സർഗ്ഗം
വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും ചോദിക്കുന്ന രാമന്റെ വിലാപം
ശൂന്യമായ ആശ്രമം കണ്ട് രാമന്റെ വിലാപം, വൃക്ഷങ്ങളോടും മൃഗങ്ങളോടും ആനകളോടും പുലികളോടും സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ, ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടോ എന്ന ശങ്ക, വീണ്ടുമുള്ള അന്വേഷണം
അതിവേഗം വന്നുകൊണ്ടിരുന്ന രാമന്റെ ഇടത്തേ കണ്ണിന്റെ കീഴ്ഭാഗം തുടിച്ചു, അദ്ദേഹം കാലിടറി, ശരീരത്തിൽ വിറയലുണ്ടായി. ഈ അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ശ്രദ്ധിച്ച് അദ്ദേഹം ‘സീത സുഖമായിരിക്കുമോ’ എന്നു പറഞ്ഞു. ‘അപി’ എന്ന പ്രശ്നവാചകപദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആടിയുലയുന്ന ചിത്തം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സീതയെ കാണാനുള്ള കൊതിയോടെ തിടുക്കപ്പെട്ട് ആശ്രമത്തിലെത്തിയ അദ്ദേഹം ആ വാസസ്ഥാനം ശൂന്യമായി കണ്ട് ഉദ്വിഗ്നമനസ്കനായി. പിന്നെ വേഗത്തോടെ ചുറ്റിത്തിരിയുന്നതുപോലെ, അംഗങ്ങൾ എറിഞ്ഞുകൊണ്ട്, രഘുനന്ദനൻ അവിടവിടെ കുടിലിരുന്ന സ്ഥലം എല്ലാ ഭാഗത്തും നോക്കി കണ്ടു — പർണശാല സീതയില്ലാത്തതും ശ്രീ നഷ്ടപ്പെട്ടതും തകർന്നതുമായിരിക്കുന്നു, ഹേമന്തത്തിൽ മഞ്ഞേറ്റു നശിച്ച താമരപ്പൊയ്കപോലെ. ഈ ഉപമ അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — തണുപ്പുകൊണ്ട് താമരപ്പൊയ്കയുടെ പൂക്കൾ വാടുന്നു, എന്നാൽ അതു പിഴുതെറിയപ്പെടുന്നില്ല; അതുപോലെ പർണശാല നിലനിൽക്കുന്നു, എന്നാൽ അതിന്റെ ശോഭ പോയിരിക്കുന്നു. ഈ ഒരൊറ്റ ചിത്രത്തിലൂടെ കവി മുഴുവൻ സർഗത്തിന്റെയും ഭാവം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ‘അതിവേഗം വന്നുകൊണ്ടിരുന്ന’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ തിടുക്കം കാണിക്കുന്നു — തിടുക്കത്തിൽ പോകുന്നവനാണ് കാലിടറുന്നത്; പുറമേയുള്ള ഇടർച്ച ഉള്ളിലെ ഇടർച്ചയുടെ സൂചകമാണ്. ‘ഇടത്തേ കണ്ണിന്റെ കീഴ്ഭാഗം’ എന്ന സൂക്ഷ്മതയും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — വെറും കണ്ണ് എന്നല്ല, കീഴ്ക്കൺപോള എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ചാണ് കവി പറയുന്നത്. പുരുഷന്മാരുടെ ഇടതുവശം തുടിക്കുന്നത് അനിഷ്ടസൂചകമാണെന്ന് ശകുനശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; ഹിന്ദി ഭാഷ്യവും അങ്ങനെതന്നെ വിശദീകരിക്കുന്നു.
ആശ്രമം വൃക്ഷങ്ങളിലൂടെ കരയുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; അതിലെ പൂക്കൾ വാടിയിരിക്കുന്നു, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ദീനരാണ്, ശ്രീ നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, എല്ലാം തകർന്നിരിക്കുന്നു, വനദേവതകളാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ചിതറിക്കിടക്കുന്ന മാൻതോലുകളും ദർഭകളും, എറിയപ്പെട്ട ഇരിപ്പിടങ്ങളും പായകളും — ഈ ശൂന്യമായ കുടിൽസ്ഥലം കണ്ട് രാമൻ വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ചു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിലാപം ആദ്യം വികല്പരൂപത്തിൽ ഉദിക്കുന്നു — ‘അപഹരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കാം, മരിച്ചിരിക്കാം, നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ ആ ഭീരു ഒളിച്ചിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ വനത്തിലേക്കു പോയിരിക്കാം. അല്ലെങ്കിൽ പൂക്കളോ കായ്കളോ പറിക്കാൻ പോയിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ താമരപ്പൊയ്കയിലേക്കു പോയിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ വെള്ളത്തിനായി നദിയിലേക്കു പോയിരിക്കാം.’ ഇവിടെ കവി ശോകത്തിന്റെ ആദ്യാവസ്ഥ കാണിക്കുന്നു — മനസ്സ് സത്യം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല, സുഖം നൽകുന്ന വികല്പങ്ങൾ അന്വേഷിക്കുന്നു. രണ്ടു വരിയിണകളിലും വികല്പങ്ങളുടെ ക്രമം ഭയങ്കരത്തിൽനിന്നു സൗമ്യത്തിലേക്കു പോകുന്നു, കാരണം ഹൃദയം സ്വയംതന്നെ തന്നെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘വനദേവതകളാൽ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട’ എന്ന വാക്ക് ഗഹനമാണ് — ദേവതകൾപോലും നിൽക്കാത്തിടം എല്ലാവിധത്തിലും ശൂന്യമാണ്. ‘ചിതറിയ മാൻതോലും ദർഭയും, എറിയപ്പെട്ട ഇരിപ്പിടവും പായയും’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളിലൂടെ കവി സംഘർഷത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കേവലം അലങ്കോലമല്ല; വായനക്കാരൻ അവിടെ രാവണന്റെ ബലാത്കാരം കല്പിക്കുന്നു, രാമനാകട്ടെ ഇപ്പോഴും അറിയുന്നില്ല.
ശ്രമിച്ച് അന്വേഷിച്ചിട്ടും അദ്ദേഹം വനത്തിൽ പ്രിയയെ കണ്ടെത്തിയില്ല; ശോകംകൊണ്ടു ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള ആ ശ്രീമാൻ ഉന്മത്തനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. മരത്തിൽനിന്നു മരത്തിലേക്ക് ഓടി, പർവതങ്ങളിലേക്കും നദികളിലേക്കും നദങ്ങളിലേക്കും പോയി, ശോകമാകുന്ന ചെളിക്കടലിൽ മുങ്ങിക്കൊണ്ട് രാമൻ വിലപിച്ചുകൊണ്ട് അലഞ്ഞു. ‘ശോകപങ്കാർണവം’ എന്ന സമാസത്തിൽ ശോകം ഒരേസമയം ചെളിയും സമുദ്രവുമാണ് — ചെളിയിൽ ഗതി തടയപ്പെടുന്നു, സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോകുന്നു; രണ്ടും രാമന്റെ അവസ്ഥയെ ഉപമിക്കുന്നു. പിന്നെ ഈ സർഗത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ വൃക്ഷസംഭാഷണം ആരംഭിക്കുന്നു — ‘കദംബമേ, കദംബപ്പൂക്കളെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന എന്റെ പ്രിയയെ നീ കണ്ടുവോ? അറിയുമെങ്കിൽ ശുഭമുഖിയായ സീതയെക്കുറിച്ചു പറയൂ. കൂവളമേ, മിനുസമുള്ള തളിരുപോലെയുള്ളവളും മഞ്ഞപ്പട്ടുടുത്തവളും കൂവളക്കായ്പോലുള്ള സ്തനങ്ങളുള്ളവളുമായ അവളെ നീ കണ്ടുവെങ്കിൽ പറയൂ.’ ഓരോ വൃക്ഷത്തിന്റെയും പൂവിനോടോ കായോടോ സീതയെ ഉപമിക്കുന്നു — ഇതു കവിയുടെ രമണീയമായ രീതിയാണ്. ‘ഉന്മത്തനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു’ എന്ന പദം സർഗത്തിൽ മൂന്നുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നു (പത്താം, ഇരുപത്തിരണ്ടാം, മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകങ്ങളിൽ); അതിലൂടെ കവി രാമന്റെ അവസ്ഥയുടെ ക്രമവൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കദംബത്തോടും കൂവളത്തോടുമാണ് ആദ്യം ചോദിക്കുന്നത്, കാരണം അവയുടെ പൂവും കായും സീതയുടെ അംഗങ്ങളോടു തുലനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു; ഇങ്ങനെ ഓരോ ചോദ്യത്തിലും പ്രിയയുടെ ഓരോ അംഗം ഓർക്കപ്പെടുന്നു — വിരഹിയുടെ സ്വാഭാവികമായ വൃത്തിയാണിത്.
‘അർജുനമേ (നീർമരുതേ), അർജുനപ്പൂക്കളെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന എന്റെ പ്രിയയെക്കുറിച്ചു പറയൂ — ജനകന്റെ മെലിഞ്ഞ മകൾ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ടോ ഇല്ലയോ?’ ‘ഈ കകുഭം (മരുത്) കകുഭംപോലുള്ള തുടകളുള്ള മൈഥിലിയെ തീർച്ചയായും അറിയുന്നുണ്ട്, കാരണം ഈ വനസ്പതി വള്ളികളും തളിരുകളും പൂക്കളും നിറഞ്ഞ് ശോഭിക്കുന്നു. വണ്ടുകൾ പാടുന്ന നീ വൃക്ഷശ്രേഷ്ഠനാണ്; ഈ തിലകം തിലകപ്പൂക്കളെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവളെ തീർച്ചയായും അറിയുന്നുണ്ട്.’ ‘അശോകമേ, നീ ശോകം നീക്കുന്നവനാണ്; ശോകംകൊണ്ടു ബോധം നശിച്ച എന്നെ പ്രിയയെ കാണിച്ചുതന്ന് വേഗം നിന്റെ പേരുള്ളവനാക്കൂ’ — ഇതാണ് സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും മധുരമായ വാക്ക്; ഇവിടെ പേരിന്റെ അർഥംതന്നെ യാചിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പനയേ, പഴുത്ത പനങ്കായ്പോലുള്ള സ്തനങ്ങളുള്ള അവളെ നീ കണ്ടുവെങ്കിൽ, എന്നോടു നിനക്കു കാരുണ്യമുണ്ടെങ്കിൽ, ആ വരാരോഹയെക്കുറിച്ചു പറയൂ.’ ‘ഞാവലേ, ജാംബൂനദസ്വർണംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന അവളെ നീ കണ്ടുവെങ്കിൽ, പ്രിയയെ നീ അറിയുമെങ്കിൽ, ശങ്കയില്ലാതെ എന്നോടു പറയൂ.’ ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കൊന്നിനും ആരും ഉത്തരം നൽകുന്നില്ല; എല്ലായിടത്തും മൗനംതന്നെ. അതിലൂടെതന്നെ രാമന്റെ ഏകാകിത്വം ഇരട്ടിക്കുന്നു. ഈ ആറു ശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ കവി ഒരു നീണ്ട മാലതന്നെ രചിക്കുന്നു — ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും വൃക്ഷത്തിന്റെ പേര്, അതിന്റെ സവിശേഷത, പിന്നെ ചോദ്യം എന്ന മൂന്നും ആവർത്തിക്കുന്നു. അശോകത്തോടുള്ള പ്രാർഥനയാകട്ടെ എല്ലാറ്റിലും വിശിഷ്ടമാണ്, കാരണം അവിടെ പേരിന്റെ അർഥംതന്നെ യാചിക്കപ്പെടുന്നു — ‘നീ ശോകം നീക്കുന്നവൻ, അതിനാൽ എന്നെ നിന്റെ പേരുള്ളവനായ അശോകനാക്കൂ’ എന്ന്. ‘എന്നോടു നിനക്കു കാരുണ്യമുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്ന പനയോടുള്ള പ്രാർഥനയും — ജഡങ്ങളിൽനിന്നുപോലും കരുണ പ്രതീക്ഷിക്കുന്ന രാമൻ ഇവിടെ അത്യന്തം ദീനനായി തോന്നുന്നു.
‘അല്ലയോ കർണികാരമേ, ഇന്നു നീ പൂത്ത് അത്യന്തം ശോഭിക്കുന്നു; കർണികാരപ്പൂക്കളെ ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന ആ സാധ്വിയെ നീ കണ്ടുവെങ്കിൽ പറയൂ.’ പിന്നെ മഹായശസ്വിയായ രാമൻ മാവുകളുടെയും കടമ്പുകളുടെയും വലിയ സാലവൃക്ഷങ്ങളുടെയും പ്ലാവുകളുടെയും കുരവകങ്ങളുടെയും ധവങ്ങളുടെയും മാതളങ്ങളുടെയും അടുത്തുചെന്ന് നോക്കി, ഇലഞ്ഞികളോടും പുന്നാഗങ്ങളോടും ചന്ദനങ്ങളോടും കൈതകളോടും ചോദിച്ചുകൊണ്ട്, വനത്തിൽ ഭ്രാന്തനായി ഉന്മത്തനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം സ്ഥാവരങ്ങളിൽനിന്നു ജംഗമങ്ങളിലേക്കു പോകുന്നു — ‘മാനേ, മാൻകുട്ടിയുടെ കണ്ണുകളുള്ള മൈഥിലിയെ നീ അറിയുമോ? മാനിനെപ്പോലെ നോക്കുന്ന ആ കാന്ത പെൺമാനുകളോടൊപ്പമായിരിക്കാം.’ ‘ആനേ, ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈപോലുള്ള തുടകളുള്ള അവളെ നീ കണ്ടിരിക്കാം — നീ അവളെ അറിയുന്നുണ്ടെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; ശ്രേഷ്ഠഗജമേ, പറയൂ.’ ‘പുലിയേ, ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള എന്റെ പ്രിയ മൈഥിലിയെ നീ കണ്ടുവെങ്കിൽ, വിശ്വസിച്ചു പറയൂ; നിനക്ക് എന്നിൽനിന്നു ഭയമില്ല.’ പുലിക്കുപോലും അഭയം നൽകിയാണ് ചോദിക്കുന്നത് എന്നത് രാമന്റെ അവസ്ഥയുടെ പരമകാഷ്ഠയാണ്; ഭയത്തിന്റെ ഹേതുതന്നെ ഇപ്പോൾ അഭയദാതാവായി. ഇരുപത്തൊന്നും ഇരുപത്തിരണ്ടും ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി വൃക്ഷനാമങ്ങൾ എണ്ണിക്കൊണ്ടുതന്നെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു — മാവ്, കടമ്പ്, മഹാസാലം, പ്ലാവ്, കുരവകം, ധവം, മാതളം, ഇലഞ്ഞി, പുന്നാഗം, ചന്ദനം, കൈത എന്ന പതിനൊന്നു പേരുകൾ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മാത്രം. മാൻ, ആന, പുലി — മൂന്നും സീതയുടെ ഉപമാനങ്ങളായ അംഗങ്ങളുമായിത്തന്നെ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു: കണ്ണുകൾ മാനിന്റേത്, തുടകൾ ആനയുടെ തുമ്പിക്കൈയുടേത്, മുഖം ചന്ദ്രന്റേത്. ഇങ്ങനെ സ്ഥാവരവും ജംഗമവും — രണ്ടും രാമന്റെ വിരഹത്തിനു സാക്ഷികളാകുന്നു.
തുടർന്ന് രാമന്റെ ഭ്രമം തീവ്രമാകുന്നു — സീത മുന്നിൽത്തന്നെയുണ്ട്, വൃക്ഷങ്ങൾക്കിടയിൽ ഒളിക്കുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. ‘പ്രിയേ, എന്തിന് ഓടുന്നു? താമരക്കണ്ണീ, നിന്നെ ഞാൻ തീർച്ചയായും കണ്ടു. വൃക്ഷങ്ങൾകൊണ്ടു നിന്നെ മറച്ച് എന്തിന് എന്നോടു മിണ്ടാതിരിക്കുന്നു? നിൽക്കൂ, നിൽക്കൂ, വരാരോഹേ! എന്നോടു നിനക്കു കരുണയില്ലേ? നീ അത്രയ്ക്ക് തമാശക്കാരിയായിരുന്നില്ലല്ലോ; എന്തിന് എന്നെ അവഗണിക്കുന്നു? വരവർണിനീ, മഞ്ഞപ്പട്ടുകൊണ്ടുതന്നെ നിന്നെ തിരിച്ചറിയാം; ഓടുമ്പോഴും നിന്നെ ഞാൻ കണ്ടു; സൗഹൃദമുണ്ടെങ്കിൽ നിൽക്കൂ.’ ഈ ഉന്മാദം ക്ഷണികം മാത്രമാണ്; അതിൽനിന്നു മടങ്ങിവന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു — ‘അല്ലെങ്കിൽ അതവളല്ല; തീർച്ചയായും ആ മനോഹരമായി ചിരിക്കുന്നവൾ ഹിംസിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അല്ലാതെ കഷ്ടത്തിലായ എന്നെ അവൾ ഒരിക്കലും അവഗണിക്കുകയില്ല.’ അവഗണനയുടെ അസംഭവ്യതതന്നെ ഹിംസയുടെ പ്രമാണം എന്ന യുക്തി അത്യന്തം കരുണമാണ്. ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി ഉന്മാദത്തിന്റെ പൂർണചക്രം ഒരുമിച്ചു സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഭ്രമം, സംഭാഷണം, പരിഭവം, പിന്നെ മടങ്ങിവരവ്. ‘എന്തിന് ഓടുന്നു’ എന്ന ആദ്യചോദ്യം, ‘നിൽക്കൂ, നിൽക്കൂ’ എന്ന യാചന, ‘എന്തിന് എന്നെ അവഗണിക്കുന്നു’ എന്ന പരിഭവം, ‘സൗഹൃദമുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്ന അവസാനപ്രാർഥന — ക്രമമായി സ്വരം കൂടുതൽ മൃദുവാകുന്നു. ഇരുപത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിലാകട്ടെ അദ്ദേഹം സ്വയംതന്നെ ഭ്രമം ഭേദിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ യുക്തി വിചിത്രമാണ് — ‘അവൾക്ക് എന്നെ അവഗണിക്കാനാവില്ല, അതിനാൽ അവൾ ഇല്ലതന്നെ.’
‘തീർച്ചയായും ആ ബാലയെ മാംസഭോജികളായ രാക്ഷസന്മാർ എല്ലാ അംഗങ്ങളും വിഭജിച്ചു ഭക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു’ എന്നു നിശ്ചയിച്ച് രാമൻ അംഗപ്രത്യംഗം ഓർത്തു വിലപിക്കുന്നു — ‘ശുഭമായ പല്ലുകളും ചുണ്ടുകളും ഭംഗിയുള്ള മൂക്കും ശുഭകുണ്ഡലങ്ങളുമുള്ള, പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള ആ മുഖം ഗ്രസിക്കപ്പെട്ട് പ്രഭയറ്റുപോയി. ചെമ്പകത്തിന്റെ നിറമുള്ളതും കണ്ഠാഭരണത്തിനു യോജിച്ചതും കോമളവുമായ ആ ശുഭമായ കഴുത്ത് അവൾ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. തളിരുപോലെ കോമളമായ, എറിയപ്പെടുന്ന, തുമ്പുകൾ വിറയ്ക്കുന്ന ആ കൈകൾ കൈയാഭരണങ്ങളോടും തോൾവളകളോടുംകൂടി ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. ഞാനില്ലാതായപ്പോൾ, ധാരാളം ബന്ധുക്കളുണ്ടായിട്ടും, യാത്രാസംഘം ഉപേക്ഷിച്ചവളെപ്പോലെ അവൾ രാക്ഷസർക്കു ഭക്ഷണമായി ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടു.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനെ വിളിക്കുന്നു — ‘ഹാ മഹാബാഹോ ലക്ഷ്മണാ, നീ എവിടെയെങ്കിലും പ്രിയയെ കാണുന്നുണ്ടോ? ഹാ പ്രിയേ, ഹാ ഭദ്രേ, ഹാ സീതേ, എവിടെപ്പോയി?’ എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം വനത്തിൽനിന്നു വനത്തിലേക്ക് ഓടുന്നു; ചിലപ്പോൾ വേഗത്താൽ ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു, ചിലപ്പോൾ ബലമായി അലയുന്നു, ചിലപ്പോൾ ഉന്മത്തനെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. കാന്തയെ അന്വേഷിക്കുന്നതിൽ മുഴുകിയ അദ്ദേഹം വനങ്ങളിലും നദികളിലും പർവതങ്ങളിലും മലയരുവികളിലും കാടുകളിലും വേഗത്തോടെ, ഒരിടത്തും നിൽക്കാതെ അലയുന്നു. ഒടുവിൽ ആ വിപുലവും മഹത്തുമായ വനത്തിൽ ചെന്ന്, മൈഥിലിക്കുവേണ്ടി എല്ലായിടത്തും ചുറ്റിനടന്ന്, ആശ കൈവിടാതെ അദ്ദേഹം പ്രിയയെ തിരയുന്നതിൽ വീണ്ടും പരമമായ പരിശ്രമം ചെയ്തു. ‘അനിഷ്ഠിതാശഃ’ (ആശ അവസാനിക്കാത്തവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ശോകംപോലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശയെ കൊല്ലുന്നില്ല; ഈ ആശതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള കാണ്ഡങ്ങളിൽ സേതുബന്ധംവരെ അദ്ദേഹത്തെ നയിക്കുന്നത്. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി ‘നൂനം’, ‘വ്യക്തം’ (തീർച്ചയായും) എന്ന നിശ്ചയവാചകപദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു; അവയാൽ രാമന്റെ കല്പന പ്രത്യക്ഷമെന്നപോലെ ദൃഢമാകുന്നു. അംഗവർണനയും മുഖത്തിൽ ആരംഭിച്ച് കഴുത്ത്, പിന്നെ കൈകൾ എന്നിങ്ങനെ താഴോട്ടാണ് നീങ്ങുന്നത് — ഒരുവൻ പ്രിയയുടെ രൂപം ഓർമകൊണ്ടുതന്നെ കാണുന്നതുപോലെ. ‘വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ’ എന്ന ഒരൊറ്റ പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൾ ജീവനോടെതന്നെ ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടു എന്ന്; ഇതാണ് രാമന്റെ കല്പനയുടെ ക്രൗര്യം. ‘യാത്രാസംഘം ഉപേക്ഷിച്ചവൾ’ എന്ന ഉപമയും മർമസ്പർശിയാണ് — കാട്ടിൽ സംഘത്തിൽനിന്നു വേർപെട്ട ഏകാകിയായ യാത്രക്കാരനെപ്പോലെ, ധാരാളം ബന്ധുക്കളുണ്ടായിട്ടും അവൾ നിസ്സഹായയായിരുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ലക്ഷ്മണനെ വിളിക്കുന്നു — ഇതുവരെ രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കെന്നപോലെയാണ് സംസാരിച്ചിരുന്നത്; ഇവിടെയാകട്ടെ സഹോദരനെ ഓർക്കുന്നു. പിന്നെ വനത്തിൽനിന്നു വനത്തിലേക്ക് ഓടുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗതിയുടെ മൂന്നു തരങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ചുറ്റിത്തിരിയൽ, അലയൽ, ഉന്മത്തനെപ്പോലെ തോന്നൽ; ആറു പാദങ്ങളുള്ള ഈ മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലൂടെ ഒരൊറ്റ ദീർഘചിത്രം പൂർത്തിയാക്കുന്നു. ഒടുവിൽ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ച മുപ്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകം കൂടുതൽ ശാന്തമാണ് — അവിടെ വേഗമല്ല, സ്ഥിരമായ പരിശ്രമമാണുള്ളത്. ‘അനിഷ്ഠിതാശഃ’ എന്ന പദംതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള കഥയുടെ ബീജം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षष्टितमः सर्गः॥ ६०॥