സർഗ്ഗം
രാമലക്ഷ്മണസംവാദം
വഴിയിൽ രാമന്റെ ചോദ്യം, സീതയുടെ പരുഷവാക്കുകൾ ലക്ഷ്മണൻ അറിയിക്കുന്നു, രാമന്റെ വീണ്ടുമുള്ള ശകാരവും മാരീചവധവൃത്താന്തകഥനവും
ഈ സർഗം കാലക്രമത്തിൽ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിനു മുൻപുള്ളതാണ് — ‘അന്തരാ’ (ഇടയ്ക്ക്) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഈ സംഭാഷണം വഴിയിൽത്തന്നെ, ആശ്രമപ്രവേശത്തിനു മുൻപ്, നടന്നതാണെന്ന്. ആശ്രമത്തിൽനിന്നു വന്ന സൗമിത്രിയോട് രഘുനന്ദനൻ ദുഃഖത്തോടെ ഈ വാക്കു ചോദിച്ചു — ‘മൈഥിലിയെ വിട്ട് നീ എന്തിനു വന്നു? നിന്നിലുള്ള വിശ്വാസംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഞാൻ അവളെ വനത്തിൽ വിട്ടുപോന്നത്. മൈഥിലിയെ ഉപേക്ഷിച്ചു വന്ന നിന്നെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ ഞാൻ വലിയ പാപം ശങ്കിക്കുന്നു; സത്യം പറഞ്ഞാൽ എന്റെ മനസ്സ് വ്യഥിതമാണ്.’ പിന്നെ അദ്ദേഹം ശാരീരികനിമിത്തവും പറയുന്നു — ‘സീതയില്ലാതെ ദൂരെ വഴിയിൽ നിന്നെ കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ ഇടത്തേ കണ്ണും കൈയും ഹൃദയവും തുടിക്കുന്നു.’ ഇടതുവശം തുടിക്കുന്നത് പുരുഷന്മാർക്ക് അനിഷ്ടസൂചകമാണെന്ന് ശകുനശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ശുഭലക്ഷണനായ സൗമിത്രി വീണ്ടും ദുഃഖത്തിലാണ്ട് ദുഃഖിതനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു. ‘വീണ്ടും’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി കാണിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണന്റെ ദുഃഖവും ഇരട്ടിച്ചു, കാരണം സ്വയം നിർദോഷനായിരുന്നിട്ടും അവൻ ശകാരിക്കപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ആദ്യമായി ‘വിശ്വാസം’ എന്ന പദം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു — രാമൻ ലക്ഷ്മണനിൽ അർപ്പിച്ച വിശ്വാസംതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ ചോദ്യത്തിന്റെ വിഷയം. രാമന്റെ വാക്ക് ആരോപണമല്ല, ശങ്കമാത്രമാണ്; ‘സത്യം പറഞ്ഞാൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം തന്റെ അന്തഃകരണത്തിന്റെ അവസ്ഥതന്നെ അറിയിക്കുന്നു. കവി ഇവിടെ മൂന്നു ലക്ഷണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — കണ്ണ്, കൈ, ഹൃദയം; മൂന്നും ഇടതുവശത്തുള്ളവ, മൂന്നും അനിഷ്ടസൂചകം. ഇങ്ങനെ ബാഹ്യശകുനത്തോടൊപ്പം ആന്തരദുഃഖം ഒന്നായിത്തീരുന്നു.
ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ പുറപ്പാടിന്റെ കാരണം വ്യക്തമായി അറിയിക്കുന്നു — ‘സ്വന്തം ഇഷ്ടപ്രകാരം അവളെ ഉപേക്ഷിച്ച് ഞാൻ ഇവിടെ വന്നതല്ല; അവളുടെതന്നെ ഉഗ്രവാക്കുകളാൽ പ്രേരിതനായാണ് അങ്ങയുടെ അടുത്തെത്തിയത്.’ ‘കാമകാരേണ’ (സ്വേച്ഛയാ) എന്ന പദത്തിലൂടെ സ്വേച്ഛ നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ അവൻ സംഭവക്രമം വർണിക്കുന്നു — ‘ആര്യന്റേതെന്നപോലെ അത്യന്തം വികൃതമായ സ്വരത്തിൽ “ലക്ഷ്മണാ” എന്ന നിലവിളിയും “രക്ഷിക്കൂ” എന്ന വാക്കും മൈഥിലിയുടെ കാതിലെത്തി. ആ ആർത്തസ്വരം കേട്ട് അങ്ങയോടുള്ള സ്നേഹംകൊണ്ട് ഭയവിഹ്വലയായി കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവൾ “പോകൂ, പോകൂ” എന്ന് എന്നോടു വേഗം പറഞ്ഞു.’ ‘അങ്ങയോടുള്ള സ്നേഹംകൊണ്ട്’ എന്ന പദത്തിൽ സീതയുടെ പ്രേമംതന്നെ അവളുടെ വിവേകം അപഹരിക്കുന്നു എന്നു ധ്വനി. ‘അവൾ പലതവണ പ്രേരിപ്പിച്ചപ്പോൾ ഞാൻ മൈഥിലിയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ തന്റെ മറുപടി ഉദ്ധരിക്കുന്നു — ‘ഇദ്ദേഹത്തിനു ഭയമുണ്ടാക്കുന്ന ഒരു രാക്ഷസനെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. സമാധാനമായിരിക്കൂ, ഇതൊന്നുമല്ല; ആരോ ഇതു വിളിച്ചുപറഞ്ഞതാണ്.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ സീതയുടെ ശങ്ക ശമിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ അറിയിപ്പിൽ ഒരു പ്രത്യാരോപണവുമില്ല, വൃത്താന്തത്തിന്റെ യഥാവത്തായ കഥനംമാത്രം — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ശീലത്തിന്റെ പരിചായകം. ‘ആര്യന്റേതെന്നപോലെ’ എന്നതിലെ ‘എന്നപോലെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ വ്യക്തമാക്കുന്നു — സ്വരം രാമന്റേതായിരുന്നില്ല, അതിനോടു സദൃശമായിരുന്നു മാത്രം. സീതയുടെ വാക്കാകട്ടെ ‘പോകൂ, പോകൂ’ എന്നു രണ്ടുതവണ പറഞ്ഞതാണ്; അതിലൂടെ അവളുടെ തിടുക്കവും ഭയവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ ഉടൻതന്നെ പോയില്ല; ആദ്യം യുക്തികൾകൊണ്ട് അവളെ ആശ്വസിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.
ലക്ഷ്മണൻ യുക്തികൊണ്ടുതന്നെ സീതയെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു — ‘സീതേ, ദേവന്മാരെപ്പോലും രക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്ന ആ ആര്യൻ “രക്ഷിക്കൂ” എന്ന നിന്ദ്യവും നീചവുമായ വാക്ക് എങ്ങനെ പറയും? ആരോ ഏതോ കാരണത്താൽ എന്റെ സഹോദരന്റെ സ്വരം അനുകരിച്ച് വികൃതസ്വരത്തിൽ “ലക്ഷ്മണാ, എന്നെ രക്ഷിക്കൂ” എന്ന വാക്ക് ഉച്ചരിച്ചതാണ്. ശോഭനേ, ഭയംകൊണ്ടുള്ള “രക്ഷിക്കൂ” എന്ന വാക്ക് രാക്ഷസൻതന്നെയാണ് പറഞ്ഞത്; അവിടുന്ന് വ്യഥപ്പെടേണ്ടതില്ല, അതു നീചസ്ത്രീകൾക്കു ചേർന്നതാണ്.’ ഈ അവസാനവാക്ക് കഠിനമാണെങ്കിലും യുക്തിപൂർണമാണ് — നീചസ്ത്രീകളുടേതാണ് ഈ ചാഞ്ചല്യം എന്ന്. പിന്നെ അവൻ രാമന്റെ ബലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘വിഹ്വലതപ്പെടേണ്ട; സ്വസ്ഥയും ആകുലതയില്ലാത്തവളുമായിരിക്കൂ. യുദ്ധത്തിൽ രാഘവനെ പരാജയപ്പെടുത്താൻ കഴിയുന്ന ഒരു പുരുഷൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലുമില്ല, ജനിച്ചിട്ടില്ല, ജനിക്കുകയുമില്ല. ഇന്ദ്രൻ മുൻപിൽ നിൽക്കുന്ന ദേവന്മാർക്കുപോലും യുദ്ധത്തിൽ രാഘവൻ അജയ്യനാണ്.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം യുക്തിയും പിന്നെ സാന്ത്വനവും ഒടുവിൽ രാമന്റെ മഹിമയും അവതരിപ്പിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും ഭയാകുലയായ സീത അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ‘ദേവന്മാരെപ്പോലും രക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ ദേവത്വംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ദേവന്മാരുടെ രക്ഷകൻ എങ്ങനെ രക്ഷ യാചിക്കും? ‘ജനിച്ചതോ ജനിക്കുന്നതോ’ എന്നത് മൂന്നു കാലങ്ങളിലും വ്യാപിക്കുന്ന ഉക്തിയാണ് — ഭൂതവും വർത്തമാനവും ഭാവിയും എല്ലാം ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകളിൽ എവിടെയും ആത്മപ്രശംസയില്ല; എല്ലായിടത്തും സഹോദരന്റെ മഹിമ മാത്രം പാടപ്പെടുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട വൈദേഹി ബുദ്ധി മോഹിതയായി കണ്ണീർ പൊഴിച്ചുകൊണ്ട് ദാരുണമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘ബുദ്ധി മോഹിതയായി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവളുടെ ദോഷം കുറയ്ക്കുന്നു — വാക്കുകൾ അവളുടേതല്ല, മോഹത്തിന്റേതാണ് എന്ന്. ആ വാക്കുകൾ മൂന്ന് ആക്ഷേപങ്ങൾ വഹിക്കുന്നു — ‘നിനക്ക് എന്നിൽ അത്യധികം പാപമായ ഭാവമാണ് ഉറച്ചിരിക്കുന്നത്; സഹോദരൻ നശിച്ചാൽ എന്നെ പ്രാപിക്കാമെന്നു കരുതുന്നു, എന്നാൽ നിനക്കതു ലഭിക്കുകയില്ല. ഭരതനുമായുള്ള ഗൂഢാലോചനപ്രകാരമാണ് നീ രാമനെ അനുഗമിക്കുന്നത്, കാരണം അത്യധികം നിലവിളിക്കുന്ന ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു നീ ചെല്ലുന്നില്ല. ഒളിഞ്ഞു നടക്കുന്ന ശത്രുവായ നീ എനിക്കുവേണ്ടിയാണ് അനുഗമിക്കുന്നത്; രാഘവന്റെ ഒരു പഴുതു കാത്തിരിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്കു ചെല്ലാത്തത്.’ ഈ വാക്കുകളാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ശീലവും കുലഭക്തിയും സഹോദരസ്നേഹവും — എല്ലാം ആക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട അവൻ ക്ഷുഭിതനായി, ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, ക്രോധംകൊണ്ടു ചുണ്ടുകൾ വിറച്ച് ആശ്രമത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങി. ‘ചുണ്ടുകൾ വിറച്ച്’ എന്നത് നേരിട്ടുള്ള ദൃശ്യചിത്രമാണ് — വാക്കില്ല, വിറയ്ക്കുന്ന രണ്ടു ചുണ്ടുകൾ മാത്രം. സീതയുടെ ആക്ഷേപങ്ങൾ ക്രമമായി തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം കാമം, പിന്നെ ഭരതനുമായുള്ള ഗൂഢാലോചന, ഒടുവിൽ ശത്രുത്വം. ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ ഒന്നും മറുപടി പറയുന്നില്ല; അവന്റെ മൗനംതന്നെയാണ് അവന്റെ ഉത്തരം. കവിയാകട്ടെ അവന്റെ ക്രോധം ശരീരചിഹ്നങ്ങളിലൂടെ മാത്രം കാണിക്കുന്നു — ക്ഷോഭം, ചുവന്ന കണ്ണുകൾ, വിറയ്ക്കുന്ന ചുണ്ടുകൾ. സീതയുടെ ശങ്ക അടിസ്ഥാനരഹിതമാണെന്ന് വായനക്കാരനറിയാം; എങ്കിലും അവളുടെ ഭയവും സ്വാഭാവികമാണ് — ഇവിടെയാണ് കവിയുടെ കരുണ.
ഇങ്ങനെ പറയുന്ന സൗമിത്രിയോട് സന്താപംകൊണ്ടു മോഹിതനായ രാമൻ പറഞ്ഞു — ‘സൗമ്യാ, അവളില്ലാതെ നീ ഇവിടെ വന്നത് ദുഷ്കൃതമായി. രാക്ഷസന്മാരെ തടയാൻ ഞാൻ സമർഥനാണെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും മൈഥിലിയുടെ ഈ ക്രോധവാക്കുകൊണ്ട് നീ പുറപ്പെട്ടു. മൈഥിലിയെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ ഇവിടെയായിരിക്കുന്നതിൽ ഞാൻ നിന്നിൽ സന്തുഷ്ടനല്ല; ക്രുദ്ധയായ ഒരു സ്ത്രീയുടെ പരുഷവാക്കു കേട്ട് നീ ഇവിടെ വന്നതിലും ഇല്ല. സീതയാൽ പ്രേരിതനായി ക്രോധത്തിനു വശനായി നീ എന്റെ ആജ്ഞ പാലിച്ചില്ല — ഇത് എല്ലാവിധത്തിലും നിനക്ക് അനുചിതമായി.’ ‘അപനീതം’ എന്നത് അനൗചിത്യം കുറിക്കുന്ന പദമാണ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം പ്രമാണം ഹാജരാക്കുന്നു — ‘ഏതു മൃഗരൂപത്താലാണോ ഞാൻ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു ദൂരേക്കു കൊണ്ടുപോകപ്പെട്ടത്, ആ രാക്ഷസൻ എന്റെ ശരമേറ്റ് കിടക്കുന്നു.’ ഒടുവിൽ രണ്ടു ദീർഘവൃത്തശ്ലോകങ്ങളിലൂടെ അദ്ദേഹം വധം വർണിക്കുന്നു — ‘വില്ലുകുലച്ച് ശരം തൊടുത്ത് ലീലയോടെ വിട്ട ബാണംകൊണ്ട് ഞാൻ അടിച്ചപ്പോൾ അവൻ മൃഗശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച് വിഹ്വലസ്വരമുള്ള, തോൾവളയണിഞ്ഞ രാക്ഷസനായി. ശരമേറ്റ അവൻതന്നെ ആർത്തസ്വരത്തിൽ എന്റെ സ്വരം അനുകരിച്ച്, ഏറെ ദൂരം കേൾക്കുന്ന അതിദാരുണമായ ആ വാക്ക് ഉച്ചരിച്ചു — അതുകേട്ടാണ് നീ മൈഥിലിയെ വിട്ടു വന്നത്.’ ഇങ്ങനെ ഇരു സഹോദരന്മാരുടെയും നിർദോഷത വ്യക്തമാകുന്നു; എന്നിട്ടും സീത നഷ്ടപ്പെട്ടു — ഇതുതന്നെയാണ് നിയതിയുടെ ക്രീഡ. രാമന്റെ ശകാരം ഇവിടെ ന്യായരൂപമാണ് — ‘ശാസനം’ (ആജ്ഞ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം തന്റെ ആജ്ഞതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അത് ‘സീതയെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്’ എന്നായിരുന്നു. എന്നാൽ ലക്ഷ്മണൻ ഒരു ധർമസങ്കടത്തിൽ അകപ്പെട്ടിരുന്നു എന്നും അദ്ദേഹത്തിനറിയാം — സ്ത്രീയുടെ ആജ്ഞയും സഹോദരന്റെ ആജ്ഞയും പരസ്പരവിരുദ്ധമായിരുന്നു. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകംമുതൽ രാമൻ പ്രമാണം അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ താൻ കപടത്തിനു വശനായി എന്ന് ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം മനസ്സിലാക്കട്ടെ. സർഗാന്ത്യത്തിൽ ഇരു സഹോദരന്മാരും സത്യം അറിയുന്നു; എന്നാൽ അറിവ് വൈകിയാണ് വന്നത് — ഇതുതന്നെയാണ് ഈ പ്രകരണത്തിന്റെ കരുണയുടെ മൂലം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः॥ ५९॥