॥वाल्मीकिरामायणम् ആരണ്യകാണ്ഡം · 58-ാം സർഗ്ഗം

ആരണ്യകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ശൂന്യമായ ആശ്രമത്തിൽ രാമന്റെ സീതാവിരഹവ്യഥ

‘ആ വൈദേഹി എവിടെ’ എന്ന് ലക്ഷ്മണനോടുള്ള രാമന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ, വനവാസം വിഫലമാകുമോ എന്ന ശങ്ക, ജീവിതത്യാഗപ്രതിജ്ഞ, ജനസ്ഥാനത്ത് ശൂന്യമായ ആശ്രമം കാണൽ

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ ശകാരിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ ആ ശകാരംതന്നെ ചോദ്യപരമ്പരയായി വിസ്തരിക്കപ്പെടുന്നു. വൈദേഹിയില്ലാതെ വന്ന ദീനനും ശൂന്യനുമായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് ധർമാത്മാവായ ദശരഥപുത്രൻ ചോദിച്ചു. ‘ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ട എന്നെ അയോധ്യയിൽനിന്ന് അനുഗമിച്ചവൾ, നീ വിട്ടിട്ട് ഇവിടെ വന്നവൾ — ആ വൈദേഹി എവിടെ?’ എന്ന് ഒന്നാമത്തെ ചോദ്യം. ‘രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ദീനനായി ദണ്ഡകങ്ങളിൽ അലയുന്ന എനിക്ക് ദുഃഖത്തിൽ സഹായിയായിരുന്നവൾ — ആ നേർത്ത അരക്കെട്ടുള്ളവൾ എവിടെ?’ എന്ന് രണ്ടാമത്തേത്. ‘ആരില്ലാതെ ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും ജീവിക്കാൻ എനിക്കാവില്ലയോ, ദേവകന്യകയ്ക്കു തുല്യയായ ആ പ്രാണസഹായി സീത എവിടെ?’ എന്ന് മൂന്നാമത്തേത്. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം തന്റെ മൂല്യനിർണയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘ലക്ഷ്മണാ, ഉരുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ ശോഭയുള്ള ജനകാത്മജയില്ലാതെ ദേവന്മാരുടെയും ഭൂമിയുടെയും ആധിപത്യംപോലും ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുകയില്ല.’ ഓരോ ശ്ലോകത്തിലും ‘ക്വ സാ’ (അവൾ എവിടെ) എന്ന ആവർത്തനത്തിലൂടെ കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ വ്യാകുലത കാണിക്കുന്നു; ചോദ്യങ്ങൾ ഉത്തരം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നില്ല, ശോകത്തിന്റെ ആവിഷ്കാരം മാത്രമാണ്. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ സ്നേഹത്തിന്റെ മൂന്നു തലങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — അനുഗാമിനി, ദുഃഖസഹായി, പ്രാണസഹായി; ഈ വിശേഷണങ്ങൾ ക്രമമായി ബാഹ്യത്തിൽനിന്ന് ആന്തരത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ‘ശൂന്യൻ’ എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വിശേഷണം രണ്ടുവിധത്തിൽ അർഥപൂർണമാണ് — സീതയില്ലാത്തവൻ, മനസ്സുകൊണ്ടു ശൂന്യനായവൻ. ‘ധർമാത്മാവ്’ എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശോകത്തിലും അദ്ദേഹം ധർമം കൈവിടുന്നില്ല.

പിന്നെ രാമന്റെ ചിന്ത വീട്ടിലേക്കു പോകുന്നു. ‘പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട വൈദേഹി ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ടോ? വീരാ, എന്റെ വനവാസം വിഫലമാകുകയില്ലല്ലോ?’ എന്ന് അദ്ദേഹം ചോദിക്കുന്നു — വനവാസത്തിന്റെ മുഴുവൻ പ്രയോജനവും സീതയുടെ രക്ഷണത്തിലാണ് നിഹിതമായിരുന്നത് എന്നു ധ്വനി. ‘സൗമിത്രേ, സീത കാരണം ഞാൻ മരിക്കുകയും നീ ഒറ്റയ്ക്ക് അയോധ്യയിലേക്കു പോകുകയും ചെയ്താൽ ആഗ്രഹം നിറവേറിയ കൈകേയി സുഖിക്കുമോ? മകൻ മരിച്ച ദുഃഖിതയായ കൗസല്യ, പുത്രനോടും രാജ്യത്തോടുംകൂടി ലക്ഷ്യം നേടിയ കൈകേയിയെ സൗമ്യതയോടെ സേവിക്കുമോ?’ — ഇവിടെ രാമന്റെ ശോകം സ്വജനങ്ങളുടെ ഭാവിയിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — ‘വൈദേഹി ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ഞാൻ വീണ്ടും ആശ്രമത്തിലേക്കു പോകും; അവൾ മരിച്ചിരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ഞാൻ പ്രാണൻ ത്യജിക്കും. ആശ്രമത്തിലെത്തുന്ന എന്നോട് വൈദേഹി സംസാരിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, പുഞ്ചിരിയോടെ അവൾ എന്റെ മുൻപിൽ നിൽക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ നശിക്കും.’ രണ്ടുതവണ ‘നശിക്കും’, ‘ത്യജിക്കും’ എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം തന്റെ ജീവിതം സീതയുടെ ജീവിതത്തിൽത്തന്നെ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഈ പ്രകരണത്തിൽ ആദ്യമായി കൈകേയിയുടെ പേര് ഇവിടെ എടുക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ മനസ്സിൽ വനവാസത്തിന്റെ മൂലദുഃഖം ഇപ്പോഴും ജീവിക്കുന്നു. ‘സുഖിത’, ‘ആഗ്രഹം നിറവേറിയവൾ’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ കൈകേയിയുടെ തൃപ്തിയും ‘മകൻ മരിച്ച ദുഃഖിത’ എന്ന പദങ്ങളിലൂടെ കൗസല്യയുടെ ദൈന്യവും വിരുദ്ധമായി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശോകം വ്യക്തിപരമായതിൽനിന്ന് കുലവ്യാപിയായ വിസ്താരം പ്രാപിക്കുന്നു.

‘ലക്ഷ്മണാ, പറയൂ — വൈദേഹി ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ടോ ഇല്ലയോ? നീ അശ്രദ്ധനായിരിക്കെ ആ പാവം രാക്ഷസന്മാരാൽ ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ടോ?’ എന്നു രാമൻ വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു. ‘സുകുമാരിയും ബാലയും ഒരിക്കലും ദുഃഖം അനുഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്തവളുമായ ആ വൈദേഹി എന്റെ വിയോഗംകൊണ്ടു മനസ്സുതളർന്ന് തീർച്ചയായും ശോകിക്കുന്നുണ്ടാകും’ എന്നും പറയുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം രാക്ഷസന്റെ കപടം വ്യക്തമായി വർണിക്കുന്നു — ‘വക്രബുദ്ധിയും അതിദുരാത്മാവുമായ ആ രാക്ഷസൻ ഉറക്കെ “ലക്ഷ്മണാ” എന്നു വിളിച്ച് എല്ലാവിധത്തിലും നിനക്കും ഭയം ജനിപ്പിച്ചു. എന്റേതുപോലുള്ള ആ സ്വരം വൈദേഹിയും കേട്ടു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; ഭയന്ന അവൾ നിന്നെ അയച്ചു, നീ എന്നെ കാണാൻ വേഗം വന്നു.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ദോഷം കുറയ്ക്കുന്നു; എന്നിട്ടും പരിണാമം ക്ഷമിക്കുന്നില്ല — ‘വനത്തിൽ സീതയെ ഉപേക്ഷിച്ചതിലൂടെ എല്ലാവിധത്തിലും കഷ്ടമാണ് ചെയ്തത്; ക്രൂരരായ രാക്ഷസർക്കു പ്രതികാരം ചെയ്യാൻ അവസരംതന്നെ നൽകി.’ ‘അന്തരം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് പഴുതും അവസരവും പറയപ്പെടുന്നു; ഖരവധത്തിനുള്ള പ്രതികാരമാണ് അവരുടെ ലക്ഷ്യമെന്ന് രാമനറിയാം. ‘വ്യക്തം’ (തീർച്ചയായും) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ തന്റെ അനുമാനം നിശ്ചയമെന്നപോലെ പറയുന്നു; എന്നാൽ അദ്ദേഹം ഇപ്പോഴും സീതയുടെ ശോകം മാത്രമാണ് കല്പിക്കുന്നത്, അപഹരണമല്ല. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ശകാരം വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു, കാരണം ലക്ഷ്മണന്റെ പുറപ്പാടുതന്നെയാണ് എല്ലാ അനർഥത്തിന്റെയും മൂലം എന്ന് രാമന്റെ മനസ്സിനു തോന്നുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ ന്യായബുദ്ധി ശോകത്തോടു പോരാടുന്നതു കാണാം.

‘ഖരവധംകൊണ്ടു ദുഃഖിതരായ മാംസഭോജികളായ രാക്ഷസന്മാർ — ആ ഘോരന്മാരാൽ സീത കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കും, സംശയമില്ല’ എന്ന് രാമൻ സ്വയംതന്നെ വിധി പറയുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് വിലാപമായി മാറുന്നു — ‘അയ്യോ ശത്രുനാശനാ, ഞാൻ എല്ലാവിധത്തിലും വിപത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഇനി ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? ഇങ്ങനെയൊന്ന് അനുഭവിക്കാനുണ്ടായിരുന്നു എന്നു ഞാൻ ശങ്കിക്കുന്നു.’ ‘പ്രാപ്തവ്യം’ (അനുഭവിക്കാനുണ്ടായിരുന്നത്) എന്ന പദത്തിലൂടെ ദൈവത്തിന്റെ അനിവാര്യത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ വരാരോഹയായ സീതയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ രാഘവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം തിടുക്കത്തിൽ ജനസ്ഥാനത്തെത്തി. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചിരിക്കുന്നു — ആർത്തരൂപനായ അനുജനെ ശകാരിച്ചുകൊണ്ട്, വിശപ്പും ക്ഷീണവും ദാഹവുംകൊണ്ടു നെടുവീർപ്പിട്ട്, ഉണങ്ങിയ മുഖത്തോടെ വിഷണ്ണനായി അദ്ദേഹം വാസസ്ഥാനത്തെത്തി അതു ശൂന്യമായി കാണുന്നു. പിന്നെ സ്വന്തം ആശ്രമത്തിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങി, ചില വിഹാരസ്ഥലങ്ങൾ പിന്തുടർന്ന്, വാസഭൂമിയിൽ ‘ഇതാണത്’ എന്ന് ഓർത്ത് അദ്ദേഹം രോമാഞ്ചമണിഞ്ഞ് വ്യഥിതനായി. ഹർഷവും ശോകവും ഒരേ നിമിഷത്തിൽ കൂടിച്ചേർന്നു — സ്മൃതിയുടെ സുഖവും വർത്തമാനത്തിന്റെ ദുഃഖവും; ഈ ചിത്രത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. ‘ആശ്രമത്തിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങി’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ആഴമുള്ള ജലത്തിലെന്നപോലുള്ള പ്രവേശം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ശൂന്യതയും ആഴമുള്ളതാണല്ലോ. ഇതുവരെയുള്ള വിലാപമെല്ലാം അനുമാനമൂലകമായിരുന്നു; ഈ നിമിഷംമുതൽ അതു പ്രത്യക്ഷമൂലകമാകും. ‘ഇതാണത്’ എന്ന ക്രീഡാസ്ഥാനസ്മരണ അത്യന്തം കരുണമാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डेऽष्टपञ्चाशः सर्गः॥ ५८॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക