സർഗ്ഗം
രാവണൻ മാരീചനെ ശകാരിക്കുന്നു
ഹിതവാക്കിന്റെ നിരാകരണം, രാജനീതിയുടെ ഉപദേശം, സ്വർണമൃഗമെന്ന ഉപായം, പാതിരാജ്യത്തിന്റെ പ്രലോഭനവും മരണഭീഷണിയും
മാരീചന്റെ ആ വാക്ക് ഉചിതവും യുക്തവുമായിരുന്നു; എന്നിട്ടും മരിക്കാനൊരുങ്ങിയ രോഗി ഔഷധമെന്നപോലെ രാവണൻ അതു സ്വീകരിച്ചില്ല. ഈ ഉപമ സർഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭാവവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാലത്താൽ പ്രേരിതനായവന് ഹിതംതന്നെ അരുചികരമായിത്തീരുന്നു. പിന്നെ കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ അവൻ പഥ്യവും ഹിതവും പറഞ്ഞ മാരീചനോടു പരുഷവും അനുചിതവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ദുഷ്കുലജാതാ, അർഥശൂന്യമായ ഈ വാക്ക് നീ എന്നോടു പറയുന്നു; അത് ഊഷരഭൂമിയിൽ വിതച്ച വിത്തുപോലെ തീർത്തും നിഷ്ഫലമാണ്. വീണ്ടും അവൻ പറയുന്നു — നിന്റെ വാക്കുകൾകൊണ്ട് രാമനോടുള്ള യുദ്ധത്തിൽനിന്ന് എന്നെ പിന്തിരിപ്പിക്കാനാവില്ല; പ്രത്യേകിച്ച് മൂഢനും പാപശീലനും വെറും മനുഷ്യനുമായവന്റെ കാര്യത്തിൽ ഒട്ടും ആവില്ല. ഇങ്ങനെ മാരീചൻ ധർമമൂർത്തിയെന്നു വർണിച്ചവനെത്തന്നെ രാവണൻ മൂഢനെന്നും മനുഷ്യനെന്നും വിളിക്കുന്നു; ഇരുവരുടെയും വാക്കുകളുടെ വിരോധംതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. അച്ചടിയിൽ ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘മാരീചസ്യ തു തദ്വാക്യം’ (മാരീചന്റെ ആ വാക്ക്) എന്ന ഷഷ്ഠ്യന്തപാഠമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘മാരീചേന’ (മാരീചനാൽ) എന്ന തൃതീയാന്തപാഠം. ‘ദുഷ്കുല’ എന്ന സംബോധനയും അച്ചടിപ്പാഠത്തിന്റെ സവിശേഷതയാണ് — ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും അതിനെ ‘ദുഷിച്ച കുലത്തിൽ ജനിച്ച മാരീചാ’ എന്നാണു വിശദീകരിക്കുന്നത്.
രാവണൻ രാമന്റെ വനവാസത്തെത്തന്നെ പരിഹാസവിഷയമാക്കുന്നു — സുഹൃത്തുക്കളെയും രാജ്യത്തെയും അമ്മയെയും അച്ഛനെയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ഒരു സാധാരണ സ്ത്രീയുടെ വാക്കു കേട്ട് ഒറ്റയടിക്കു വനത്തിലേക്കു പോയവനും ഖരനെ കൊന്നവനുമായ അവന്റെ പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട സീതയെ, നിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽത്തന്നെ, ഈ ഉദ്യമത്തിൽ ഞാൻ നിശ്ചയമായും അപഹരിക്കും. ‘നിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മാരീചന്റെ സഹായം ഒഴിവാക്കാനാവാത്തതാണെന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ തന്റെ നിശ്ചയം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു — മാരീചാ, ഇങ്ങനെ എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ബുദ്ധി ഉറച്ചിരിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ സുരാസുരന്മാർക്കുപോലും അതിനെ മാറ്റാനാവില്ല. ഇതിലൂടെ അവൻ മാരീചന്റെ നീതിവാക്കുകളെ മുഴുവൻ വേരോടെ നിരാകരിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ രാമന്റെ ത്യാഗം ദൗർബല്യമാണ്, മാരീചന്റെ ദൃഷ്ടിയിലാകട്ടെ അതു ധർമം; ഒരേ സംഭവം വിപരീതമായ രണ്ടു ദൃഷ്ടികളിലൂടെ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ കാവ്യസൗന്ദര്യം. ഖരവധവും രാവണനു വൈരകാരണമാണ്, മാരീചനാകട്ടെ ഖരന്റെതന്നെ ദോഷം. ‘ഒറ്റയടിക്ക്’ (ഏകപദേ) എന്ന പദത്തിലൂടെ വിചാരമില്ലാതെ ഉടനടി എന്നു ധ്വനിക്കുന്നു; രാമന്റെ പിതൃവാക്യപാലനത്തെപ്പോലും രാവണൻ ചാപല്യമായാണു കരുതുന്നത്.
പിന്നെ രാവണൻ രാജനീതിതന്നെ ഉപദേശിക്കുന്നു, മാരീചന്റെ വാക്ക് മര്യാദാലംഘനമാണെന്നു കാണിക്കാനായി. ദോഷമോ ഗുണമോ ചോദിക്കപ്പെട്ടാൽ മാത്രമേ നീ ഇങ്ങനെ പറയാവൂ; ഈ കാര്യം നിശ്ചയിക്കുമ്പോൾ അപായമോ ഉപായമോ ചോദിക്കപ്പെട്ടാൽ മാത്രമേ പറയാവൂ. സ്വന്തം ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്ന വിവേകിയായ മന്ത്രി രാജാവിന്റെ മുന്നിൽ കൈകൂപ്പിനിന്ന്, ചോദിക്കപ്പെടുമ്പോൾ മാത്രമേ സംസാരിക്കാവൂ. പ്രതികൂലമല്ലാത്തതും മൃദുവായി ആരംഭിക്കുന്നതും ശുഭവും ഹിതവും യുക്തവുമായ വാക്കുകളാൽ, ഉപചാരത്തോടെ മാത്രമേ രാജാവിനെ സംബോധന ചെയ്യാവൂ. അവമതിയോടുകൂടിയ വാക്ക് ഹിതകരമാണെങ്കിലും മാനം ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാജാവ് അതിനെ അഭിനന്ദിക്കുകയില്ല — മാനമില്ലാത്ത വാക്ക് രാജാവിന് അസഹ്യംതന്നെ. പിന്നെ അവൻ രാജാവിന്റെ മാഹാത്മ്യം വർണിക്കുന്നു — അമിതതേജസ്സുള്ള രാജാക്കന്മാർ അഞ്ചു രൂപങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു, അതായത് അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ, സോമൻ, യമൻ, വരുണൻ എന്നിവരുടേത്; അതുപോലെ, രാത്രിസഞ്ചാരീ, മഹാത്മാക്കളായ രാജാക്കന്മാർ ഉഷ്ണവും വിക്രമവും സൗമ്യതയും ദണ്ഡവും പ്രസന്നതയും ധരിക്കുന്നു. പ്രസിദ്ധമായ ഈ രാജനീതിവചനം രാവണൻ തന്റെ ക്രോധത്തെ ന്യായീകരിക്കാനാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. അഞ്ചു രൂപങ്ങളുടെ വർണന രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു — ആദ്യത്തേതിൽ അഞ്ചു ദേവതകൾ, രണ്ടാമത്തേതിൽ അവരുടെ അഞ്ചു ഗുണങ്ങൾ; അഗ്നിയുടെ ഉഷ്ണം, ഇന്ദ്രന്റെ വിക്രമം, സോമന്റെ സൗമ്യത, യമന്റെ ദണ്ഡം, വരുണന്റെ പ്രസന്നത എന്നിങ്ങനെ ക്രമമായി ചേർത്തു വായിക്കണം. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും അങ്ങനെതന്നെയാണു ചേർക്കുന്നത്.
അതിനാൽ എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും രാജാക്കന്മാർ എപ്പോഴും മാനിക്കപ്പെടേണ്ടവരും പൂജിക്കപ്പെടേണ്ടവരുമാണ് — ഈ സിദ്ധാന്തം സ്ഥാപിച്ചശേഷം അവൻ മാരീചനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു — നീയാകട്ടെ ധർമം അറിയാതെ മൗഢ്യത്തെ മാത്രം ആശ്രയിച്ച്, ദുഷ്ടതകൊണ്ടുതന്നെ, അതിഥിയായി വന്ന എന്നോട് ഇങ്ങനെ പരുഷമായി സംസാരിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ വ്യക്തമായി പറയുന്നു — രാക്ഷസാ, ഞാൻ ഗുണദോഷങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നില്ല, എനിക്കു ക്ഷേമമാണോ എന്നും ചോദിക്കുന്നില്ല; അമിതവിക്രമാ, ഇത്രമാത്രമാണു ഞാൻ നിന്നോടു പറഞ്ഞത് — ഈ കാര്യത്തിൽ നീ സഹായിക്കണം. ഇതോടെ സംവാദത്തിന്റെ സ്വരൂപംതന്നെ മാറുന്നു — യാചന ആജ്ഞയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു, മന്ത്രണം ആദേശമായി മാറുന്നു. ‘അതിഥിയായി വന്ന’ (അഭ്യാഗതം) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാവണൻ അതിഥിധർമവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഞാൻ അതിഥി, നീ ഗൃഹസ്ഥൻ; അതിഥിയോടു പരുഷവാക്ക് ഉചിതമല്ല എന്ന്. എന്നാൽ അതേ നിമിഷംതന്നെ അവൻ സ്വയം കൂടുതൽ പരുഷമായി സംസാരിക്കുന്നു എന്ന വിരോധം പറയാതെതന്നെ വ്യക്തമാണ്. ‘ഇത്രമാത്രമാണു പറഞ്ഞത്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ തന്റെ വാക്കിന്റെ ചുരുക്കം കാണിക്കുന്നു — വിചാരം കഴിഞ്ഞു, ആജ്ഞ മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു.
പിന്നെ രാവണൻ ഉപായം മുഴുവൻ ക്രമമായി വർണിക്കുന്നു. എന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് സഹായമായി നീ ചെയ്യേണ്ടതു കേൾക്കുക — നീ വെള്ളിപ്പുള്ളികളാൽ വിചിത്രമായ ഒരു സ്വർണമാനായി മാറി ആ രാമന്റെ ആശ്രമത്തിൽ സീതയുടെ മുന്നിൽ സഞ്ചരിക്കുക; വൈദേഹിയെ മോഹിപ്പിച്ചശേഷം നിനക്ക് ഇഷ്ടംപോലെ പോകാം. മായാമയനായ സ്വർണമാനായ നിന്നെ കണ്ട് വിസ്മയിച്ച മൈഥിലി ഉടനെ രാമനോടു പറയും — ഇതിനെ കൊണ്ടുവരൂ എന്ന്. കാകുത്സ്ഥൻ അകന്നുപോകുമ്പോൾ ദൂരെച്ചെന്ന് നീ രാമന്റെ ശബ്ദത്തിനൊത്തവിധം ‘ഹാ സീതേ, ഹാ ലക്ഷ്മണാ’ എന്നു വിളിച്ചുകൂവുക. അതു കേട്ട് സീതയാൽ പ്രേരിതനായ സൗമിത്രിയും സ്നേഹംകൊണ്ടു പരിഭ്രമിച്ച് രാമന്റെ വഴിയേ പിന്തുടരും. ഇങ്ങനെ കാകുത്സ്ഥനും ലക്ഷ്മണനും സുഖമായി അകന്നുപോകുമ്പോൾ, സഹസ്രാക്ഷൻ ശചിയെ എന്നപോലെ ഞാൻ വൈദേഹിയെ കൊണ്ടുപോകും. ഈ സമഗ്രവ്യൂഹം നാലു ഘട്ടങ്ങളിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു — പ്രലോഭനം, രാമന്റെ പുറപ്പാട്, കൃത്രിമമായ നിലവിളിയിലൂടെ ലക്ഷ്മണന്റെ പുറപ്പാട്, ശൂന്യമായ ആശ്രമത്തിൽനിന്നുള്ള അപഹരണം. ‘രാമവാക്യാനുരൂപകം’ (രാമന്റെ ശബ്ദത്തിനൊത്തവിധം) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ സ്വരത്തിന്റെതന്നെ അനുകരണം ആവശ്യപ്പെടുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് നാല്പത്തഞ്ചാം സർഗത്തിൽ സീതയുടെ ഭ്രമത്തിനു കാരണമാകുന്നത്. ‘സഹസ്രാക്ഷൻ ശചിയെ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാവണൻ തന്റെ കർമത്തെ ഇന്ദ്രന്റെ കർമത്തോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു; ഇതുതന്നെ അതിന്റെ നിന്ദ്യത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഇഷ്ടംപോലെ പോകാം’ എന്ന അഭയവാക്കും ഇവിടെ നൽകുന്നു, കാര്യം കഴിഞ്ഞാൽ മാരീചൻ സ്വതന്ത്രനാകുമെന്ന്.
ഉപായം പറഞ്ഞശേഷം രാവണൻ പാരിതോഷികവും പ്രലോഭനവും കാണിക്കുന്നു — രാക്ഷസാ, ഇങ്ങനെ ഈ കാര്യം ചെയ്തിട്ട് ഇഷ്ടംപോലെ പോകുക; സുവ്രതനായ മാരീചാ, ഞാൻ നിനക്ക് രാജ്യത്തിന്റെ പാതി നൽകും. സൗമ്യാ, ഈ കാര്യത്തിന്റെ വിജയത്തിനായി ശുഭമായ വഴിയേ പോകുക; ഞാനും രഥത്തിൽ നിന്നെ ദണ്ഡകവനത്തിലേക്കു പിന്തുടരും. യുദ്ധമില്ലാതെതന്നെ സീതയെ നേടി, രാഘവനെ വഞ്ചിച്ച്, കാര്യം സാധിച്ച് ഞാൻ നിന്നോടൊപ്പം ലങ്കയിലേക്കു പോകും. എന്നാൽ പിന്നെ അവന്റെ സ്വരം മാറുന്നു — മാരീചാ, നീ ഇതു ചെയ്യുന്നില്ലെങ്കിൽ ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലും; എന്റെ ഈ കാര്യം ബലമായിട്ടെങ്കിലും നീ നിശ്ചയമായും ചെയ്യും; രാജാവിനു പ്രതികൂലമായി നിൽക്കുന്നവൻ ഒരിക്കലും സുഖമായി അഭിവൃദ്ധിപ്പെടുന്നില്ല. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ — ആ രാമനെ നേരിട്ടാൽ നിന്റെ ജീവൻ സംശയത്തിലാണ്; എന്നോട് എതിർത്താലാകട്ടെ ഇന്നുതന്നെ മരണം ഉറപ്പ്; ഇതു ബുദ്ധികൊണ്ടു യഥാവിധി കണക്കാക്കി ഇവിടെ പഥ്യമായതെന്തോ അതു ചെയ്യുക. ഇങ്ങനെ വരദാനവും മരണഭയവും രണ്ടുംകൊണ്ട് അവൻ മാരീചനെ വശത്താക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ നിസ്സഹായനായ മാരീചൻ അതു സ്വീകരിക്കും. ഇവിടെ രാവണന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ ക്രമമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നു — പ്രലോഭനം (പാതിരാജ്യം), ആശ്വാസനം (ഞാനും പിന്തുടരും), ഭീഷണി (ഇല്ലെങ്കിൽ കൊല്ലും). ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; ഇരുപത്തേഴാമത്തേത് ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ നാലു പാദങ്ങളുള്ളതും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः॥ ४०॥