ഞ സ്വർണമരങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നു.’ മരണസമയത്തെ കാഴ്ചവിപര്യയത്തിന്റെ ഈ സൂക്ഷ്മവർണന കവിയുടെ നിരീക്ഷണശക്തി കാണിക്കുന്നു. ‘ദക്ഷിണാമുഖഃ’ (തെക്കോട്ട്) എന്ന ഒരൊറ്റ പദം വരാനിരിക്കുന്ന കഥയുടെ മുഴുവൻ ദിശ നിർദേശിക്കുന്നു — അവിടെനിന്നാണ് രാമൻ തെക്കേ ദിക്കു പിന്തുടരുന്നതും സുഗ്രീവസഖ്യം നേടുന്നതും സേതു ബന്ധിക്കുന്നതും. മരിക്കാൻ പോകുന്നവന്റെ വാക്ക് കഥയുടെ മാർഗദർശിയായിത്തീർന്നു. ‘മായ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാവണന്റെ പരാക്രമമല്ല, കാപട്യമാണ് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത് — കാറ്റും മഴയും ഇരുട്ടുംകൊണ്ടു മറച്ചാണ് അവൻ അപഹരിച്ചത്, വെളിച്ചത്തിൽ പോരാടിക്കൊണ്ടല്ല. സ്വർണമരങ്ങളുടെ ദർശനം ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ മരണചിഹ്നമായി പ്രസിദ്ധമാണ്; കവി അതുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ ശ്രോതാവ് അറിയുന്നു — അല്പസമയം മാത്രമേ ശേഷിക്കുന്നുള്ളൂ.

ജടായു ഒരു ശുഭനിമിത്തം പറയുന്നു — ‘ഏതു മുഹൂർത്തത്തിലാണോ സീതയെയുംകൊണ്ട് രാവണൻ പോകുന്നത്, ആ മുഹൂർത്തത്തിൽ നഷ്ടപ്പെട്ട ധനം ഉടമയ്ക്കു വേഗം തിരിച്ചുകിട്ടുന്നു. ആ മുഹൂർത്തത്തിന്റെ പേര് ‘വിന്ദം’ എന്നാണ്; കാകുത്സ്ഥാ, അവൻ അത് അറിഞ്ഞില്ല. നിനക്കു പ്രിയയായ ജാനകിയെ അപഹരിച്ച രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ ചൂണ്ട വിഴുങ്ങിയ മത്സ്യത്തെപ്പോലെ വേഗംതന്നെ നശിക്കും. അതിനാൽ ജനകപുത്രിയെക്കുറിച്ച് നീ വ്യസനിക്കേണ്ട; യുദ്ധമുന്നണിയിൽ അവനെ കൊന്ന് വേഗംതന്നെ നീ വൈദേഹിയോടൊപ്പം രമിക്കും.’ മരണാസന്നനായിട്ടും പക്ഷി ഭയമല്ല പറയുന്നത്, പ്രതീക്ഷയാണ് നൽകുന്നത് — ഇതാണ് അവന്റെ സൗഹൃദത്തിന്റെ പരമമായ ലക്ഷണം. ചൂണ്ടയുടെ ഉപമ മർമസ്പർശിയാണ് — മത്സ്യം വിഴുങ്ങുന്നതുതന്നെ അതിന്റെ മരണം; അതുപോലെ രാവണന്റെ ലാഭംതന്നെ അവന്റെ നാശത്തിന്റെ വിത്ത്. ജ്യോതിഷനിമിത്തവും ഇവിടെ കാവ്യാർഥത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു — കാലംതന്നെ നീതി നടപ്പാക്കും എന്നു ധ്വനി. ‘വിന്ദം’ എന്ന മുഹൂർത്തനാമം ലാഭം എന്നർഥമുള്ള ‘വിദ്’ ധാതുവിനെ പിന്തുടരുന്നു; ആ സമയത്ത് അപഹരിക്കപ്പെട്ടത് തീർച്ചയായും തിരിച്ചുകിട്ടും. ബലവാനായിട്ടും രാവണന് കാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ജ്ഞാനം ലഭിച്ചില്ല — ജ്ഞാനമില്ലാത്ത ബലം നിഷ്ഫലമാണെന്ന് കവി ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വചനത്തിലൂടെത്തന്നെ രാമന്റെ വിഷാദം പ്രതീക്ഷയായി പരിണമിക്കുന്നു.

രാമനു മറുപടി നൽകുമ്പോൾ, ബോധം കൈവിടാത്ത, മരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന കഴുകന്റെ വായിൽനിന്ന് മാംസത്തോടുകൂടിയ ചോര ഒഴുകി. എന്നിട്ടും അവൻ അവസാനവാക്യം പൂർത്തിയാക്കുന്നു — ‘വിശ്രവസ്സിന്റെ സാക്ഷാൽ പുത്രൻ, വൈശ്രവണന്റെ സഹോദരൻ’ — ഇത്രയും പറഞ്ഞ് ആ പക്ഷിരാജൻ ദുർലഭമായ പ്രാണൻ ത്യജിച്ചു. രാവണന്റെ കുലപരിചയമാണ് അവന്റെ അവസാനത്തെ ഉപകാരം; അതിലൂടെയാണ് രാമനു ശത്രുവിനെ അറിയാൻ കഴിയുന്നത്. കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് രാമൻ ‘പറയൂ, പറയൂ’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ, കഴുകന്റെ പ്രാണൻ ശരീരം വിട്ട് ആകാശത്തേക്കു പോയി. പിന്നെ അവൻ തല നിലത്തുവെച്ച്, കാലുകൾ നീട്ടി, ശരീരം വിറപ്പിച്ച് ഭൂമിയിൽ വീണു. ‘പറയൂ, പറയൂ’ എന്ന ആവർത്തനവും കൈകൂപ്പലും — ഒരു രാജപുത്രൻ ഒരു പക്ഷിയുടെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പുന്നു എന്ന ദൃശ്യംതന്നെ വാല്മീകിയുടെ സമഭാവന വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘അസമ്മൂഢൻ’ (ബോധം കൈവിടാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണം പക്ഷിയുടെ ധൈര്യം പറയുന്നു — ശരീരം ക്ഷയിക്കുന്നു, ബുദ്ധിയാകട്ടെ കേടുകൂടാതെ നിൽക്കുന്നു. വായിൽനിന്നു മാംസത്തോടുകൂടിയ ചോര ഒഴുകുന്നു, എന്നിട്ടും വാക്യം മുറിയുന്നില്ല; ഇതാണ് മിത്രനിഷ്ഠ. ശരീരം വീഴുമ്പോഴുള്ള മൂന്ന് അംഗവിന്യാസങ്ങൾ — തല നിലത്തുവെക്കൽ, കാലുകൾ നീട്ടൽ, ശരീരം വിറയ്ക്കൽ — ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ മരണനിമിഷം കണ്മുന്നിലെന്നപോലെയാകുന്നു.

ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള, പ്രാണൻ പോയ, പർവതംപോലെ നിശ്ചലനായ ആ കഴുകനെ നോക്കി, അനവധി ദുഃഖങ്ങളാൽ ദീനനായ രാമൻ സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു — ‘രാക്ഷസന്മാരുടെ വാസസ്ഥലമായ ഈ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ അനേകവർഷം സുഖമായി വസിച്ച ഈ പക്ഷിയുടെ ശരീരം ഇവിടെ ജീർണിച്ചുവീണു. അനേകം വർഷം പ്രായമുള്ളവനും ദീർഘകാലം ഉന്നതനായി നിലനിന്നവനുമായ ഇവൻതന്നെ ഇന്ന് കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു — കാലം മറികടക്കാനാവാത്തതുതന്നെ. ലക്ഷ്മണാ, നോക്കൂ, എനിക്ക് ഉപകാരം ചെയ്ത ഈ കഴുകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ബലവാനായ രാവണനോടു പോരാടിക്കൊണ്ട് ഇവൻ സീതയുടെ രക്ഷയ്ക്കായി ചെന്നു. പിതൃപിതാമഹന്മാരിൽനിന്നു ലഭിച്ച വലിയ ഗൃധ്രരാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ച് ഈ പക്ഷിരാജൻ എനിക്കുവേണ്ടി പ്രാണൻ ത്യജിച്ചു.’ മൂന്നു വാക്യങ്ങളിലൂടെ രാമൻ മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ പറയുന്നു — കാലത്തിന്റെ മറികടക്കാനാവായ്മ, മിത്രത്തിന്റെ ഉപകാരം, സ്വന്തം കടപ്പാട്. ‘ഉപകാരീ ഹതശ്ച മേ’ (എനിക്ക് ഉപകാരം ചെയ്തവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു) എന്ന സംക്ഷിപ്തമായ വാക്യംതന്നെ ശോകം മുഴുവൻ വഹിക്കുന്നു. ‘അചലോപമം’ (പർവതംപോലെ) എന്ന ഉപമ പ്രാണൻ പോയവന്റെ നിശ്ചലത കാണിക്കുന്നു — മുൻപ് ആകാശചാരിയായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ പർവതംപോലെ നിശ്ചലൻ. രാജ്യത്യാഗത്തിന്റെ പരാമർശത്തിലൂടെ രാമൻ തന്റെ സ്വന്തം രാജ്യത്യാഗവും ഓർക്കുന്നതുപോലെ; ഇരുവരും പരാർഥമായിത്തന്നെ ത്യജിച്ചവരാണ്. ഇതിലൂടെ ഗൃധ്രരാജൻ രാമനു തുല്യനായി പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ.

രാമൻ ഒരു പൊതുസിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിക്കുന്നു — ‘സൗമിത്രേ, ധർമം ആചരിക്കുന്നവരും ശൂരരും ശരണം നൽകുന്നവരുമായ സജ്ജനങ്ങളെ എല്ലായിടത്തും കാണാം — മൃഗപക്ഷിജന്മങ്ങളിൽപ്പോലും.’ ഈ വചനം രാമായണത്തിന്റെ ഹൃദയംപോലെയാണ് — ഗുണം ജാതിയെ ആശ്രയിക്കുന്നില്ല. ‘സൗമ്യാ, ശത്രുതാപനാ, സീതാഹരണത്തിൽനിന്നുണ്ടായ ദുഃഖം എനിക്ക് അത്രയ്ക്കു വന്നില്ല, എനിക്കുവേണ്ടി സംഭവിച്ച കഴുകന്റെ നാശത്തിൽനിന്നുണ്ടായതുപോലെ. മഹായശസ്വിയും ശ്രീമാനുമായ ദശരഥമഹാരാജാവ് എനിക്കു പൂജനീയനും മാന്യനുമായിരുന്നതുപോലെതന്നെയാണ് ഈ പക്ഷിരാജനും. സൗമിത്രേ, വിറകു കൊണ്ടുവരൂ; ഞാൻ അഗ്നി കടഞ്ഞെടുക്കാം. എനിക്കുവേണ്ടി മരണം പ്രാപിച്ച ഗൃധ്രരാജനെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പക്ഷിലോകത്തിന്റെ നാഥനായ ഇവനെ ഞാൻ ചിതയിൽ കയറ്റും; രൗദ്രനായ രാക്ഷസനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ഇവനെ ഞാൻ ദഹിപ്പിക്കും.’ ഒരു പക്ഷിക്കു പിതാവിനു തുല്യമായ ബഹുമാനം നൽകി രാമൻ അഗ്നിസംസ്കാരത്തിനു സങ്കല്പിക്കുന്നു; ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ നൈതികമായ പരമകാഷ്ഠ. ‘നിർമഥിഷ്യാമി പാവകം’ (ഞാൻ അഗ്നി കടഞ്ഞെടുക്കും) എന്ന് സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് അഗ്നി ഉണ്ടാക്കുന്നതും സൂചകമാണ് — വനത്തിൽ അനാഥന്റെ സംസ്കാരം രാജപുത്രൻ സ്വയംതന്നെ ചെയ്യുന്നു, ഭൃത്യന്മാരല്ല. പിതാവായ ദശരഥന്റെ ഉത്തരക്രിയകൾ ചെയ്യാൻ രാമനു കഴിയാതെപോയത് ഇവിടെ ജടായുവിനു നൽകപ്പെടുന്നതുപോലെ — ഈ ധ്വനി കഥയുടെ ഗാംഭീര്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

രാമൻ ജടായുവിനെ സംബോധന ചെയ്ത് പ്രാർഥിക്കുന്നു — ‘യജ്ഞശീലരുടെ ഗതി, ആഹിതാഗ്നിയുടെ ഗതി, യുദ്ധത്തിൽ പിന്തിരിയാത്തവരുടെയും ഭൂമിദാനം ചെയ്യുന്നവരുടെയും ഗതി — ആ ഉത്തമഗതിയിലേക്ക് എന്റെ അനുവാദത്തോടെ പോകൂ; മഹാസത്ത്വനായ ഗൃധ്രരാജാ, ഞാൻ സംസ്കരിച്ചവനായി പോകൂ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ജ്വലിക്കുന്ന ചിതയിൽ കയറ്റി, ധർമാത്മാവായ രാമൻ ദുഃഖത്തോടെ സ്വന്തം ബന്ധുവിനെയെന്നപോലെ അവനെ ദഹിപ്പിച്ചു. പിന്നെ വീര്യവാനായ അവൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം വനത്തിൽ ചെന്ന് തടിച്ച വലിയ രോഹിമാനുകളെ കൊന്ന് ആ പക്ഷിക്കായി നിരത്തിവെച്ചു; രോഹിമാംസം എടുത്ത് ഉരുളകളാക്കി, മഹായശസ്വിയായ രാമൻ രമണീയമായ പച്ചപ്പുൽത്തകിടിയിൽ ആ പക്ഷിക്കു പിണ്ഡം നൽകി. മരിച്ച മനുഷ്യനുവേണ്ടി ബ്രാഹ്മണർ ചൊല്ലുന്ന, സ്വർഗഗമനത്തിനുള്ള പിതൃമന്ത്രവും അവൻ ജപിച്ചു. ഒരു മനുഷ്യനെന്നപോലെ ഉത്തരക്രിയകളുടെ വിധി മുഴുവൻ പക്ഷിക്കു ചെയ്യപ്പെട്ടു — ഇവിടെ വാല്മീകിയുടെ കരുണയും ശാസ്ത്രമര്യാദയും ഒരുമിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നു. നാലു ഗതികൾ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു — യജ്ഞശീലരുടേത്, ആഹിതാഗ്നിയുടേത്, പിന്തിരിയാത്തവരുടേത്, ഭൂമിദാനം ചെയ്യുന്നവരുടേത്; ഇവയിലൂടെ ജടായുവിന്റെ കർമം ഒരു വീരന്റെ യജ്ഞത്തിനു തുല്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം യുദ്ധത്തിൽ അവൻ പുറംതിരിഞ്ഞില്ല. ‘സ്വന്തം ബന്ധുവിനെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ ശോകത്തിന്റെ സ്വാഭാവികത ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ നരശ്രേഷ്ഠന്റെ പുത്രന്മാരായ ആ രണ്ടുപേരും ഗോദാവരീനദിയിൽ ചെന്ന് ആ ഗൃധ്രരാജനുവേണ്ടി ഉദകക്രിയ ചെയ്തു; ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്ത് അപ്പോൾ വീണ്ടും കഴുകനു ജലാഞ്ജലി നൽകി. ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ കവി ഫലം ഉപസംഹരിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടിട്ടും യശസ്കരവും അതിദുഷ്കരവുമായ കർമം ചെയ്ത ആ ഗൃധ്രരാജൻ, മഹർഷിതുല്യനായ രാമനാൽ സംസ്കരിക്കപ്പെട്ട്, തന്റേതായ പുണ്യവും ശുഭവുമായ ഗതി പ്രാപിച്ചു. അവസാനശ്ലോകത്തിലൂടെ കഥ വീണ്ടും മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു — ഉദകക്രിയ ചെയ്ത ആ രണ്ടുപേരും പക്ഷിശ്രേഷ്ഠനിൽ സ്ഥിരമായ മനസ്സ് അർപ്പിച്ച്, പിന്നെ സീതയെ കണ്ടെത്തുന്നതിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച്, വിഷ്ണുവും ഇന്ദ്രനുമെന്ന ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരെപ്പോലെ വനത്തിലേക്കു പോയി. ശോകം പ്രവൃത്തിയാൽ ശമിച്ചു, പ്രവൃത്തി ഇപ്പോൾ കർത്തവ്യമായി പരിണമിച്ചു — ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ ഉപസംഹാരം. അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവർ തെക്കേ ദിക്കു പിന്തുടർന്ന് ക്രൗഞ്ചാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലെ വൃത്തമാറ്റം ശ്രദ്ധേയമാണ് — അനുഷ്ടുപ്പുകൾ വിട്ട് ദീർഘവൃത്തം സ്വീകരിച്ച് കവി രണ്ടു ചിത്രങ്ങൾ സ്ഥിരമാക്കുന്നു — ഒന്ന് പക്ഷിയുടെ പുണ്യഗതി, മറ്റൊന്ന് രാജപുത്രന്മാരുടെ നിശ്ചയത്തോടെയുള്ള പ്രസ്ഥാനം. വിഷ്ണുവിന്റെയും ഇന്ദ്രന്റെയും ഉപമയിലൂടെ അവരുടെ തേജസ്സ് വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ചിട്ടും അവർ ഇപ്പോൾ ദേവന്മാരെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टषष्टितमः सर्गः॥ ६८॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക