॥वाल्मीकिरामायणम् ആരണ്യകാണ്ഡം · 16-ാം സർഗ്ഗം

ആരണ്യകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ഹേമന്തവർണനയും ഭരതപ്രശംസയും

ശരത്കാലം കഴിഞ്ഞ് ഹേമന്തത്തിന്റെ ആരംഭം, ഗോദാവരിയിലേക്കു സ്നാനത്തിനുള്ള യാത്ര, ലക്ഷ്മണന്റെ ഋതുവർണന, ഭരതന്റെ തപസ്സിനെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രശംസ, കൈകേയീനിന്ദയുടെ നിവാരണം, സ്നാനം

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ രാമൻ പർണശാലയിൽ സുഖമായി വസിക്കുന്നതായി വർണിക്കപ്പെട്ടു. ഈ സർഗത്തിൽ, ആ സുഖവാസം തുടരുന്നതിനിടെ ശരത്കാലം കടന്നുപോയി, അദ്ദേഹത്തിനു പ്രിയപ്പെട്ട ഹേമന്തഋതു ആരംഭിച്ചു — കാലത്തിന്റെ ഗതിതന്നെയാണ് ഇവിടെ കഥയുടെ ഗതി. ഒരുനാൾ രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ രഘുനന്ദനൻ സ്നാനത്തിനായി രമണീയമായ ഗോദാവരീനദിയിലേക്കു പോയി. വിനയത്തോടെ, കലശം കൈയിലേന്തി, വീര്യവാനായ സൗമിത്രി സീതയോടൊപ്പം പിന്നാലെ നടന്നുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘പ്രിയംവദാ, അങ്ങേക്കു പ്രിയപ്പെട്ട ആ കാലം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ശുഭമായ സംവത്സരം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ ശോഭിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ ‘അങ്ങേക്കു പ്രിയപ്പെട്ട’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ അഭിരുചി ലക്ഷ്മണന് അറിയാം എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് നാലു പദങ്ങളിൽ ഋതുവിന്റെ സ്വരൂപം സംക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നു — മഞ്ഞുകൊണ്ടു പരുഷമായ ലോകം, വിളകളാൽ മാലയണിഞ്ഞ ഭൂമി, ഉപയോഗിക്കാനാകാത്ത ജലം, സുഖദനായ അഗ്നി. ഇതുതന്നെയാണ് മുഴുവൻ വർണനയുടെയും ബീജം — തണുപ്പുകാരണം ജലം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, അഗ്നി ആശ്രയിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന വിപര്യയം. ‘ശരദ്വ്യപായേ’ (ശരത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഋതുസന്ധിതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഒന്നിന്റെ പോക്കും മറ്റൊന്നിന്റെ വരവും. ‘ഇഷ്ടഃ’ (പ്രിയപ്പെട്ട) എന്ന വിശേഷണം രാമന്റെ അഭിരുചിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു തൊട്ടടുത്ത ലക്ഷ്മണവചനത്തിൽത്തന്നെ വ്യക്തമാകുന്നു. സ്നാനത്തിനായി നദിയിലേക്കു പോകുക എന്ന നിത്യകർമം വനവാസത്തിലും മുടങ്ങിയില്ല എന്നതും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. വനവാസത്തിന്റെ ഏകതാനത ഇവിടെ ഋതുവർണനയാൽ ഭേദിക്കപ്പെടുന്നു; കഥ ഒരു നിമിഷം ശാന്തമായി നിൽക്കുന്നു.

ഋതുവിന്റെ സാമൂഹികരൂപമാണ് ആദ്യം കാണിക്കുന്നത് — പാപമകന്ന സജ്ജനങ്ങൾ യഥാകാലം പുതുധാന്യംകൊണ്ടുള്ള ആഗ്രയണപൂജകളാൽ പിതൃക്കളെയും ദേവതകളെയും അർച്ചിച്ച് ആഗ്രയണം നിർവഹിച്ചവരായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു; ജനപദങ്ങൾ സമൃദ്ധമായ ആഗ്രഹസാഫല്യമുള്ളവയും പാലും പാലുൽപ്പന്നങ്ങളും ഏറെയുള്ളവയുമായിരിക്കുന്നു; ജയം കാംക്ഷിക്കുന്ന രാജാക്കന്മാർ യാത്രയ്ക്കായി സഞ്ചരിക്കുന്നു — ഹേമന്തമാണ് പടയോട്ടത്തിന്റെ ഋതു എന്ന രാജനീതിശാസ്ത്രവും ഇവിടെ പിന്തുടരപ്പെടുന്നു. ‘വിഗതകല്മഷാഃ’ (പാപമകന്നവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് യജ്ഞത്തിന്റെ ഫലവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പുതുധാന്യം അനുഭവിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് ദേവന്മാർക്കും പിതൃക്കൾക്കും അർപ്പിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് പാപനിവൃത്തിക്കുള്ള ഉപായം. ‘സമ്പന്നതരഗോരസാഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ഹേമന്തത്തിൽ പശുക്കളുടെ പാലിന്റെ ആധിക്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതു കൃഷിപ്രധാനമായ ജനപദത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയുടെ അടയാളമാണ്. രാജാക്കന്മാരുടെ യാത്രയും ഈ കാലത്തുതന്നെയാണ് ഉചിതം, കാരണം വഴികൾ ഉണങ്ങിയിരിക്കും, നദികളിൽ വെള്ളം കുറവായിരിക്കും — ഇങ്ങനെ ഋതുവർണന ലോകവ്യവഹാരവുമായി കോർത്തിണക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘കൃതാഗ്രയണകാഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് വിധിയുടെ പൂർത്തീകരണവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്നു ദിക്കുകളുടെ വർണന — അന്തകൻ വസിക്കുന്ന തെക്കേദിക്കിനെ സൂര്യൻ ദൃഢമായി സേവിക്കുമ്പോൾ വടക്കേദിക്ക് തിലകമില്ലാത്ത സ്ത്രീയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നില്ല. ഉപമ ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ്, കാരണം തിലകം സ്ത്രീയുടെ സൗഭാഗ്യത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. ‘സേവമാനേ ദൃഢം സൂര്യേ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ദക്ഷിണായനത്തിന്റെ പാരമ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സ്വഭാവേനതന്നെ ഹിമക്കലവറകളാൽ സമ്പന്നനും ഇപ്പോൾ സൂര്യൻ അകന്നുപോയവനുമായ ഹിമവാൻ അന്വർഥനാമാവായി സുവ്യക്തമായിരിക്കുന്നു — പേരിന്റെ അർഥം ഋതുവിനാൽതന്നെ സിദ്ധമാകുന്നു എന്ന ചമത്കാരം. ‘ഹിമവാൻ ഹിമവാൻ’ എന്ന ശബ്ദദ്വയംകൊണ്ട് യമകം പോലെ തോന്നുന്നു — പേരും ഗുണവും ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു. ഗ്രീഷ്മത്തിൽ പേരുകൊണ്ടു മാത്രം ഹിമവാനായിരുന്ന പർവതം ഇപ്പോൾ യഥാർഥത്തിലും ഹിമവാനായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു. പകലുകൾ സഞ്ചാരത്തിന് ഏറ്റവും സുഖകരം, മധ്യാഹ്നത്തിൽ സ്പർശത്തിനു സുഖദം, സൂര്യൻ പ്രിയങ്കരൻ, നിഴലും വെള്ളവും അപ്രിയം; മൃദുവായ സൂര്യനും മഞ്ഞും കഠിനമായ തണുപ്പും കാറ്റും ഉള്ളവയും, ആളൊഴിഞ്ഞ കാടുകളും ഹിമത്താൽ തകർന്നവയുമായി അവ ശോഭിക്കുന്നു. പകലുകളുടെ വർണനയിൽ വിരോധംതന്നെയാണ് അലങ്കാരം — വെയിൽ പ്രിയങ്കരം, നിഴലും വെള്ളവും അപ്രിയം; ഗ്രീഷ്മത്തിൽ വിപരീതമായിരുന്നത് ഇവിടെ തലകീഴായിരിക്കുന്നു. രാത്രികളും മാറിയിരിക്കുന്നു — ആകാശത്തിനു കീഴെയുള്ള ഉറക്കം നിലച്ചു; മൂന്നു യാമങ്ങളുള്ള രാത്രികൾ ഹിമംകൊണ്ടു ചുവന്നും തണുത്തും കൂടുതൽ ദീർഘിച്ചും തീർന്നിരിക്കുന്നു.

ജ്യോതിസ്സുകളുടെ വർണന ആരംഭിക്കുന്നു — സൗഭാഗ്യം സൂര്യനിലേക്കു കൈമാറിയവനും മഞ്ഞുകൊണ്ടു ചുവന്ന മണ്ഡലമുള്ളവനുമായ ചന്ദ്രൻ നിശ്വാസംകൊണ്ടു മങ്ങിയ കണ്ണാടിപോലെ ശോഭിക്കുന്നില്ല. ഉപമ ഗൃഹോപയോഗവസ്തുവിൽനിന്നെടുത്തതാണ്, അതിനാൽ ഏറെ ഹൃദയസ്പർശിയാണ്. മഞ്ഞുകൊണ്ടു മലിനമായ നിലാവ് പൗർണമിയിൽപ്പോലും ശോഭിക്കുന്നില്ല — ‘വെയിലേറ്റു കരുവാളിച്ച സീതയെപ്പോലെ അതു കാണപ്പെടുന്നു, പക്ഷേ ശോഭിക്കുന്നില്ല’ എന്ന ഉപമയിലൂടെ കവി ഒറ്റ പദംകൊണ്ടുതന്നെ സീതയുടെ വനക്ലേശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഈ സർഗത്തിലെ കരുണരസത്തിന്റെ ഏക രേഖ ഇതുതന്നെ. ‘തുഷാരമലിനാ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് നിലാവിന്റെ വെണ്മതന്നെ മലിനമായി എന്ന വിരോധം. സ്വഭാവേന തണുത്ത സ്പർശമുള്ള പടിഞ്ഞാറൻകാറ്റ് ഹിമംകൊണ്ടു തുളയ്ക്കപ്പെട്ട് യഥാകാലം ഇരട്ടി തണുപ്പോടെ വീശുന്നു. ‘കാലേ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് പ്രഭാതകാലമാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്, അപ്പോഴാണ് തണുപ്പ് ഇരട്ടിയാകുന്നത്. മൂടൽമഞ്ഞിൽ പൊതിഞ്ഞ, യവവും ഗോതമ്പും നിറഞ്ഞ വയലുകൾ സൂര്യനുദിക്കുമ്പോൾ കരയുന്ന ക്രൗഞ്ചങ്ങളോടും സാരസങ്ങളോടുംകൂടി ശോഭിക്കുന്നു. ഈന്തപ്പൂവിന്റെ ആകൃതിയുള്ള, നിറഞ്ഞ അരിമണികളുള്ള കതിരുകളാൽ അല്പം കുനിഞ്ഞ, പൊന്നിന്റെ പ്രഭയുള്ള നെൽച്ചെടികൾ ശോഭിക്കുന്നു — കാർഷികജീവിതത്തിന്റെ ചിത്രം ഇവിടെ കടന്നുവരുന്നു. യവഗോധൂമക്ഷേത്രങ്ങൾ, ക്രൗഞ്ചസാരസങ്ങളുടെ നാദം, നെല്ലിന്റെ കനകപ്രഭ — ഈ മൂന്നു ചിത്രങ്ങളാൽ വനത്തെയും ഗ്രാമത്തെയും ഇടകലർത്തി കവി ജനപദത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയെത്തന്നെ ഋതുശോഭയോടു ചേർക്കുന്നു. ഹിമവും മഞ്ഞും മൂടിയ, പതുക്കെ നീങ്ങിവരുന്ന രശ്മികളോടുകൂടി ദൂരെ ഉദിച്ചുയർന്നിട്ടും സൂര്യൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ‘ശശാങ്കനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു’ എന്ന ഉപമ എല്ലാവരുടെയും അനുഭവത്താൽ സിദ്ധമാണ് — ഹേമന്തത്തിലെ പ്രഭാതത്തിൽ സൂര്യമണ്ഡലം മങ്ങിയ പ്രഭയോടെ ചന്ദ്രമണ്ഡലംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. വെയിൽ പൂർവാഹ്നത്തിൽ വീര്യം അനുഭവപ്പെടാത്തതും മധ്യാഹ്നത്തിൽ സ്പർശത്തിനു സുഖദവും, ചുവപ്പാർന്നും അല്പം വെളുപ്പാർന്നും ഭൂമിയിൽ ശോഭിക്കുന്നു.

അനന്തരം ഭൂമിയുടെയും ജലത്തിന്റെയും വർണന — ആറു ശ്ലോകങ്ങളിലായി ജലം, സ്ഥലം, മൃഗം, പക്ഷി, വനം, പദ്മം എന്ന ക്രമത്തിൽ പ്രകൃതിയുടെ എല്ലാ അംഗങ്ങളെയും സ്പർശിക്കുന്നു. മഞ്ഞുതുള്ളികൾ വീണ് പുൽത്തകിടി അല്പം നനഞ്ഞ്, ഇളവെയിൽ പതിഞ്ഞ വനഭൂമി ശോഭിക്കുന്നു. ‘പ്രക്ലിന്നശാദ്വലാ’ (നനഞ്ഞ പുൽത്തകിടിയുള്ള) എന്ന പദംകൊണ്ട് മഞ്ഞിന്റെ സ്പർശംതന്നെ അനുഭവപ്പെടുന്നു; ‘നിവിഷ്ടതരുണാതപാ’ എന്ന സമാസത്തിൽ ബാലസൂര്യന്റെ മൃദുവായ പ്രകാശം പുല്ലുകളിൽ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. തുടർന്നു മൂന്നു സജീവചിത്രങ്ങൾ — അത്യന്തം ദാഹിച്ച കാട്ടാന വളരെ വിപുലമായ തണുത്ത വെള്ളം സുഖമായി തൊട്ടിട്ടും തുമ്പിക്കൈ പിൻവലിക്കുന്നു; അടുത്തിരിക്കുന്ന ജലപക്ഷികൾ, ധൈര്യമില്ലാത്തവർ യുദ്ധത്തിലെന്നപോലെ, വെള്ളത്തിലേക്ക് ഇറങ്ങുന്നില്ല; മഞ്ഞിന്റെ ഇരുട്ടിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, മൂടൽമഞ്ഞാകുന്ന അന്ധകാരത്താൽ ആവൃതമായ, പൂക്കളില്ലാത്ത വനനിരകൾ ഉറങ്ങുന്നവയെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ആന തുമ്പിക്കൈ പിൻവലിക്കുന്നത് അതീവ സൂക്ഷ്മമായ നിരീക്ഷണമാണ്; പക്ഷികളുടെ ‘ഭീരുക്കൾ’ എന്ന ഉപമ യുദ്ധരൂപകത്താൽ നിറം പകരപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — വീരകാവ്യത്തിൽ ഋതുവർണനയും വീരരസത്തിന്റെ നിഴലിനെ പിന്തുടരുന്നു. ആനയുടെ ചിത്രത്തിൽ ക്രിയാപദങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ കോർത്തിരിക്കുന്നു — തൊടുന്നു, ദാഹിക്കുന്നു, പിൻവലിക്കുന്നു; ഇച്ഛയുടെയും തണുപ്പിന്റെയും വിരോധം ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു. പക്ഷികളുടെ ചിത്രത്തിൽ ‘അപ്രഗല്ഭാഃ’ (ധൈര്യമില്ലാത്തവർ) എന്ന പദം യുദ്ധത്തോടു ചേർത്തിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വീരരസത്തിന്റെ നിഴൽ ഇവിടെയും കാണാം. വനനിരകളുടെ ‘ഉറങ്ങുന്നവയെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ‘വിപുഷ്പാഃ’ (പൂക്കളില്ലാത്ത) എന്ന വിശേഷണത്താൽ പുഷ്ടമാകുന്നു — പൂവില്ലായ്മതന്നെയാണ് ഉറക്കം. പിന്നെ നദികൾ — ആവികൊണ്ടു മൂടിയ ജലമുള്ളവയും, ശബ്ദംകൊണ്ടുമാത്രം തിരിച്ചറിയാവുന്ന സാരസങ്ങളുള്ളവയും, ഹിമംകൊണ്ടു നനഞ്ഞ മണലുള്ള തീരങ്ങളോടുകൂടിയവയുമായി ശോഭിക്കുന്നു. മഞ്ഞുവീഴ്ചകൊണ്ടും സൂര്യന്റെ മൃദുത്വംകൊണ്ടും തണുപ്പുകൊണ്ടും മലമുകളിലുള്ള ജലംപോലും മിക്കവാറും രസമുള്ളതായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു. നദികളുടെ വർണനയിൽ കേൾവിതന്നെയാണ് പ്രമാണം, കാഴ്ചയല്ല — ‘രുതവിജ്ഞേയസാരസാഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ആവിയുടെ ഘനത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ജലത്തിന്റെ രസവത്ത്വത്തിനു കവി സ്വയം മൂന്നു കാരണങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — മഞ്ഞുവീഴ്ച, സൂര്യന്റെ മൃദുത്വം, തണുപ്പ്. ഒടുവിൽ ജരകൊണ്ടു ജീർണിച്ച ഇലകളും കൊഴിഞ്ഞ കേസരങ്ങളും കർണികകളുമുള്ള, ഹിമത്താൽ നശിച്ച്, തണ്ടുമാത്രം ശേഷിച്ച താമരപ്പൊയ്കകൾ ശോഭിക്കുന്നില്ല — ശോഭയുടെ നാശത്തോടെ ഋതുവർണന ഉപസംഹരിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന വിരഹവർണനയ്ക്കു ഭൂമികയും ഒരുക്കപ്പെടുന്നു.

ഋതുവർണനയിൽനിന്നു പെട്ടെന്ന് ലക്ഷ്മണൻ ഭരതനെ ഓർക്കുന്നു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രാ, ഈ കാലത്ത് ദുഃഖിതനായ ധർമാത്മാവായ ഭരതൻ അങ്ങയോടുള്ള ഭക്തിയാൽ നഗരത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്യുന്നു; രാജ്യവും മാനവും പലവിധമായ അനേകം ഭോഗങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, തപസ്വിയായി, നിയതാഹാരനായി അദ്ദേഹം തണുത്ത നിലത്തു കിടക്കുന്നു.’ ‘അസ്മിൻ തു കാലേ’ (ഈ കാലത്താകട്ടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വർണനയിൽനിന്നു കഥയിലേക്കു പെട്ടെന്നുള്ള സംക്രമണം നടക്കുന്നു; ഋതുതന്നെയാണ് ഓർമയ്ക്കു നിമിത്തം. ഇവിടെ വർണിക്കപ്പെട്ട ഋതുവിന്റെ തണുപ്പുതന്നെയാണ് അവിടെ ഭരതന്റെ ക്ലേശം എന്ന സംയോജനത്താൽ വർണന കഥയുമായി ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ദുഃഖസമന്വിതഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് ഭരതന്റെ തപസ്സ് സ്വേച്ഛയാലല്ല, വിയോഗദുഃഖത്താൽ പ്രേരിതമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘നിയതാഹാരഃ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് വ്രതത്തിന്റെ കാഠിന്യവും, ‘തണുത്ത നിലത്തു കിടക്കുന്നു’ എന്നതുകൊണ്ട് ഋതുവുമായുള്ള ബന്ധവും. ഇവിടെ ‘നൂനം’ (തീർച്ചയായും) എന്ന പദത്തിലൂടെ ലക്ഷ്മണൻ നിശ്ചയമല്ല, അനുമാനമാണു പറയുന്നത് — ദൂരെയുള്ള സഹോദരന്റെ അവസ്ഥ സങ്കല്പത്തിലൂടെ മാത്രമേ അറിയാനാകൂ. ‘അദ്ദേഹവും തീർച്ചയായും ഈ നേരത്ത് സ്നാനത്തിന് ഒരുങ്ങി, പ്രജകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, നിത്യവും സരയുനദിയിലേക്കു പോകുന്നുണ്ടാകും; അത്യന്തം സുഖത്തിൽ വളർന്ന, സുകുമാരനായ അദ്ദേഹം ഹിമംകൊണ്ടു പീഡിതനായി, രാത്രിയുടെ അന്ത്യയാമങ്ങളിൽ എങ്ങനെ സരയുവിൽ മുങ്ങുന്നു?’ ഇവിടെ സഹോദരന്മാരുടെ സമകാലികക്രിയ — ഇരുവരും പ്രഭാതത്തിൽ നദിയിൽ സ്നാനത്തിനു പോകുന്നു — കവി മർമസ്പർശിയായി കോർത്തിണക്കിയിരിക്കുന്നു. ‘പ്രകൃതിഭിർവൃതഃ’ (പ്രജകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്) എന്ന പദംകൊണ്ട്, രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും ഭരതൻ പ്രജകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൻതന്നെ എന്ന വിരോധം കാണിക്കുന്നു — രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു, എന്നാൽ രാജധർമം ഉപേക്ഷിച്ചില്ല. തുടർന്നു ഭരതന്റെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണപ്പെടുന്നു — താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവൻ, ശ്യാമവർണൻ, ശ്രീമാൻ, ഒതുങ്ങിയ ഉദരമുള്ളവൻ, മഹാൻ, ധർമജ്ഞൻ, സത്യവാദി, ലജ്ജാശീലൻ, ജിതേന്ദ്രിയൻ, പ്രിയം പറയുന്നവൻ, മധുരസ്വഭാവൻ, ദീർഘബാഹു, ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവൻ; പലവിധമായ സുഖങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് അദ്ദേഹം സർവാത്മനാ ആര്യനെ (ജ്യേഷ്ഠനെ) ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ വിശേഷണങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ ശരീരം, ശീലം, വാക്ക്, ബലം എന്നിവയെ വർണിക്കുന്നു; ഒടുവിൽ ‘സർവാത്മനാ ആശ്രയിച്ചു’ എന്ന പദംകൊണ്ട് എല്ലാം സമാഹരിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ രണ്ടു നിഗമനങ്ങൾ — ‘വനത്തിലിരിക്കുന്ന അങ്ങയെയും അദ്ദേഹം അനുസരിക്കുന്നു എന്നതിനാൽ അങ്ങയുടെ സഹോദരനായ മഹാത്മാവായ ഭരതൻ സ്വർഗം ജയിച്ചിരിക്കുന്നു’; ‘മനുഷ്യർ പിതാവിന്റെ സ്വഭാവമല്ല, മാതാവിന്റേതാണ് പിന്തുടരുന്നത് എന്ന പ്രസിദ്ധമായ ലോകപ്രവാദം ഭരതൻ തെറ്റാക്കിയിരിക്കുന്നു.’ രണ്ടാമത്തെ വചനത്തിലൂടെയാണ് കൈകേയിയെക്കുറിച്ചുള്ള അടുത്ത ചോദ്യം ആരംഭിക്കുന്നത്.

ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ ഒരു ചോദ്യത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു: ‘ദശരഥൻ ഭർത്താവും സാധുവായ ഭരതൻ പുത്രനുമായിട്ടുള്ള നമ്മുടെ അമ്മ കൈകേയി എങ്ങനെയാണ് അത്തരം ക്രൂരദൃഷ്ടിയുള്ളവളായിത്തീർന്നത്?’ ചോദ്യം സംശയരൂപത്തിലാണെങ്കിലും യഥാർഥത്തിൽ നിന്ദതന്നെയാണ്; ലക്ഷ്മണന്റെ സ്വഭാവസിദ്ധമായ ആവേശം ഇവിടെ വീണ്ടും പ്രകടമാകുന്നു. ധാർമികനായ ലക്ഷ്മണൻ സ്നേഹത്താൽ ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ, അമ്മയെക്കുറിച്ചുള്ള ആ പരിവാദം സഹിക്കാതെ രാഘവൻ പറഞ്ഞു: ‘ഉണ്ണീ, നിന്റെ മധ്യമയായ അമ്മയെ ഒരിക്കലും നിന്ദിക്കരുത്. ഇക്ഷ്വാകുനാഥനായ ഭരതനെക്കുറിച്ചുള്ള ആ കഥതന്നെ പറയുക.’ ‘മധ്യമയായ അമ്മ’ എന്ന സംബോധനയാൽ രാമൻ കൈകേയിയെ മാതൃസ്ഥാനത്തുതന്നെ നിർത്തുന്നു, സപത്നിയുടെ സ്ഥാനത്തല്ല; ‘കദാചന’ (ഒരിക്കലും) എന്ന പദംകൊണ്ട് നിഷേധം എക്കാലത്തേക്കുമുള്ളതാക്കുന്നു. മാതൃനിന്ദയുടെ നിഷേധം രാമന്റെ ശീലത്തിന്റെ മൂലം കാണിക്കുന്നു — അവളാൽ നാടുകടത്തപ്പെട്ടവൻതന്നെ അവളുടെ നിന്ദ സഹിക്കുന്നില്ല. പിന്നെ അദ്ദേഹം തന്റെ അന്തരംഗം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു: ‘വനവാസത്തിൽ ദൃഢവ്രതയായ എന്റെ ബുദ്ധി നിശ്ചിതംതന്നെ; എങ്കിലും ഭരതസ്നേഹത്താൽ തപിച്ച് അതു വീണ്ടും ബാലിശമാക്കപ്പെടുന്നു.’ ധീരനുപോലും സ്നേഹത്താൽ ചാഞ്ചല്യം എന്ന ഈ ആത്മനിവേദനം ഇവിടെ അതീവ മാനുഷികമാണ്. ‘ബാലിശീക്രിയതേ’ (ബാലിശമാക്കപ്പെടുന്നു) എന്ന കർമണിപ്രയോഗംകൊണ്ട് ബുദ്ധിയുടെ വിവശതതന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അതു സ്വയം ചലിക്കുന്നില്ല, സ്നേഹത്താൽ ചലിപ്പിക്കപ്പെടുകയാണ്. ‘അവന്റെ പ്രിയവും മധുരവും ഹൃദ്യവും അമൃതതുല്യവും മനസ്സിനെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നതുമായ വാക്കുകൾ ഞാൻ ഓർക്കുന്നു. രഘുനന്ദനാ, മഹാത്മാവായ ഭരതനോടും വീരനായ ശത്രുഘ്നനോടും നിന്നോടുംകൂടി ഞാൻ എന്നാണ് ഒന്നുചേരുക?’ ഈ ചോദ്യത്തോടെ വിലാപം അതിന്റെ ശിഖരത്തിലെത്തുന്നു. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല.

ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ട് കാകുത്സ്ഥൻ അവിടെ ഗോദാവരീനദിയിലെത്തി, അനുജനോടും സീതയോടുംകൂടി സ്നാനം ചെയ്തു — വിലാപം കർമത്താൽ ശമിച്ചു, നിത്യകർമമാകട്ടെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടില്ല. ‘സാനുജഃ സീതയാ സഹ’ (അനുജനോടും സീതയോടുംകൂടി) എന്ന പദംകൊണ്ട് മൂവരുടെയും സഹവാസം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അത് ഈ കാണ്ഡത്തിലെ അവസാനത്തെ ശാന്തചിത്രമാണ്. പിന്നെ ആ ജലംകൊണ്ട് പിതൃക്കൾക്കും ദേവതകൾക്കും തർപ്പണം ചെയ്ത്, ആ പാപരഹിതർ ഉദിച്ചുയർന്ന സൂര്യനെയും ദേവതകളെയും സ്തുതിച്ചു. സ്നാനം, തർപ്പണം, സൂര്യോപസ്ഥാനം എന്ന ക്രമം ആഹ്നികവിധിയെ യഥാവിധി പിന്തുടരുന്നു. ‘അനഘാഃ’ (പാപരഹിതർ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് മൂവരുടെയും നിഷ്പാപത്വം പറയപ്പെടുന്നു — അതു തപസ്വിജീവിതത്തിന്റെ ഫലംതന്നെ. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിൽ ചിത്രം പൂർത്തിയാക്കുന്നു — സ്നാനം ചെയ്ത രാമൻ, സീതയെ കൂട്ടായും ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പവും, പർവതരാജപുത്രിയോടും നന്ദിയോടുംകൂടി സ്നാനം ചെയ്ത ഭഗവാൻ രുദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഉപമയിലൂടെ ദമ്പതിമാരുടെ ദേവത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അനുജനെ നന്ദിയുടെ സ്ഥാനത്തു നിർത്തുന്നതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിത്യസേവകത്വവും. ശാന്തവും ദിവ്യവുമായ ചിത്രത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിലാകട്ടെ ഈ ശാന്തിയിലേക്കുതന്നെ ശൂർപ്പണഖ കടന്നുവരുന്നു — ഈ വിരോധം കവിയുടെ ആസൂത്രണമാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക