॥वाल्मीकिरामायणम् ആരണ്യകാണ്ഡം · 61-ാം സർഗ്ഗം

ആരണ്യകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ശൂന്യമായ ആശ്രമത്തിൽ രാമന്റെ വിലാപം

ഒഴിഞ്ഞ പർണശാല കാണൽ, രാമന്റെ നിലവിളി, ലക്ഷ്മണന്റെ ഹിതവചനം, വനത്തിലും പർവതത്തിലുമുള്ള തിരച്ചിൽ, രാമന്റെ വിഹ്വലത

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മാരീചനെ കൊന്നു മടങ്ങിയ രാമൻ വനത്തിൽ സീതയെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ട് തളരാതെ അലഞ്ഞു. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം വീണ്ടും ആശ്രമസ്ഥലം നോക്കി അതു ശൂന്യമായി കാണുന്നു — അമ്പത്തെട്ടാം സർഗത്തിലും അറുപതാം സർഗത്തിലും കണ്ടതുപോലെ: പർണശാല സീതയില്ലാത്തതായിരിക്കുന്നു, ഇരിപ്പിടങ്ങൾ അവിടവിടെ എറിയപ്പെട്ടു ചിതറിക്കിടക്കുന്നു. ഈ രണ്ടും കവി വെവ്വേറെ പറയുന്നു, കാരണം ഒഴിഞ്ഞ ശാല വിരഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ചിതറിയ ഇരിപ്പിടങ്ങൾ ബലാത്കാരവും. എല്ലാ ഭാഗത്തും വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിയിട്ടും വൈദേഹിയെ കാണാതെ അദ്ദേഹം മനോഹരമായ കൈകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് ഉറക്കെ നിലവിളിക്കുന്നു. ആദ്യം അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനോടു ചോദിക്കുന്നു — ‘ആ വൈദേഹി എവിടെ, ഇവിടെനിന്ന് ഏതു ദേശത്തേക്കു പോയി, ആരാണ് എന്റെ പ്രിയയെ കൊണ്ടുപോയത്, അല്ലെങ്കിൽ ആരാണ് ഭക്ഷിച്ചത്?’ ഈ മൂന്നു ചോദ്യങ്ങൾ സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ ശോകവും മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം സീതയെത്തന്നെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു, അവൾ അടുത്തുതന്നെ കളിക്കുകയാണെന്നു കരുതുന്നതുപോലെ — ‘മരത്തിനു പിന്നിൽ ഒളിച്ച് എന്നെ കളിയാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ? നിന്റെ കളിയാക്കൽ മതി, അതീവ ദുഃഖിതനായ എന്നെ സമീപിക്കൂ.’ അവൾ ഏതു വിശ്വസ്തരായ മാൻകുട്ടികളോടൊപ്പം കളിച്ചിരുന്നുവോ, അവയും അവളില്ലാതെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ധ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ ഭൂമിക — ഇവിടെ ശോകം ഇപ്പോഴും ആശയോടു കലർന്നുനിൽക്കുന്നു. അപഹരണം ശങ്കിക്കുമ്പോഴും രാമൻ ഇപ്പോഴും സീതയുടെ കളിയും ശങ്കിക്കുന്നു.

ആശ വേഗംതന്നെ ക്ഷയിക്കുന്നു. രാമൻ പറയുന്നു — ‘സീതയില്ലാതെ ഞാൻ ജീവിക്കുകയില്ല; സീതാപഹരണത്തിൽനിന്നു ജനിച്ച മഹാശോകത്താൽ ഞാൻ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് പിതാവായ ദശരഥനിലേക്കു പോകുന്നു. അദ്ദേഹം തന്നെത്തന്നെ പിതാവിന്റെ മുൻപിൽ നിർത്തി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശകാരവാക്ക് കല്പിക്കുന്നു — ‘പരലോകത്തിൽ മഹാരാജാവ് എന്നെ തീർച്ചയായും കാണുകയും പറയുകയും ചെയ്യും — പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ട്, ആ വനവാസകാലം പൂർത്തിയാക്കാതെ നീ എങ്ങനെ എന്റെ അടുത്തെത്തി? കാമംപോലെ നടക്കുന്നവനും അനാര്യനും അസത്യവാദിയുമായ നിനക്കു ധിക്ക്’ എന്ന്. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ ആന്തരദുഃഖം ഇരട്ടിയായി കാണിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് ഭാര്യാവിരഹം, മറുവശത്ത് പിതൃപ്രതിജ്ഞയുടെ ഭംഗശങ്ക. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം വീണ്ടും സീതയോടുതന്നെ പറയുന്നു — ‘നിസ്സഹായനും ശോകസന്തപ്തനും ദീനനും മനോരഥം തകർന്നവനും ദയനീയനുമായ എന്നെ വനത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ എവിടെ പോകുന്നു, വരാരോഹേ? കീർത്തി വക്രബുദ്ധിയും നേരില്ലാത്തവനുമായ മനുഷ്യനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ നീയും എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കരുതേ, ഉപേക്ഷിക്കരുതേ, സുമധ്യമേ. നീയില്ലാതെ ഞാൻ എന്റെ ജീവിതം ത്യജിക്കും.’ ‘മാ മാ’ (അരുതേ, അരുതേ) എന്ന ആവർത്തനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആർത്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, സീതയെ കാണാനുള്ള കൊതിയോടെ, അതീവ ദുഃഖാർത്തനായി എല്ലായിടത്തും തിരഞ്ഞിട്ടും അദ്ദേഹം ജനകാത്മജയെ കണ്ടില്ല. ‘പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിട്ട്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ദശരഥനു നൽകിയ വാക്ക് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ആ കാലം’ എന്നതിലൂടെ പതിനാലു വർഷത്തെ വനവാസം നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. പിതാവ് പുത്രനെ ശകാരിക്കുകയല്ല, പുത്രന്റെ ആത്മനിന്ദതന്നെ പിതാവിന്റെ വായിലൂടെ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുകയാണ് — ഇതു വാല്മീകിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ കൗശലമാണ്. ജീവിതത്യാഗസങ്കല്പം ഇവിടെ ആദ്യമായി വ്യക്തമായി ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു; അതു തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു.

സീതയെ കണ്ടെത്താനാവാതെ ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ രാമൻ വിപുലമായ ചെളിയിൽ മുങ്ങിത്താഴുന്ന ആനയെപ്പോലെയായിരുന്നു. ഈ ഉപമ രാമന്റെ നിസ്സഹായത വഹിക്കുന്നു — ബലവാനായ ആനപോലും ചെളിയിൽ മുങ്ങിയാൽ സ്വയം കരകയറാനാവില്ല. അങ്ങനെയുള്ള ജ്യേഷ്ഠനെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ഹിതകാമനയോടെ അത്യന്തം പറഞ്ഞു — ‘മഹാബുദ്ധേ, വിഷാദിക്കരുത്; എന്നോടൊപ്പം ശ്രമിക്കൂ. അനേകം ഗുഹകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന ഈ ശ്രേഷ്ഠപർവതം മുന്നിൽത്തന്നെയുണ്ട്. മൈഥിലിക്കു കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതു പ്രിയമാണ്, അവൾ വനത്തിൽ മതിമറക്കുന്നവളുമാണ്; അവൾ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ നന്നായി പൂത്ത താമരപ്പൊയ്കയിലേക്കു പോയിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ മത്സ്യങ്ങളും വഞ്ജുലങ്ങളും നിറഞ്ഞ നദിയിലെത്തിയിരിക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ അങ്ങയെയും എന്നെയും പരീക്ഷിക്കാനും പേടിപ്പിക്കാനും ആഗ്രഹിച്ച് കാട്ടിൽ എവിടെയെങ്കിലും ഒളിച്ചിരിക്കാം.’ ഈ നാലു കല്പനകൾ ലക്ഷ്മണൻ ക്രമമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ഓരോന്നിലൂടെയും രാമന്റെ മനസ്സ് ഭീഷണമായ സാധ്യതയിൽനിന്ന് അകറ്റപ്പെടുന്നു. പിന്നെ അവൻ കാര്യം നിർദേശിക്കുന്നു — ‘ഹേ ശ്രീമാനേ, അവളെ അന്വേഷിക്കുന്നതിൽ നമുക്കു രണ്ടുപേർക്കും വേഗംതന്നെ ശ്രമിക്കാം; ജനകാത്മജ ഉള്ളിടമെല്ലാം — മുഴുവൻ വനവും — നമുക്കു തിരയാം. ഹേ കാകുത്സ്ഥാ, അങ്ങു കരുതുന്നുവെങ്കിൽ മനസ്സിനെ ശോകത്തിൽ വയ്ക്കരുത്.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ ശോകത്തെ പ്രവൃത്തികൊണ്ടു നേരിടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവന്റെ വാക്ക് കേവലം സാന്ത്വനമല്ല, വ്യക്തമായ ഒരു കർമപരിപാടിതന്നെ. രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ കവി ആദ്യം രാമന്റെ അവസ്ഥയും പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കും എന്ന ക്രമം സ്ഥാപിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ ഒരിക്കലും ‘സീത അപഹരിക്കപ്പെട്ടു’ എന്നു പറയുന്നില്ല; ഭീഷണമായ ആ വാക്കുതന്നെ അവൻ ഒഴിവാക്കുന്നു. അവന്റെ എല്ലാ സാധ്യതകളും നിർദോഷമാണ് — വനപ്രവേശം, താമരപ്പൊയ്കയിലേക്കുള്ള പോക്ക്, നദിയിലെത്തൽ, കളിയാക്കാനുള്ള ഒളിക്കൽ. ഇതിലൂടെ ആശ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, കർമം നിർദേശിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘എന്നോടൊപ്പം ശ്രമിക്കൂ’ എന്ന വാക്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — ശോകത്തിന്റെ പ്രതിവിധി ഏകാകിയായ ചിന്തയല്ല, ഒരുമിച്ചുള്ള ശ്രമമാണ്. അനുജൻ ഇവിടെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ബുദ്ധിയെത്തന്നെ വീണ്ടും ഉണർത്തുന്നു.

സൗഹാർദത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട രാമൻ ഏകാഗ്രനായി സൗമിത്രിയോടൊപ്പം തിരയാൻ തുടങ്ങി. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിനെ സ്ഥിരമാക്കുന്നു, എന്നാൽ ശോകം നശിപ്പിക്കുന്നില്ല. അവർ ഇരുവരും വനങ്ങളും പർവതങ്ങളും നദികളും തടാകങ്ങളും പൂർണമായി തിരഞ്ഞ് സീതയെ അന്വേഷിച്ചു. ‘നിഖിലേന’ (പൂർണമായി) എന്ന പദം കവി രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതിലൂടെ തിരച്ചിലിന്റെ പൂർണത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ആ പർവതത്തിന്റെ താഴ്‌വാരങ്ങളും പാറകളും ശിഖരങ്ങളും തിരഞ്ഞിട്ടും അവർ അവളെ കണ്ടെത്തിയില്ല. എല്ലായിടത്തും പർവതം തിരഞ്ഞശേഷം രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു — ‘സൗമിത്രേ, ശുഭമായ ഈ പർവതത്തിൽ ഞാൻ വൈദേഹിയെ കാണുന്നില്ല.’ പിന്നെ ദുഃഖസന്തപ്തനായ ലക്ഷ്മണൻ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ അലയുന്ന ദീപ്തതേജസ്വിയായ സഹോദരനോടു പറഞ്ഞു — ‘മഹാപ്രാജ്ഞാ, മഹാബാഹുവായ വിഷ്ണു ബലിയെ ബന്ധിച്ച് ഈ ഭൂമിയെ പ്രാപിച്ചതുപോലെ അങ്ങ് ജനകാത്മജയായ മൈഥിലിയെ പ്രാപിക്കും.’ ഈ ഉപമ അവതാരസ്മൃതി ഉണർത്തുന്നു, വിജയത്തിന്റെ നിശ്ചയവും വഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ടും ദുഃഖംകൊണ്ടു ബോധം തളർന്ന രാഘവൻ ദീനമായ സ്വരത്തിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു — ‘വനം മുഴുവൻ നന്നായി തിരഞ്ഞു, വിടർന്ന താമരകളുള്ള പൊയ്കകൾ കണ്ടു, അനേകം ഗുഹകളും അരുവികളുമുള്ള ഈ പർവതവും തിരഞ്ഞു; എന്നിട്ടും പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട വൈദേഹിയെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.’ ആറു പാദങ്ങളുള്ള ഈ ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലൂടെ ഒരൊറ്റ സംഖ്യയിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു; നിരാശയുടെ പരമകാഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി തിരച്ചിലിന്റെ ക്രമം കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം വിസ്തൃതമായ വനം, പിന്നെ നദികളും തടാകങ്ങളും, പിന്നെ ഒരു പർവതത്തിന്റെ താഴ്‌വാരങ്ങളും പാറകളും ശിഖരങ്ങളും. ക്ഷേത്രം ക്രമമായി ചുരുങ്ങുന്നു, നിരാശ ക്രമമായി വർധിക്കുന്നു. ‘നൈവ താമഭിജഗ്മതുഃ’ (അവർ അവളെ കണ്ടെത്തിയതേയില്ല) എന്ന നിഷേധം ദ്വിവചനത്തിലാണ് നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നത് — ഇരു സഹോദരന്മാരും ഒരുപോലെ വിഫലർ. രാമന്റെ മറുപടിയിലെ മൂന്ന് അർധശ്ലോകങ്ങൾ തിരഞ്ഞ മൂന്നു പ്രദേശങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — വനം, താമരപ്പൊയ്കകൾ, പർവതം — ഒടുവിൽ ‘കാണുന്നില്ല’ എന്ന ഒരേയൊരു നിഗമനം പറയുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ രണ്ടാമത്തെ ആശ്വാസവാക്കും വിഫലമാകുന്നു; ഇതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ശോകത്തിന്റെ ഈ അവസ്ഥ വാക്കുകൾകൊണ്ടു ശമിക്കുന്നില്ല എന്ന്. രാമന്റെ മറുപടിയിലെ ‘പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ടവൾ’ എന്ന വിശേഷണം സീതയുടെ സ്ഥാനം നിർണയിക്കുന്നു — അവൾ ജീവിതത്തെക്കാളും വലുതാണ്.

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട്, സീതാപഹരണത്താൽ മെലിഞ്ഞ്, ദീനനും ശോകബാധിതനുമായ രാമൻ ഒരു മുഹൂർത്തം വിഹ്വലനായി. എല്ലാ അംഗങ്ങളും തളർന്ന്, ബുദ്ധി നഷ്ടപ്പെട്ട്, ബോധമറ്റ്, ആതുരനും ദീനനുമായി അദ്ദേഹം തളർന്നിരുന്നു, ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ നെടുവീർപ്പിട്ടു. ‘നിഷസാദ’ (തളർന്നിരുന്നു) എന്ന ക്രിയ ശരീരത്തിന്റെ പതനം മാത്രമല്ല, മനസ്സിന്റെ അവസാദവും കാണിക്കുന്നു. പലതവണ നെടുവീർപ്പിട്ട്, താമരക്കണ്ണനായ രാമൻ കണ്ണീരോടെ തൊണ്ടയിടറി ‘ഹാ പ്രിയേ’ എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും നിലവിളിച്ചു. അപ്പോൾ പ്രിയബന്ധുവായ ലക്ഷ്മണൻ വിനീതനായി, വിനയത്തോടെ കൈകൂപ്പി പലവിധത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചു; അവൻ സ്വയവും ശോകാർത്തനായിരുന്നു എന്ന് കവി വിശേഷിച്ചും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നവനും ശോകഗ്രസ്തൻതന്നെ. എന്നാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ചുണ്ടുകളിൽനിന്ന് ഉതിർന്ന ആ വാക്ക് അനാദരിച്ച്, പ്രിയയായ സീതയെ കാണാതെ രാമൻ വീണ്ടും വീണ്ടും നിലവിളിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗം സമാധാനത്തോടെയല്ല, വർധിക്കുന്ന കരച്ചിലോടെയാണ് സമാപിക്കുന്നത്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ വിലാപംതന്നെ വിസ്താരം പ്രാപിക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ ക്രിയാപദങ്ങളാണ് പ്രധാനം — വിഹ്വലനായി, തളർന്നിരുന്നു, നെടുവീർപ്പിട്ട്, നിലവിളിച്ചു, വീണ്ടും നിലവിളിച്ചു. വാക്യങ്ങൾ കുറവ്, ശരീരചേഷ്ടകൾ ഏറെ; അതിലൂടെ ശോകം വാക്കുകളെ അതിക്രമിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അനാദൃത്യ’ (അനാദരിച്ച്) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി വ്യക്തമായി പറയുന്നു — രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ടില്ല എന്നല്ല, കേട്ടിട്ടും അതിനെ ആദരിച്ചില്ല എന്നാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः॥ ६१॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക