സർഗ്ഗം
ശൂർപ്പണഖയുടെ പ്രണയയാചന
ആശ്രമത്തിലേക്കുള്ള മടക്കം, ശൂർപ്പണഖയുടെ ആഗമനം, രാമന്റെ ആത്മപരിചയം, അവളുടെ പ്രണയയാചനയും സീതാനിന്ദയും
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഹേമന്തഋതുവർണനയ്ക്കുശേഷം ഗോദാവരിയുടെ തീരത്ത് സ്നാനം ചെയ്ത രാമനും സീതയും ലക്ഷ്മണനും ദേവന്മാർക്കും പിതൃക്കൾക്കും തർപ്പണം ചെയ്യുകയും ഉദിച്ച സൂര്യനെ സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ സർഗത്തിൽ അവർ ആ തീരത്തുനിന്നു തങ്ങളുടെ ആശ്രമത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. ആശ്രമത്തിലെത്തി രാഘവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം പൂർവാഹ്നത്തിലെ കർമങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കി പർണശാലയിലേക്കു ചെന്നു. അവിടെ മഹർഷിമാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട് അദ്ദേഹം സുഖമായി വസിച്ചു — വനവാസം ഇവിടെ ക്ലേശരൂപമായല്ല, ശാന്തവും തപോമയവുമായ ജീവിതത്തിന്റെ രൂപത്തിലാണു വർണിക്കപ്പെടുന്നത്. രണ്ടു പദങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘സുഖിതഃ’ (സുഖിതൻ) എന്നതിലൂടെ ആന്തരികാവസ്ഥയും, ‘പൂജ്യമാനഃ’ (പൂജിക്കപ്പെടുന്നവൻ) എന്നതിലൂടെ ബാഹ്യമായ പ്രതിഷ്ഠയും. പർണശാലയിൽ സീതയോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്ന മഹാബാഹുവായ രാമൻ ചിത്രാനക്ഷത്രത്തോടു ചേർന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു — ഈ ഉപമ ദമ്പതിമാരുടെ സൗന്ദര്യവും പരസ്പരമുള്ള ചേർച്ചയും സൗമ്യതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ചന്ദ്രനും ചിത്രയും എന്നും ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ രാമനും സീതയും. സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം അദ്ദേഹം പലവിധമായ കഥകൾ പറഞ്ഞിരുന്നു — തപോവനത്തിലും സോദരസ്നേഹം ക്ഷയിച്ചില്ല. ഇങ്ങനെ കവി ശാന്തവും സുഖമയവുമായ ഒരു ചിത്രം സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിൽ തൊട്ടുപിന്നാലെ ശൂർപ്പണഖയുടെ ആഗമനത്തോടെ വലിയ ക്ഷോഭം ഉണ്ടാകാൻ പോകുന്നു. സുഖചിത്രത്തിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ ആപത്തിന്റെ പ്രവേശം — രാമായണത്തിന്റെ ഈ പ്രസിദ്ധമായ രചനാരീതി ഇവിടെയും കാണാം; ഈ സർഗത്തിൽനിന്നുതന്നെയാണ് അരണ്യകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഖ്യകഥ ആരംഭിക്കുന്നത്.
കഥകളിൽ മനസ്സു മുഴുകി രാമൻ ഇരിക്കുമ്പോൾ ഒരു രാക്ഷസി യാദൃച്ഛികമായി ആ പ്രദേശത്തെത്തി. ‘യദൃച്ഛയാ’ (യാദൃച്ഛികമായി) എന്ന പദം ഇവിടെ ഏറെ ഭാരമുള്ളതാണ് — വലിയ ആപത്തുകൾ മിക്കപ്പോഴും അപ്രതീക്ഷിതമായാണു വരുന്നത്. അവൾ ദശഗ്രീവനായ രാവണന്റെ സഹോദരി, ശൂർപ്പണഖ എന്നു പേരുള്ളവൾ. രാമന്റെ സമീപം ചെന്ന് അവൾ ദേവതുല്യനായ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടു — ജ്വലിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവൻ, മഹാബാഹു, താമരയിതൾപോലെ നീണ്ട കണ്ണുകളുള്ളവൻ, ആനയെപ്പോലെ ഗംഭീരമായി നടക്കുന്നവൻ, ജടാമണ്ഡലം ധരിച്ചവൻ. സുകുമാരനും മഹാസത്ത്വനും രാജലക്ഷണങ്ങൾ തികഞ്ഞവനും നീലോൽപ്പലംപോലെ ശ്യാമവർണനും കാമദേവനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ളവനും ഇന്ദ്രനു സമനുമായ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ട് അവൾ ആ ക്ഷണത്തിൽത്തന്നെ കാമമോഹിതയായി. ഇവിടെ കവി വിരോധാലങ്കാരത്തിലൂടെ ഒരു നീണ്ട ദ്വന്ദ്വവർണന നടത്തുന്നു; അതിൽ ഓരോ പദത്തിലും രാമന്റെ ഗുണവും രാക്ഷസിയുടെ ദോഷവും ഒരേസമയം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — രാമൻ സുമുഖൻ, അവൾ ദുർമുഖി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ അരക്കെട്ട് ഒതുങ്ങിയത്, അവൾ കുടവയറി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ വിശാലം, അവൾ വിരൂപാക്ഷി; അദ്ദേഹത്തിനു ഭംഗിയുള്ള തലമുടി, അവൾക്കു ചെമ്പൻ മുടി; അദ്ദേഹത്തിന്റെ രൂപം പ്രിയങ്കരം, അവൾ വിരൂപ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വരം മധുരം, അവളുടെ ശബ്ദം ഭൈരവം; അദ്ദേഹം തരുണൻ, അവൾ ഭയങ്കരിയായ വൃദ്ധ; അദ്ദേഹം ദക്ഷിണനും ഋജുവും, അവൾ വക്രമായി സംസാരിക്കുന്നവളും കുടിലയും; അദ്ദേഹം ന്യായവൃത്തൻ, അവൾ ഏറ്റവും ദുർവൃത്ത; അദ്ദേഹം പ്രിയൻ, അവൾ കാണാൻ അപ്രിയ. പത്തു ജോടികളിലൂടെത്തന്നെ കവി അവർ തമ്മിലുള്ള അത്യന്തമായ അസാമ്യം കാണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന നിരസനത്തിനുള്ള ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു — അവൾ യാചിക്കാൻ പോകുന്നത് സ്വരൂപംകൊണ്ടുതന്നെ അസാധ്യമാണെന്ന് വായനക്കാരൻ മുൻകൂട്ടി അറിയുന്നു. ഈ വർണന ഹാസ്യവും കരുണവും ഒരേസമയം ജനിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഒരു സൂക്ഷ്മമായ വൈചിത്ര്യവുമുണ്ട് — രാക്ഷസി പുറമേ മനോഹരമായ രൂപം ധരിക്കുന്നു, എങ്കിലും കവി അവളുടെ യഥാർഥസ്വരൂപംതന്നെ വായനക്കാരനു കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു; ഇതിലൂടെ മായയുടെ കഴിവുകേട് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കഥാസംസക്തചേതസഃ’ (കഥകളിൽ മനസ്സു മുഴുകിയവന്റെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ ആ നിമിഷം രാമൻ നിശ്ശങ്കനായിരുന്നു എന്നു കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു — വിശ്വസ്തമായ ഹൃദയത്തിലേക്കാണ് ആപത്തു കടന്നുവരുന്നത്.
ശരീരജനായ കാമത്താൽ ആവിഷ്ടയായ ആ രാക്ഷസി രാമനോടു ചോദിച്ചു: ‘ജടധരിച്ച്, താപസവേഷമണിഞ്ഞ്, ഭാര്യയോടൊപ്പം, ശരചാപങ്ങളേന്തി, രാക്ഷസന്മാർ വസിക്കുന്ന ഈ ദേശത്തേക്ക് നീ എങ്ങനെ വന്നു? നിന്റെ വരവിന്റെ കാര്യമെന്ത്, ഉദ്ദേശ്യമെന്ത്? അതു സത്യമായി പറയണം.’ ഇവിടെ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽത്തന്നെ കവി വിരോധം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ജടയും താപസവേഷവും തപസ്വിയുടേത്, എന്നാൽ ശരചാപധാരണം ക്ഷത്രിയന്റേത്; ഇതുതന്നെയാണ് അവളുടെ കൗതുകത്തിന്റെ മൂലം. കൂടാതെ ‘രാക്ഷസസേവിതം’ (രാക്ഷസന്മാർ വസിക്കുന്ന) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൾ സ്വകുലത്തിന്റെ ഉടമസ്ഥത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ വനം ഞങ്ങളുടേതാണ്, നീയാകട്ടെ അന്യൻ. ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ശത്രുതാപനായ രാമൻ ഋജുബുദ്ധിയോടെ എല്ലാം പറയാൻ തുടങ്ങി — ചതിയോ വഞ്ചനയോ മറച്ചുവയ്ക്കലോ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തിലില്ല; ഈ ഋജുതതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന ആപത്തിന്റെ ബീജവുമായിത്തീരുന്നു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘ദേവതുല്യപരാക്രമനായ ദശരഥൻ എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നു; ഞാൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രനാണ്, ലോകങ്ങളിൽ രാമൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധൻ. ഇവൻ എന്റെ അനുജൻ ലക്ഷ്മണൻ, എപ്പോഴും എന്നെ അനുസരിക്കുന്നവൻ. ഇവൾ എന്റെ ഭാര്യ വൈദേഹി, സീത എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നവൾ. അച്ഛന്റെയും അമ്മയുടെയും ആജ്ഞയാൽ നിയന്ത്രിതനായി, ധർമംതന്നെ കാംക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, ധർമത്തിനുവേണ്ടി ഈ വനത്തിൽ വസിക്കാൻ ഞാൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു.’ നാലു വാക്യങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം കുലം, സഹോദരൻ, ഭാര്യ, വനവാസകാരണം എന്നിവ പറയുന്നു — കൂടുതലായി ഒന്നുമില്ല, ഒന്നും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നുമില്ല. ഈ മറുപടിയിലൂടെ രാമന്റെ ഋജുതയും പിതൃവചനനിഷ്ഠയും ധർമപരായണതയും പ്രകടമാകുന്നു.
തുടർന്ന് രാമൻ സ്വയം ഒരു മറുചോദ്യം ചോദിക്കുന്നു: ‘നിന്നെ അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നീ ആരുടേതാണ്, നീ ആരാണ്, ആരുടെ ബന്ധുവാണ്? നീ മനോജ്ഞമായ അംഗങ്ങളുള്ളവളാണ്, എങ്കിലും എനിക്കു നീ ഒരു രാക്ഷസിയെപ്പോലെ തോന്നുന്നു. ഇവിടെ എന്തിനാണു നീ വന്നത്? അതു സത്യമായി പറയുക.’ ഇവിടെ രാമന്റെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടി പ്രകടമാകുന്നു — മായയാൽ നിർമിച്ച സുന്ദരരൂപത്തിന് അദ്ദേഹത്തെ മറയ്ക്കാനാവുന്നില്ല; അംഗങ്ങൾ മനോജ്ഞമായി കാണപ്പെടുന്നു, എങ്കിലും ഉള്ളിലുള്ള രാക്ഷസത്വം അദ്ദേഹം അറിയുന്നു. കാമപീഡിതയായ അവൾ ആ വാക്കു കേട്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, സത്യം ഞാൻ പറയാം, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക. ഞാൻ ശൂർപ്പണഖ എന്ന പേരുള്ള, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ള രാക്ഷസിയാണ്. എല്ലാവർക്കും ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്ന ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ഈ കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. രാവണൻ എന്നാണ് എന്റെ സഹോദരന്റെ പേര് — ആ പേര് നിന്റെ ചെവിയിലെത്തിയിട്ടുണ്ടാകാം. വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രനായ വീരനാണ് അദ്ദേഹം; എന്റെ മറ്റൊരു സഹോദരൻ മഹാബലനായ കുംഭകർണനാണ്, അവന്റെ ഉറക്കം എപ്പോഴും വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. വിഭീഷണനാകട്ടെ ധർമാത്മാവാണ്, രാക്ഷസസ്വഭാവത്തോടെ പെരുമാറുന്നവനല്ല; യുദ്ധത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ വീര്യമുള്ള ഖരനും ദൂഷണനും എന്റെ സഹോദരന്മാരാണ്.’ ഇങ്ങനെ സ്വകുലത്തിന്റെ ബലവും സഹോദരന്മാരുടെ പ്രസിദ്ധിയും കാണിച്ച് രാമനെ സ്വാധീനിക്കാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ സഹോദരപ്പട്ടികതന്നെ വായനക്കാരനെ വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധത്തെക്കുറിച്ച് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഖരനും ദൂഷണനും ഇരുപത്തഞ്ചാം സർഗംമുതൽ യുദ്ധം ചെയ്യും, രാവണൻ മുഴുവൻ കഥയുടെയും കേന്ദ്രമായിത്തീരും. വിഭീഷണന്റെ ധർമാത്മത്വവും ഇവിടെത്തന്നെയാണ് ആദ്യമായി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്; അതു പിന്നീട് യുദ്ധകാണ്ഡത്തിൽ വലിയ ഫലം ഉളവാക്കും. കൂടാതെ, താൻ ‘കാമരൂപിണി’ (ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവൾ) ആണെന്ന് അവൾ സ്വയം പറയുന്നു — അതോടെ രാമന്റെ മുൻകൂട്ടിയുള്ള അനുമാനം ആ ക്ഷണത്തിൽത്തന്നെ സിദ്ധമാകുന്നു; സ്വന്തം വായാൽത്തന്നെ അവൾ അതു സമ്മതിക്കുന്നു.
അനന്തരം അവൾ തന്റെ അഭിപ്രായം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘അവരെയെല്ലാം ഞാൻ ബലംകൊണ്ടു മറികടന്നിരിക്കുന്നു; രാമാ, നിന്നെ ആദ്യം കണ്ടപ്പോൾത്തന്നെ പുരുഷോത്തമനായ നിന്നെ ഹൃദയംകൊണ്ടു ഭർത്താവായി കരുതി ഞാൻ നിന്റെ അടുത്തു വന്നിരിക്കുന്നു. പ്രഭാവമുള്ളവളായ എനിക്ക് ബലംകൊണ്ട് ഇഷ്ടംപോലെ എവിടെയും സഞ്ചരിക്കാൻ കഴിയും; ദീർഘകാലത്തേക്ക് നീ എന്റെ ഭർത്താവാകുക. സീതയെക്കൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യാൻ?’ അവളുടെ യുക്തി രണ്ടുവിധമാണ് — ഒരുവശത്ത് സ്വന്തം ബലൈശ്വര്യങ്ങൾകൊണ്ടുള്ള പ്രലോഭനം, മറുവശത്ത് സപത്നിയെക്കുറിച്ചുള്ള അപവാദം. തുടർന്ന് അവൾ സീതയെ നിന്ദിക്കാൻ തുടങ്ങുന്നു: ‘വികൃതയും വിരൂപയുമായ ഇവൾ നിനക്കു ചേർന്നവളല്ല; ഞാനാണ് നിനക്ക് അനുരൂപ, അതിനാൽ എന്നെ ഭാര്യയായി കാണുക. വിരൂപയും അസതിയും ഭയങ്കരിയും ഒട്ടിയ വയറുള്ളവളുമായ ഈ മാനുഷിയെ നിന്റെ ഈ സഹോദരനോടൊപ്പം ഞാൻ തിന്നുകളയും. പിന്നെ കാമിയായ നീ എന്നോടൊപ്പം പർവതശിഖരങ്ങളും പലവിധമായ വനങ്ങളും കണ്ടുകൊണ്ട് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ സഞ്ചരിക്കും.’ അവൾ സീതയ്ക്കുമേൽ പ്രയോഗിക്കുന്ന വിശേഷണങ്ങൾതന്നെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ശൂർപ്പണഖയ്ക്കു തിരിച്ചുകൊടുക്കും — ഈ പദപ്രത്യർപ്പണം ഈ കഥയുടെ സവിശേഷസൗന്ദര്യമാണ്. ഭക്ഷിക്കുമെന്ന വാക്കോടെ അവളുടെ രാക്ഷസസ്വഭാവം പെട്ടെന്നു പ്രകടമാകുന്നു, മായയാൽ നിർമിച്ച സൗന്ദര്യം അലിഞ്ഞുപോകുന്നു. ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ വാക്ചതുരനായ കാകുത്സ്ഥൻ മദിരാക്ഷിയായ അവളെ നോക്കി ചിരിച്ചുകൊണ്ട് ഈ വാക്കു പറയാൻ തുടങ്ങി. ‘പ്രഹസ്യ’ (ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ അവളുടെ യാചന ക്രോധത്തോടെയല്ല, പരിഹാസത്തോടെയാണു നിരസിക്കാൻ പോകുന്നത്; ഈ പരിഹാസംതന്നെ മുന്നോട്ട് വലിയ അനർഥത്തിനു കാരണമാകും. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ വാക്കിന്റെ തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ സർഗം മുറിയുന്നു; മറുപടി അടുത്ത സർഗത്തിൽ വരും — കവി വായനക്കാരനെ കൗതുകത്തിൽ നിർത്തുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥