॥वाल्मीकिरामायणम् ആരണ്യകാണ്ഡം · 62-ാം സർഗ്ഗം

ആരണ്യകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാമന്റെ വിലാപവും ലക്ഷ്മണനുള്ള സന്ദേശവും

മരങ്ങളിലും വള്ളികളിലും സീതയെ സങ്കല്പിക്കൽ, ശൂന്യമായ പർണശാല, കൈകേയിയുടെ സ്മരണ, അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങാനുള്ള നിഷേധം, ഭരതനും അമ്മമാർക്കുമുള്ള അന്ത്യസന്ദേശം

സീതയെ കാണാതെ ധർമാത്മാവായ രാമൻ ശോകത്താൽ ബോധം തളർന്ന് വിലപിച്ചു. കവി അവന്റെ അവസ്ഥ സൂക്ഷ്മമായി വർണിക്കുന്നു — അവളെ കാണുന്നതുപോലെ, എന്നാൽ കാണാതെ, കാമപീഡിതനായി അവൻ വിലാപത്തിൽ ആശ്രയിച്ച ‘ദുർവചമായ’ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘ദുർവച’ എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — പറയാൻപോലും പ്രയാസമുള്ള വാക്ക്. ശോകം അവന്റെ കാഴ്ചയെ വികലമാക്കുന്നു; അതിനാൽ മരങ്ങളിലും വള്ളികളിലും അവൻ സീതയെത്തന്നെ കാണുന്നു. ‘പൂക്കൾ ഏറെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന പ്രിയേ, നീ അശോകത്തിന്റെ ചില്ലകൾകൊണ്ട് നിന്നെ മറയ്ക്കുന്നു; എന്നാൽ നീ എന്റെ ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്നവൾ മാത്രമാകുന്നു’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. പിന്നെ വാഴത്തടപോലുള്ള അവളുടെ തുടകൾ വാഴയാൽ മറഞ്ഞിരുന്നിട്ടും അവൻ കാണുന്നു — ‘നിനക്ക് ഒളിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല’ എന്ന്. ചിരിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ കർണികാരവനത്തിൽ കഴിയുന്നു എന്നും അവൻ കരുതുന്നു. എന്നാൽ ആ നിമിഷംതന്നെ അവൻ ശാസിക്കുന്നു — ‘മതി നിന്റെ പരിഹാസം; അത് എനിക്കു വേദന മാത്രമേ തരുന്നുള്ളൂ. വിശേഷിച്ച് ആശ്രമസ്ഥാനത്ത് ഈ ചിരി ഉചിതമല്ല. നിന്റെ സ്വഭാവം പരിഹാസപ്രിയമാണെന്ന് എനിക്കു നന്നായി അറിയാം.’ ഇതാണ് ഈ ഭാഗത്തിന്റെ സവിശേഷത — സീതയുടെ കളിസ്വഭാവം ഓർത്തുകൊണ്ട് രാമൻ അതിലൂടെത്തന്നെ സ്വയം വഞ്ചിക്കുന്നു. ഈ സർഗം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒട്ടും ഇല്ല; അതിനാൽ ഇതിന്റെ പാഠം മുഴുവൻ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽനിന്നുതന്നെയാണ് എടുത്തിരിക്കുന്നത്. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ മനസ്സിൽ രണ്ട് അവസ്ഥകൾ ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — ഒന്ന് വിരഹവേദന, മറ്റൊന്ന് കളിയാണെന്ന പ്രതീക്ഷ. അശോകം, വാഴ, കർണികാരം എന്നീ മൂന്നു മരങ്ങൾ യഥാക്രമം വസ്ത്രത്തിന്റെയും തുടകളുടെയും ചിരിയിടത്തിന്റെയും സ്ഥാനത്ത് സങ്കല്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അശോകം’ എന്ന പേരിൽത്തന്നെ വിരോധം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ശോകം ഉണ്ടാക്കാത്തത് എന്നു പേരുള്ളതുതന്നെ ഇവിടെ ശോകം വളർത്തുന്നതായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു.

വഞ്ചന ഏറെനേരം നിലനിൽക്കുന്നില്ല. ‘വിശാലാക്ഷീ, വരൂ’ എന്നു വിളിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ അവൻ സത്യം കാണുന്നു — ‘ഇതാ നിന്റെ പർണശാല ശൂന്യമാണ്. സീതയെ രാക്ഷസന്മാർ ഭക്ഷിച്ചുവെന്നോ അപഹരിച്ചുവെന്നോ സുവ്യക്തം.’ ‘സുവ്യക്തം’ (വ്യക്തമായും) എന്ന പദത്തിലൂടെ സംശയം നിശ്ചയമായി മാറുന്നു. ‘ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ വിലപിക്കുമ്പോഴും അവൾ എന്റെ അടുത്തു വരുന്നില്ല’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു. പിന്നെ അവൻ പുറംലോകത്തെ സാക്ഷിയായി എടുക്കുന്നു — കണ്ണീരണിഞ്ഞ ഈ മാൻകൂട്ടങ്ങൾ രാത്രിഞ്ചരന്മാർ ദേവിയെ ഭക്ഷിച്ചുവെന്ന് പറയുന്നതുപോലെ. ഊമകളായ മൃഗങ്ങൾതന്നെയാണ് ഇവിടെ വാർത്താവാഹകർ. തുടർന്ന് ‘ഹാ എന്റെ ആര്യേ, നീ എവിടെപ്പോയി? ഹാ സാധ്വീ, വരവർണിനീ’ എന്ന് അവൻ നിലവിളിക്കുന്നു. പിന്നെ അവന്റെ ഓർമ അയോധ്യയിലേക്കു പോകുന്നു — ‘ഇന്ന് കൈകേയീദേവി കാമം സാധിച്ചവളാകും; സീതയോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ട ഞാൻ സീതയില്ലാതെ തിരിച്ചെത്തുന്നു.’ ‘ശൂന്യമായ അന്തഃപുരത്തിൽ ഞാൻ എങ്ങനെ പ്രവേശിക്കും? ലോകം എന്നെ വീര്യമില്ലാത്തവനെന്നും നിർദയനെന്നും പറയും.’ ഇങ്ങനെ വ്യക്തിപരമായ ശോകം ലോകലജ്ജയുമായി ചേരുന്നു; വിലാപം വീട്ടിലേക്കു തിരിയുന്നു. ‘സകാമാ’ (കാമം സാധിച്ചവൾ) എന്ന പദം കൈകേയി മുൻപ് വരം യാചിച്ചതിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; രാമന്റെ കാഴ്ചയിൽ സീതാഹരണവും അവളുടെ ആ വരത്തിന്റെ അന്തിമഫലംതന്നെ. ഇങ്ങനെ ഇപ്പോഴത്തെ ദുഃഖം മുൻപത്തെ കാരണവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘സീതയെ കൊണ്ടുപോയതുകൊണ്ട് എന്റെ ഭീരുത്വംതന്നെയാണ് വെളിപ്പെടുക’ എന്നു രാമൻ പറയുന്നു — അപവാദം ദുഃഖത്തിന്റേതു മാത്രമല്ല, അപകീർത്തിയുടേതുംകൂടിയാണ്. പിന്നെ അവൻ സീതയുടെ പിതാവിനെ ഓർക്കുന്നു — ‘വനവാസം കഴിഞ്ഞു മടങ്ങുമ്പോൾ കുശലം ചോദിക്കുന്ന മിഥിലാധിപനായ ജനകനെ ഞാൻ എങ്ങനെ നോക്കും? അവളില്ലാതെ എന്നെ കണ്ടാൽ മകളുടെ നാശത്താൽ തപിക്കുന്ന വിദേഹരാജൻ നിശ്ചയമായും മോഹാലസ്യത്തിന് അധീനനാകും.’ രാമന്റെ ശോകം തന്നിൽമാത്രം ഒതുങ്ങുന്നതല്ലെന്ന് കവി ഇതിലൂടെ കാണിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവരുടെ ദുഃഖവും അവൻ മുൻകൂട്ടി കാണുന്നു. അതിനാൽ അവൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു — ‘അല്ലെങ്കിൽ ഭരതൻ പാലിക്കുന്ന നഗരത്തിലേക്കു ഞാൻ പോകുകയില്ല. അവളില്ലാത്ത സ്വർഗംപോലും എനിക്കു ശൂന്യമാണ്.’ ഇവിടെ വനവാസത്തിന്റെ സമാപ്തിപോലും അവനു ഫലപ്രദമല്ല; സീതയില്ലാത്തിടത്ത് രാജ്യവും സ്വർഗവും ഒരുപോലെ ശൂന്യം. ഈ നിശ്ചയം അടുത്ത സന്ദേശത്തിനു ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു. ‘ഞാൻ പോകുകയില്ല’ എന്ന നിഷേധമാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവ്; അവിടെനിന്നാണ് അടുത്ത സന്ദേശം തുടങ്ങുന്നത്.

പിന്നെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘നീ എന്നെ വനത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് മംഗളമായ അയോധ്യാപുരിയിലേക്കു പോകൂ; ആ സീതയില്ലാതെ എനിക്ക് ഒരുവിധത്തിലും ജീവിക്കാനാവില്ല.’ തുടർന്ന് സന്ദേശങ്ങൾ ക്രമമായി പറയപ്പെടുന്നു — ‘ഭരതനെ മുറുകെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് എന്റെ വാക്കായി പറയുക — രാമൻ നിനക്ക് അനുവാദം തന്നിരിക്കുന്നു, ഭൂമിയെ പാലിക്കുക എന്ന്. എന്റെ അമ്മമാരായ കൈകേയിയെയും സുമിത്രയെയും കൗസല്യയെയും എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം യഥാവിധി അഭിവാദ്യം ചെയ്യണം; പ്രഭോ, എന്റെ വാക്കനുസരിച്ചു നടക്കുന്ന നീ അവരെ ശ്രദ്ധയോടെ സംരക്ഷിക്കണം.’ ഒടുവിൽ അവൻ സ്വന്തം അമ്മയെ ഓർക്കുന്നു — ‘ശത്രുസംഹാരകാ, സീതയുടെ ഈ നാശവും എന്റെ അവസ്ഥയും നീ വിസ്തരിച്ച് അമ്മയെ അറിയിക്കണം.’ ഇങ്ങനെ ദീനനായ രാഘവൻ വിലപിക്കുമ്പോൾ, ഭംഗിയുള്ള മുടിയുള്ള അവളില്ലാത്ത വനത്തിലെത്തിയ ലക്ഷ്മണനും ഭയത്താൽ മുഖം വിളറി, മനസ്സു വേദനിച്ച്, ഏറെ ആതുരനായി. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്. ഇങ്ങനെ ശോകത്തിന്റെ വിസ്താരത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. സന്ദേശത്തിന്റെ ക്രമത്തിനും അർഥമുണ്ട് — ആദ്യം രാജ്യം (ഭരതൻ), പിന്നെ അമ്മമാർ, ഒടുവിൽ എല്ലാം വിസ്തരിച്ചു പറയേണ്ട സ്വന്തം അമ്മ കൗസല്യ. ഇവിടെ രാമൻ കരയുക മാത്രമല്ല ചെയ്യുന്നത്; മരണത്തോടടുക്കുന്ന ഒരാൾ തന്റെ കാര്യങ്ങൾ വിഭജിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ ഏർപ്പാടുകൾ ചെയ്യുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ അവസ്ഥ അവസാനശ്ലോകത്തിൽ ഒരൊറ്റ വാക്യംകൊണ്ടു വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ ഒന്നും പറയുന്നില്ല, മനസ്സു വേദനിച്ചവനാകുന്നു എന്നു മാത്രം.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः॥ ६२॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക