സർഗ്ഗം
രാവണന്റെ അന്തഃപുരപ്രദർശനവും സീതയുടെ പ്രലോഭനവും
സീതയെ ബലമായി ഭവനൈശ്വര്യം കാണിക്കൽ, രാക്ഷസബലവർണന, ‘എന്റെ ഭാര്യയാകൂ’ എന്ന യാചന, രാമനിന്ദ, പുഷ്പകവർണന, പാദപ്രണാമം
ഘോരരും മഹാബലരുമായ എട്ടു രാക്ഷസന്മാരെ നിയോഗിച്ചയച്ചശേഷം രാവണൻ ബുദ്ധിവൈക്ലവ്യംകൊണ്ട് താൻ കൃതകൃത്യനായി എന്നു കരുതി — ‘ബുദ്ധിവൈക്ലവ്യാത്’ (ബുദ്ധിഭ്രമംകൊണ്ട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി ഇവിടെ വ്യക്തമായി പറയുന്നു, അവന്റെ ഈ തൃപ്തി വിപരീതബുദ്ധിയിൽനിന്നു ജനിച്ചതുതന്നെ എന്ന്. പിന്നെ വൈദേഹിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ച്, കാമബാണങ്ങളാൽ പീഡിതനായി, സീതയെ കാണാൻ തിടുക്കപ്പെട്ട് അവൻ രമ്യമായ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ രാക്ഷസികളുടെ മധ്യത്തിൽ ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്ന സീതയെ അവൻ കണ്ടു — കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, ദീനയായി, ശോകഭാരത്താൽ പീഡിതയായി. കവി രണ്ട് ഉപമകൾ ചേർക്കുന്നു — കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട് സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്ന തോണിപോലെയായിരുന്നു അവൾ; മാൻകൂട്ടത്തിൽനിന്നു വേർപെട്ട് നായ്ക്കളാൽ വളയപ്പെട്ട പെൺമാനിനെപ്പോലെയും. മുഖം താഴ്ത്തിയിരിക്കുന്ന അവളുടെ അടുത്തെത്തി ആ നിശാചരൻ ശോകത്തിനു വശയും ദീനയും നിസ്സഹായയുമായ അവളെ ബലമായിത്തന്നെ ദേവഗൃഹതുല്യമായ തന്റെ ഭവനം കാണിക്കാൻ തുടങ്ങി. ‘ബലാത്’ (ബലമായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ഈ കാഴ്ചയും അവൾക്കു പീഡതന്നെയായിരുന്നു എന്ന്. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭംതന്നെ രണ്ടു വിപരീതാവസ്ഥകളുടെ സംയോഗമാണ് — ഒരുവശത്ത് രാവണന്റെ മോഹജമായ ഹർഷം, മറുവശത്ത് സീതയുടെ ആശ്രയമറ്റ ദീനത. ഉപമകളും രണ്ടു ദിശകൾതന്നെ കാണിക്കുന്നു — തോണി ബാഹ്യബലത്താൽ മുങ്ങുന്നു, പെൺമാൻ രക്ഷകനിൽനിന്നു വേർപെട്ട് ഭയത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; രണ്ടിടത്തും ദോഷം സ്വന്തമല്ല, സാഹചര്യത്തിന്റേതാണ്. ‘കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു, സീത മറുപടി പറയുന്നില്ല, യാചിക്കുന്നുമില്ല — കരയുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് അവളുടെ ആദ്യപ്രതികരണം; സർഗാന്ത്യത്തിലും അത് അങ്ങനെതന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു. രാവണനാകട്ടെ അതു കാണുന്നില്ല; അവൻ തന്റെ ഐശ്വര്യംതന്നെ ഉപായമായി കരുതുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ മൂലഭ്രമം.
ആ ഭവനം മാളികകളും പ്രാസാദങ്ങളുംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞതും ആയിരക്കണക്കിനു സ്ത്രീകൾ സേവിക്കുന്നതും നാനാപക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ വസിക്കുന്നതും നാനാരത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. അവിടെ ആനക്കൊമ്പുകൊണ്ടും ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടും സ്ഫടികംകൊണ്ടും വെള്ളികൊണ്ടും നിർമിച്ചവയും വജ്രവും വൈഡൂര്യവും പതിച്ചവയുമായ, കണ്ണിനു മനോഹരമായ തൂണുകളാൽ ശോഭ വർധിക്കുന്നു. ദിവ്യദുന്ദുഭികളുടെ മുഴക്കം അവിടെ എപ്പോഴും കേൾക്കാം; ഉരുക്കിയ സ്വർണാലങ്കാരങ്ങളുള്ള ചിത്രമായ സ്വർണപ്പടവുകളിലൂടെ അവൻ അവളോടൊപ്പം കയറി. ആനക്കൊമ്പിലും വെള്ളിയിലും തീർത്ത കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള ജാലകങ്ങളും സ്വർണവലകളാൽ മൂടിയ പ്രാസാദനിരകളും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു. കുമ്മായവും രത്നങ്ങളുംകൊണ്ടു ചിത്രിതമായ തറകളെല്ലാം ദശഗ്രീവൻ തന്റെ ഭവനത്തിൽ മൈഥിലിക്കു കാണിച്ചുകൊടുത്തു. നാനാപുഷ്പങ്ങൾ നിറഞ്ഞ നീണ്ട ജലാശയങ്ങളും താമരപ്പൊയ്കകളും ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ സീതയെ രാവണൻ കാണിച്ചു. ഈ വർണനയെല്ലാം കവി അവളുടെ വിരക്തിയെത്തന്നെ ഉദ്ദീപിപ്പിക്കാനാണ് ചേർക്കുന്നത് — ഐശ്വര്യം വർധിക്കുന്തോറും അവളുടെ ശോകവും; ‘ശോകത്തിൽ മുഴുകിയവൾ’ എന്ന വിശേഷണം പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അവൾ ഒന്നും കാണുന്നില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ കവി വർണനയെ മുകളിലേക്കുള്ള ക്രമത്തിൽ നയിക്കുന്നു — ആദ്യം ഭവനത്തിന്റെ ബാഹ്യവിസ്താരം, പിന്നെ തൂണുകൾ, പിന്നെ പടവുകളും കയറ്റവും, പിന്നെ മുകളിലെ ജാലകങ്ങളും പ്രാസാദനിരകളും, ഒടുവിൽ തറകളും ജലാശയങ്ങളും. ഈ ക്രമം വാസ്തവത്തിൽ രാവണന്റെ ഗർവത്തിന്റെ ആരോഹണംതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദ്രവ്യങ്ങളും ക്രമമായി വർധിക്കുന്നു — ആനക്കൊമ്പ്, ഉരുക്കിയ സ്വർണം, സ്ഫടികം, വെള്ളി, വജ്രവും വൈഡൂര്യവും; ഇവയിലൂടെ കവി ലങ്കയുടെ പ്രസിദ്ധമായ സമൃദ്ധിവർണന ആരംഭിക്കുന്നു; അതു സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്താരം പ്രാപിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ ഐശ്വര്യത്തിനെല്ലാം ഒരേയൊരു ഫലം — സീതയുടെ വിരക്തി. ‘പ്രാദർശയത’, ‘ദർശയാമാസ’ (കാണിച്ചു) എന്ന ക്രിയാപദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; കാണിക്കൽ എപ്പോഴും അവന്റെ കർമമാണ്, അവളുടേതല്ല.
ശ്രേഷ്ഠമായ ആ ഭവനം മുഴുവൻ വൈദേഹിയെ കാണിച്ചശേഷം പാപാത്മാവായ അവൻ സീതയെ പ്രലോഭിപ്പിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘ജരാവൃദ്ധരെയും ബാലരെയുമായ രാത്രിഞ്ചരന്മാരെ ഒഴിവാക്കിയാൽ മുപ്പത്തിരണ്ടു കോടി രാക്ഷസന്മാരുണ്ട്; ഭീമകർമികളായ അവർക്കെല്ലാം ഞാനാണ് പ്രഭു. എന്റെ ഒരാളുടെ കാര്യത്തിനുവേണ്ടിമാത്രം ആയിരം രാക്ഷസന്മാർ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു. എന്റെ ഈ രാജ്യതന്ത്രം മുഴുവൻ നിന്നിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്; വിശാലാക്ഷീ, എന്റെ ജീവിതവും — നീ എനിക്കു പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ടവളാണ്. എനിക്കുള്ള അനേകം ഉത്തമസ്ത്രീകൾക്കെല്ലാം നീ ഈശ്വരിയാകൂ; പ്രിയേ, എന്റെ ഭാര്യയാകൂ. മറ്റൊരു ചിന്തകൊണ്ട് എന്തു നേട്ടം? എന്റെ വാക്ക് ഇഷ്ടപ്പെടൂ; തപിക്കുന്ന എന്നെ ഭജിക്കൂ, പ്രസാദിക്കേണമേ.’ ഇങ്ങനെ അവൻ ഐശ്വര്യംകൊണ്ടും സ്വാമിത്വംകൊണ്ടും പ്രണയംകൊണ്ടും അവളെ വശപ്പെടുത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ സീത ഒന്നും പറയുന്നില്ല — അവളുടെ മൗനംതന്നെയാണ് ഈ ഖണ്ഡത്തിന്റെ ഉത്തരം. രാവണന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങൾ — ബലപ്രദർശനം, ആത്മസമർപ്പണം, പ്രാർഥന. ‘മുപ്പത്തിരണ്ടു കോടി’ എന്ന എണ്ണം അതിശയോക്തിരൂപമാണ്; അതിലൂടെ അവൻ തന്നെത്തന്നെ ത്രൈലോക്യേശ്വരനെപ്പോലെ കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആ നിമിഷംതന്നെ ‘എല്ലാം നിന്നിൽ പ്രതിഷ്ഠിതം’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ സ്വയം ദീനനാകുകയും ചെയ്യുന്നു — ഈ വിരോധംതന്നെയാണ് കാമത്തിന്റെ ലക്ഷണം. ‘ഭജസ്വ’ എന്ന ധാതു ഇവിടെ ആദ്യമായി പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു; അത് ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. ‘പ്രസാദിക്കേണമേ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാക്ഷസരാജൻ യാചകപദം സ്വീകരിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ പാദപ്രണാമത്തിലൂടെ പൂർണത പ്രാപിക്കുന്നു. ‘ഭീമകർമികൾ’ എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ അവൻ തന്റെ ബലത്തിന്റെ ക്രൗര്യവും ഗർവോടെതന്നെ പറയുന്നു.
രാവണൻ ഇപ്പോൾ ഭയവും ആശയും കലർത്തുന്നു — ‘സമുദ്രത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ ലങ്ക നൂറു യോജന വിസ്തൃതമാണ്; ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും ഇതിനെ ധർഷിക്കാനാവില്ല. ദേവന്മാരിലും യക്ഷന്മാരിലും ഗന്ധർവന്മാരിലും ഋഷിമാരിലും ലോകങ്ങളിലും വീര്യത്തിൽ എനിക്കു തുല്യനായ ആരെയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവനും ദീനനും താപസനും കാൽനടക്കാരനും അല്പതേജസ്വിയുമായ മനുഷ്യനായ രാമനെക്കൊണ്ട് നീ എന്തു ചെയ്യും? സീതേ, എന്നെത്തന്നെ ഭജിക്കൂ; ഞാനാണ് നിനക്കു യോജിച്ച ഭർത്താവ്. ഭീരു, യൗവനം സ്ഥിരമല്ല; അതിനാൽ ഇവിടെ എന്നോടൊപ്പം രമിക്കൂ. വരാനനേ, രാഘവനെ കാണുന്നതിൽ മനസ്സുവയ്ക്കരുത്; ഇവിടെ വരാൻ അവന് എന്തു ശക്തിയാണുള്ളത്? മനോരഥങ്ങൾകൊണ്ടുപോലും അതു സാധ്യമല്ല. ആകാശത്തിലെ മഹാവേഗമുള്ള കാറ്റിനെ കയറുകൊണ്ടു കെട്ടാനാവില്ല; ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ നിർമലജ്വാലകളെ പിടിക്കാനുമാവില്ല.’ ഈ രണ്ട് ഉപമകളിലൂടെ അവൻ തന്റെ അപ്രാപ്യത സൂചിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — എന്നാൽ കേൾക്കുന്നവന്റെ കാതിൽ അവ രാമന്റെ അനിവാര്യതയെത്തന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. കവി ഇവിടെ വിഡംബനം ആശ്രയിക്കുന്നു — രാവണൻ തന്റെ അജയ്യതയ്ക്കായി പറയുന്നതുതന്നെ വായനക്കാരൻ രാമനെക്കുറിച്ച് ഓർക്കുന്നു; കാറ്റും അഗ്നിയും വാസ്തവത്തിൽ രാമന്റെതന്നെ പ്രതീകങ്ങളാണ്. ‘അല്പതേജസ്വിയായ മനുഷ്യൻ’ എന്ന നിന്ദയും വിപരീതഫലമുള്ളതാണ്, കാരണം മനുഷ്യനിൽനിന്നുതന്നെയാണ് അവന്റെ വധം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് — ഇതാണ് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിന്റെ പരിധി. ‘യൗവനം സ്ഥിരമല്ല’ എന്ന ലോകപ്രസിദ്ധമായ വാക്യം അവൻ ഭോഗത്തിനായി പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതാകട്ടെ വാസ്തവത്തിൽ വൈരാഗ്യത്തിനായാണ് പ്രസിദ്ധം — ഇതിലൂടെ അവന്റെ വിപരീതബുദ്ധി വീണ്ടും പ്രകാശിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നിന്ദയും ആത്മപ്രശംസയും രണ്ട് ഉപമകളും — മൂന്നും അവനെതിരായിത്തന്നെ പരിണമിക്കുന്നു; ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ സൂക്ഷ്മമായ രചനാരീതി.
‘ശോഭനേ, എന്റെ കൈകളാൽ പരിപാലിക്കപ്പെടുന്ന നിന്നെ പരാക്രമംകൊണ്ടു കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയുന്ന ഒരാളെയും മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ലങ്കയുടെ അതിമഹത്തായ ഈ രാജ്യം നീ ഭരിക്കൂ; എന്നെപ്പോലുള്ളവരും ദേവന്മാരും ചരാചരങ്ങളും നിന്റെ ദാസരായിരിക്കും. അഭിഷേകജലത്തിൽ കുളിച്ച്, സന്തുഷ്ടയായി ആനന്ദിക്കൂ. മുൻപ് ചെയ്ത ദുഷ്കർമം വനവാസംകൊണ്ടു തീർന്നു; നിന്റെ സുകൃതകർമത്തിന്റെ ഫലം ഇവിടെ അനുഭവിക്കൂ. മൈഥിലീ, ഇവിടെ ദിവ്യഗന്ധമുള്ള എല്ലാ മാലകളും മുഖ്യമായ ആഭരണങ്ങളുമുണ്ട് — അവ എന്നോടൊപ്പം അനുഭവിക്കൂ. സുശ്രോണീ, എന്റെ സഹോദരൻ വൈശ്രവണന് പുഷ്പകം എന്ന വിമാനമുണ്ടായിരുന്നു; സൂര്യതുല്യവും വിശാലവും രമണീയവും മനോവേഗമുള്ളതുമായ അതിനെ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ ബലമായി ജയിച്ചെടുത്തു.’ ഇവിടെ രാവണൻ ധനവും രാജ്യവും ഭോഗവും ക്രമമായി നിരത്തുന്നു; ‘ബലമായി ജയിച്ചെടുത്തു’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ ഗർവോടെ പറയുന്നതുതന്നെ അവന്റെ ബന്ധുദ്രോഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ദുഷ്കർമം വനവാസംകൊണ്ടു തീർന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ രാമനോടൊപ്പമുള്ള സീതയുടെ വനവാസംതന്നെ പാപഫലമാണെന്നു കല്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ ഏറ്റവും ഘോരമായ വിപരീതദൃഷ്ടി, കാരണം സീതയ്ക്ക് ആ വനവാസംതന്നെയായിരുന്നു ധർമം. ‘അഭിഷേകജലത്തിൽ കുളിച്ച്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ അവളെ ലങ്കയുടെ മഹിഷിപദത്തിൽ സ്ഥാപിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവന്റെ മതത്തിൽ രാജ്യംതന്നെയാണ് പരമമായ പ്രലോഭനം. എന്നാൽ സീത മുൻപുതന്നെ അയോധ്യയുടെ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചാണ് വനത്തിലെത്തിയത് — അതിനാൽ ഈ പ്രലോഭനവും നിഷ്ഫലം. കവി ഇതു വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല, സീതയുടെ മൗനത്തിലൂടെ മാത്രം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവളുടെ ഉത്തരം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വരും.
‘അവിടെ, സീതേ, എന്നോടൊപ്പം ഇഷ്ടംപോലെ വിഹരിക്കൂ. വരാരോഹേ, താമരപോലുള്ള, നിർമലവും കാണാൻ മനോഹരവുമായ നിന്റെ മുഖം ശോകാർത്തമായിരിക്കുമ്പോൾ ശോഭിക്കുന്നില്ല.’ അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ സുന്ദരിയായ സീത ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖം വസ്ത്രത്തുമ്പുകൊണ്ടു മറച്ച് പതുക്കെ കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ധ്യാനിക്കുന്നവളും അസ്വസ്ഥയെപ്പോലെയുള്ളവളും ചിന്തയാൽ പ്രഭ നഷ്ടപ്പെട്ടവളുമായ അവളെ കണ്ട് വീരനായ രാത്രിഞ്ചരൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു — ‘വൈദേഹീ, ധർമലോപം ഭയന്നുള്ള ലജ്ജ മതി. ദേവീ, നിന്നെ വന്നുചേരാൻ പോകുന്ന ഈ ബന്ധം ആർഷമാണ് (ഋഷിമാർ അംഗീകരിച്ചതാണ്). സ്നിഗ്ധമായ നിന്റെ ഈ പാദങ്ങളിൽ ഞാൻ ശിരസ്സുകൾകൊണ്ട് അമർത്തുന്നു — വേഗം എന്നിൽ പ്രസാദിക്കൂ; ഞാൻ നിനക്കു വശനായ ദാസനാണ്. എന്റെ ഈ വാക്കുകൾ ശൂന്യമാകാതിരിക്കട്ടെ; ഉള്ളുരുകുന്ന ഞാനാണ് ഇവ പറഞ്ഞത്. രാവണൻ ഒരു സ്ത്രീയെയും തലകുനിച്ചു പ്രണമിക്കാറില്ലല്ലോ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് കൃതാന്തന്റെ വശത്തായ ദശഗ്രീവൻ ‘ഇവൾ എന്റേതായി’ എന്നു കരുതുന്നു — ഈ വിപരീതനിശ്ചയത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിലൂടെ കവി അവസാനം ഒരു പ്രത്യേക വിശ്രാന്തി ജനിപ്പിക്കുന്നു. ‘കൃതാന്തവശമാപന്നഃ’ (കൃതാന്തന്റെ വശത്തായവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സ്വയം വിധി പറയുന്നു — രാവണന്റെ ഈ ആശ ബുദ്ധിജമല്ല, കാലപ്രേരിതമാണ്. വസ്ത്രത്തുമ്പുകൊണ്ടു മുഖം മറയ്ക്കൽ മാത്രമാണ് ഈ സർഗത്തിൽ സീതയുടെ ഒരേയൊരു കർമം; അതിലൂടെ അവൾ സമ്മതം നൽകുന്നില്ല, തർക്കിക്കുന്നുമില്ല — ദൃഷ്ടി മാറ്റുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഈ മൗനം അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഭേദിക്കപ്പെടുന്നു; അവിടെ അവൾ ഒരു പുൽക്കൊടി ഇടയിൽ വച്ച് മറുപടി പറയുന്നു. പാദപ്രണാമമാകട്ടെ രാക്ഷസരാജന്റെ അവസാനത്തെ അപമാനമാണ് — ഒരു സ്ത്രീയെയും പ്രണമിക്കാത്തവൻ ഇപ്പോൾ പ്രണമിക്കുന്നു, എന്നിട്ടും നേടുന്നില്ല; ഗർവും യാചനയും ആ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ കൂടിച്ചേരുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः॥ ५५॥