॥वाल्मीकिरामायणम् ആരണ്യകാണ്ഡം · 56-ാം സർഗ്ഗം

ആരണ്യകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സീതയുടെ മറുപടിയും അശോകവനികയിലേക്കുള്ള കൊണ്ടുപോകലും

പുൽക്കൊടി ഇടയിൽവച്ച് നിർഭയമായ മറുപടി, രാമന്റെ മാഹാത്മ്യവർണന, യജ്ഞവേദിയുടെയും ചണ്ഡാലന്റെയും ഉപമ, പന്ത്രണ്ടു മാസത്തെ അവധി, രാക്ഷസികൾ അശോകവനികയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകൽ

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാവണന്റെ ദീർഘമായ പ്രലോഭനവാക്കുകൾ കേട്ടിട്ടും സീത മൗനംതന്നെ ആശ്രയിച്ചിരുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ആ മൗനം ഭേദിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട, ശോകത്താൽ മെലിഞ്ഞ വൈദേഹി നിർഭയയായി, ഒരു പുൽക്കൊടി ഇടയിൽ വച്ച് രാവണനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു. പുൽക്കൊടി വയ്ക്കൽ പതിവ്രതയുടെ ആചാരമാണ് — പരപുരുഷനോടു നേരിട്ടു സംഭാഷണം അരുത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കാൻ ഇടയിൽ പുൽക്കൊടിയെത്തന്നെ ദൂതനായി വയ്ക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ കവി അവളുടെ ശീലവും നിർഭയതയും ഒറ്റയടിക്കു കാണിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൾ ഉത്തരം സ്വന്തം വാക്കുകൊണ്ടല്ല, ഭർത്തൃകുലത്തിന്റെ പരിചയംകൊണ്ടാണ് ആരംഭിക്കുന്നത് — ‘ധർമത്തിന്റെ അചലമായ സേതുപോലെ സത്യസന്ധനായി അറിയപ്പെട്ട ദശരഥൻ എന്ന രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രനാണ് ആ രാഘവൻ. രാമൻ എന്ന ആ ധർമാത്മാവ് മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനാണ്, ദീർഘബാഹുവും വിശാലാക്ഷനും; അദ്ദേഹമാണ് എന്റെ ദൈവവും ഭർത്താവും. ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ ജനിച്ച, സിംഹത്തിന്റെ ചുമലുകളുള്ള, മഹാദ്യുതിയായ അദ്ദേഹം സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം നിന്റെ പ്രാണൻ അപഹരിക്കും. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുൻപിൽവച്ച് നീ എന്നെ ബലമായി ധർഷിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, ജനസ്ഥാനത്തു ഖരനെപ്പോലെ നീയും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുമായിരുന്നു. നീ പറഞ്ഞ ഘോരരൂപികളും മഹാബലരുമായ ഈ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം രാഘവന്റെ മുൻപിൽ വിഷമില്ലാത്തവരാകും — ഗരുഡനെ കണ്ട സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ.’ ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ സീതയുടെ വാഗ്‌രീതി രാവണന്റേതിനു വിപരീതമാണ് — അവൻ തന്നെത്തന്നെ വർണിക്കുന്നു, അവളാകട്ടെ ഭർത്താവിനെ; അവൻ ഐശ്വര്യം എണ്ണുന്നു, അവളാകട്ടെ കുലവും ധർമവും. ‘ദൈവതം സ പതിർമമ’ (അദ്ദേഹമാണ് എന്റെ ദൈവവും ഭർത്താവും) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ ആധാരംതന്നെ പറയുന്നു. ‘അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുൻപിൽവച്ച് ഞാൻ’ എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ അവൾ രാവണന്റെ മോഷണകർമം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ശൂരനായിരുന്നെങ്കിൽ രാമന്റെ മുൻപിൽവച്ചുതന്നെ ചെയ്യുമായിരുന്നു.

സീത ഇപ്പോൾ രാമന്റെ ശസ്ത്രബലം വർണിക്കുന്നു — ‘അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഞാണിൽനിന്നു വിട്ട, സ്വർണാലങ്കാരമുള്ള ശരങ്ങൾ ഗംഗയുടെ കരയെ തിരമാലകളെന്നപോലെ നിന്റെ ശരീരം തകർക്കും.’ പിന്നെ അവൾ രാവണന്റെ വരദാനംതന്നെ നിഷ്ഫലമെന്നു കാണിക്കുന്നു — ‘രാവണാ, അസുരന്മാർക്കോ ദേവന്മാർക്കോ നീ അവധ്യനാണെങ്കിലും, ഈ അതിമഹത്തായ വൈരം ഉണ്ടാക്കിയിട്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൈയിൽനിന്നു ജീവനോടെ നീ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല.’ ഇവിടെ സീത സൂക്ഷ്മമായ ഒരു യുക്തി ആശ്രയിക്കുന്നു — ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ദേവാസുരന്മാരിൽനിന്നു മാത്രമേ രക്ഷ നൽകുന്നുള്ളൂ, മനുഷ്യനിൽനിന്നല്ല; അതിനാൽ രാമൻതന്നെയാണ് അവന്റെ അന്തകൻ. ‘ആ ബലവാനായ രാഘവൻ നിന്റെ ശേഷിക്കുന്ന ജീവിതത്തിന് അന്ത്യം കുറിക്കും; യൂപത്തിൽ കെട്ടിയ പശുവിനെപ്പോലെ നിന്റെ ജീവിതം ദുർലഭമാണ്. രോഷംകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന ദൃഷ്ടിയോടെ ആ രാമൻ നിന്നെ നോക്കിയാൽ, രാക്ഷസാ, ഇന്നുതന്നെ നീ ദഹിച്ചുപോകും — രുദ്രനാൽ മന്മഥനെന്നപോലെ. ചന്ദ്രനെ ആകാശത്തുനിന്നു ഭൂമിയിലേക്കു വീഴ്ത്താനോ നശിപ്പിക്കാനോ കഴിയുന്നവൻ, സാഗരം വറ്റിക്കാൻ കഴിയുന്നവൻ — അദ്ദേഹത്തിനുതന്നെ സീതയെ മോചിപ്പിക്കാനാകും.’ ഒടുവിൽ അവൾ ഭാവിയെ വർത്തമാനമെന്നപോലെ പറയുന്നു — ‘നീ പ്രാണൻ പോയവനാണ്, ശ്രീ പോയവനാണ്, സത്ത്വം പോയവനാണ്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പോയവനാണ്; നീ ചെയ്തതുകൊണ്ട് ലങ്കയും വൈധവ്യം പ്രാപിക്കും.’ ‘ഗതാസുഃ’ (പ്രാണൻ പോയവൻ) തുടങ്ങിയ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ ഭൂതകാലമെന്നപോലെ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു, അർഥം ഭാവികാലത്തേതാണെങ്കിലും — ഇതുതന്നെയാണ് സീതയുടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢത. ലങ്കയുടെ വൈധവ്യം എന്ന കല്പനയും വിശിഷ്ടമാണ് — നഗരം പത്നിയായും രാജാവ് ഭർത്താവായും കല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ പിന്നീട് യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ സത്യമാകുന്നു. രുദ്രൻ മന്മഥനെ ദഹിപ്പിച്ചതിന്റെ ഉപമ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിന്റെ മാത്രം സവിശേഷതയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അതില്ല.

സീത തന്റെ അപഹരണത്തിന്റെ അധർമം അവതരിപ്പിക്കുന്നു — ‘ഭർത്താവിന്റെ അരികിൽനിന്ന് ബലമായി എന്നെ വേർപിരിച്ചതിനാൽ, നിന്റെ ആ പാപകർമം സുഖകരമായ പരിണാമത്തിൽ കലാശിക്കുകയില്ല. മഹാദ്യുതിയായ എന്റെ ഭർത്താവ് ദേവരനോടൊപ്പം നിർഭയനായി, വീര്യം ആശ്രയിച്ച്, ശൂന്യമായ ദണ്ഡകത്തിൽ വസിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം യുദ്ധത്തിൽ ശരവർഷംകൊണ്ട് നിന്റെ അംഗങ്ങളിൽനിന്ന് വീര്യവും ബലവും ദർപ്പവും അഹങ്കാരവും നീക്കിക്കളയും.’ പിന്നെ അവൾ കാലതത്ത്വം പറയുന്നു — ‘കാലത്താൽ പ്രേരിതമായ ജീവികളുടെ വിനാശം കാണപ്പെടുമ്പോൾ, കാലത്തിന്റെ വശത്തായ മനുഷ്യർ കർത്തവ്യത്തിൽ പ്രമാദം കാണിക്കുന്നു. എന്നെ ധർഷിച്ചതിലൂടെ നിനക്ക് ആ കാലം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു — നിന്റെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും അന്തഃപുരത്തിന്റെയും വധത്തിനായി.’ ഒടുവിൽ അവൾ ഒരു പ്രസിദ്ധമായ ഉപമ ചേർക്കുന്നു — ‘യജ്ഞമധ്യത്തിലുള്ളതും സ്രുക്കുകളാലും യജ്ഞപാത്രങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും ദ്വിജന്മാരുടെ മന്ത്രങ്ങളാൽ പവിത്രമാക്കപ്പെട്ടതുമായ വേദിയെ ചണ്ഡാലന് ചവിട്ടിമെതിക്കാനാവില്ല.’ ഈ ഉപമ രണ്ടുവിധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു — ഒരുവശത്ത് അവൾ തന്റെ പാവിത്ര്യത്തെ വേദിയോടു സമീകരിക്കുന്നു, മറുവശത്ത് രാവണനെ ചണ്ഡാലപദത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിലെ ഏറ്റവും തീക്ഷ്ണമായ വാക്ക്; സീതയുടെ വാണി ഇവിടെ ഭയത്തിൽനിന്നു ധർമശാസനത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു. ‘സുഖകരമായ പരിണാമത്തിൽ കലാശിക്കുകയില്ല’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൾ കർമഫലസിദ്ധാന്തംതന്നെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു — പാപത്തിന്റെ പരിണാമം പാപംതന്നെ. ‘ശൂന്യമായ ദണ്ഡകത്തിൽ വസിക്കുന്നു’ എന്ന പദത്തിൽ രാമന്റെ നിർഭയത അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏകാന്തവാസംകൊണ്ടുതന്നെ തെളിയിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അംഗങ്ങളിൽനിന്നു നീക്കിക്കളയും’ എന്ന ക്രിയാപദത്തിലൂടെ അവൾ ദർപ്പത്തെ ശരീരത്തിൽനിന്നു നീക്കുക എന്ന വിചിത്രമായ ഒരു രൂപകം ഉണ്ടാക്കുന്നു — ദർപ്പവും ഒരു അംഗമെന്നപോലെ അവൻ ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. വേദ്യുപമയിലെ മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളും സൂക്ഷ്മമാണ് — യജ്ഞമധ്യസ്ഥത്വം സ്ഥാനത്തിന്റെ പാവിത്ര്യം, സ്രുക്കുകളാലും പാത്രങ്ങളാലുമുള്ള അലങ്കാരം അലങ്കാരത്തിന്റേത്, ദ്വിജമന്ത്രങ്ങളാലുള്ള പവിത്രീകരണം സംസ്കാരത്തിന്റേത്; മൂന്നിലൂടെയും സീതയുടെ വിവാഹസംസ്കാരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘അതുപോലെ ഞാനും നിത്യധർമനിഷ്ഠനായ രാമന്റെ ദൃഢവ്രതയായ ധർമപത്നിയാണ്; രാക്ഷസാധമാ, പാപിയായ നിനക്ക് എന്നെ തൊടാനാവില്ല.’ തുടർന്ന് അവൾ രണ്ടാമത്തെ ഉപമ പറയുന്നു — ‘എന്നും താമരക്കൂട്ടങ്ങളിൽ രാജഹംസത്തോടൊപ്പം ക്രീഡിക്കുന്ന അരയന്നപ്പിട പുല്ലുകൾക്കിടയിലിരിക്കുന്ന നീർക്കാക്കയെ എങ്ങനെ നോക്കും?’ മദ്ഗു എന്നാൽ നീർക്കാക്ക, ഹംസത്തിന്റെ വിപരീതം; ഇതിലൂടെ അവൾ രാമനും രാവണനും തമ്മിലുള്ള അന്തരം വ്യക്തമാക്കുന്നു. പിന്നെ അവൾ ശരീരത്തോടുള്ള നിരപേക്ഷത വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ‘ഈ ശരീരം ബോധമറ്റതാണ്; കെട്ടിയിടുകയോ കൊല്ലുകയോ ചെയ്തുകൊള്ളൂ. രാക്ഷസാ, ഈ ശരീരമോ ജീവിതമോ ഞാൻ രക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ ഭൂമിയിൽ എനിക്ക് അപകീർത്തി വരുത്താൻ എനിക്കാവില്ല.’ ഇതുതന്നെയാണ് സീതയുടെ നിശ്ചയത്തിന്റെ സാരം — പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കാം, കീർത്തി പക്ഷേ ഇല്ല. ഇങ്ങനെ ക്രോധത്തോടെ അതിപരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞശേഷം ജാനകി രാവണനോടു പിന്നെ ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല — മൗനംതന്നെയാണ് അവളുടെ അവസാനത്തെ അസ്ത്രം. രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ആ പരുഷവാക്കു കേട്ട് രാവണൻ ഭയം കാണിക്കുന്ന വാക്കു മറുപടിയായി പറഞ്ഞു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ള രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ കാണാം — പത്തൊൻപതാം ശ്ലോകവും ഇരുപതാം ശ്ലോകവും; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവയില്ല. എങ്കിലും അവയുടെ വിഷയം സർഗത്തിന്റെ മൂലഭാവത്തെത്തന്നെ ദൃഢമാക്കുന്നു; അതിനാൽ അവയെ പ്രക്ഷേപം എന്നു പറയേണ്ടതില്ല, വൾഗേറ്റ് പരമ്പരയുടെ പാഠവിസ്താരം എന്നുമാത്രം. ഹംസി-നീർക്കാക്ക ഉപമ ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്; സീതയുടെ വാക്കുകളിൽ പരിഹാസത്തിന്റെ ഒരേയൊരു പ്രയോഗം അതാണ്.

രാവണന്റെ ഉത്തരം ഇപ്പോൾ പ്രലോഭനത്തിൽനിന്നു ഭീഷണിയിലേക്കു മാറുന്നു — ‘മൈഥിലീ, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കൂ; ഭാമിനീ, പന്ത്രണ്ടു മാസമാണ് നിനക്കുള്ള അവധി. മനോഹരമായി ചിരിക്കുന്നവളേ, ഈ കാലത്തിനുള്ളിൽ നീ എന്നെ പ്രാപിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ എന്റെ പാചകക്കാർ പ്രാതലിനായി നിന്നെ കഷണംകഷണമായി മുറിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞ് ശത്രുക്കളെ കരയിക്കുന്ന രാവണൻ ക്രുദ്ധനായി രാക്ഷസികളോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘വിരൂപകളും ഘോരദർശനകളും മാംസവും രക്തവും ഭക്ഷിക്കുന്നവരുമായ രാക്ഷസികൾ വേഗംതന്നെ ഇവളുടെ ദർപ്പം നീക്കട്ടെ.’ അവന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് അതിഘോരകളും ഘോരദർശനകളുമായ അവർ കൈകൂപ്പി മൈഥിലിയെ വളഞ്ഞു. പിന്നെ ഘോരദർശനനായ രാജാവ് രാവണൻ കാലുകൾകൊണ്ടു ഭൂമി പിളർക്കുന്നതുപോലെ ചവിട്ടിനടന്ന് അവരോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി രാവണന്റെ അവസ്ഥ ഒരൊറ്റ ദൃശ്യംകൊണ്ടു കാണിക്കുന്നു — ഒരു നിമിഷം മുൻപ് കാൽക്കൽ പ്രണമിച്ചവൻതന്നെ ഇപ്പോൾ കാലുകൾകൊണ്ട് ഭൂമി പിളർക്കുന്നു; പ്രണയത്തിന്റെ വിഫലത ക്രോധമായി പരിണമിക്കുന്നു. ‘പന്ത്രണ്ടു മാസം’ എന്ന അവധി കഥയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ പ്രധാനമാണ് — സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ എത്തുന്ന കാലത്ത് ആ കാലാവധി ഏകദേശം തീരാറായിരിക്കും; സീതയുടെ പ്രാണത്യാഗസങ്കല്പവും അതേ കാരണത്താലാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ‘പാചകക്കാർ മുറിക്കും’ എന്ന വാക്ക് രാക്ഷസസ്വഭാവത്തിന്റെ ക്രൗര്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘ശത്രുരാവണഃ’ (ശത്രുക്കളെ കരയിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി അവന്റെ പേരിന്റെ അർഥംതന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ അവൻ ഗർജിക്കുന്നത് ഒരു സ്ത്രീയോടാണ്, ശത്രുക്കളോടല്ല — ഇതിലൂടെ വിഡംബനം ജനിക്കുന്നു.

രാവണൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — ‘മൈഥിലിയെ അശോകവനികയുടെ മധ്യത്തിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുവിൻ; അവിടെ നിങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഇവളെ രഹസ്യമായി കാവൽ ചെയ്യുവിൻ. അവിടെ ഘോരമായ ഭീഷണികളാലും പിന്നെ സാന്ത്വനങ്ങളാലും — കാട്ടാനപ്പിടിയെയെന്നപോലെ — നിങ്ങളെല്ലാവരും ഇവളെ വശത്താക്കുവിൻ.’ രാവണൻ ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപിച്ചപ്പോൾ ആ രാക്ഷസികൾ മൈഥിലിയെ പിടിച്ച് അശോകവനികയിലേക്കു പോയി. ആ വനിക എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ഫലമായി നൽകുന്ന വൃക്ഷങ്ങളാലും നാനാപുഷ്പഫലങ്ങളാലും നിറഞ്ഞതും എല്ലാ കാലത്തും മദിച്ചിരിക്കുന്ന പക്ഷികൾ വസിക്കുന്നതുമായിരുന്നു. കവി ഇവിടെ വിരോധംതന്നെ കാണിക്കുന്നു — വനിക സർവസുഖപൂർണം, അവിടെയുള്ള സീതയാകട്ടെ ശോകം വ്യാപിച്ച അംഗങ്ങളുള്ളവൾ. പെൺപുലികളുടെ മധ്യത്തിലെ പെൺമാനിനെപ്പോലെ അവൾ രാക്ഷസികളുടെ വശത്തായി; മഹാശോകത്താൽ ഗ്രസിക്കപ്പെട്ട, കെണിയിൽപ്പെട്ട പെൺമാനിനെപ്പോലെ ആ ഭീരു ശാന്തി നേടിയില്ല. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ നിബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — വിരൂപനേത്രകളായ രാക്ഷസികളാൽ അതീവ ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെട്ട മൈഥിലി അവിടെ ശാന്തി കണ്ടെത്തിയില്ല; പ്രിയപ്പെട്ട ഭർത്താവിനെയും ദേവരനെയും ഓർത്ത് ഭയശോകങ്ങളാൽ പീഡിതയായ അവൾ ബോധരഹിതയായി. ഈ ദൃശ്യത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; ആരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ സീതയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഭാഗം അശോകവനികയിൽത്തന്നെ വിശ്രമിക്കുന്നു; അതിനുശേഷം കഥ രാമനെ പിന്തുടരുന്നു. ‘കാട്ടാനപ്പിടിയെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിതന്നെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — സീത അവനു വശപ്പെടുത്തേണ്ട ഒരു കാട്ടുജീവി മാത്രം. എന്നാൽ കവി ഉടൻതന്നെ പെൺമാൻ-പെൺപുലി, കെണിയിൽപ്പെട്ട പെൺമാൻ എന്ന ഉപമകളിലൂടെ സീതയുടെ ദൃഷ്ടിയും കാണിക്കുന്നു. ‘പ്രിയപ്പെട്ട ഭർത്താവിനെയും ദേവരനെയും ഓർത്ത്’ എന്ന അവസാനപാദത്തിൽ ദേവരസ്മരണയും ചേർത്തിരിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ മുൻപ് ഒരു സർഗത്തിൽ കടുവാക്കുകളാൽ തകർന്നുപോയതുപോലെയായിരുന്ന ലക്ഷ്മണനിലുള്ള അവളുടെ വിശ്വാസം വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. അശോകവനികയുടെ പേരും വിഡംബനം ഉള്ളിലൊളിപ്പിച്ചതാണ് — ശോകമില്ലാത്തിടം എന്നു പേരുള്ളിടത്തുതന്നെയാണ് സീതയുടെ ശോകം പരമകാഷ്ഠയിലെത്തുന്നത്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः॥ ५६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക