സർഗ്ഗം
ജടായുവിന്റെ ആത്മപരിചയം
വഴിയിൽ കഴുകനെ കാണൽ, പിതൃസൗഹൃദത്തിന്റെ അറിയിപ്പ്, പ്രജാപതിവംശവർണന, ഭൂതസൃഷ്ടിക്രമം, സീതാരക്ഷണപ്രതിജ്ഞ
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം അഗസ്ത്യന്റെ അനുവാദത്തോടെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സീതയോടൊപ്പം പഞ്ചവടിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു. ഈ സർഗത്തിൽ വഴിമധ്യേതന്നെ രഘുനന്ദനൻ ഭീമാകാരനും ഭയങ്കരപരാക്രമിയുമായ ഒരു കഴുകനെ കണ്ടുമുട്ടി. ‘മഹാകായം’, ‘ഭീമപരാക്രമം’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളിലൂടെ പക്ഷിയുടെ ബാഹ്യാകാരവും ബലവും കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെയാണ് തുടർന്നുള്ള ആശങ്കയ്ക്കു കാരണം. വനത്തിലായിരുന്ന ആ മഹാഭാഗർ ഇരുവരും അവനെ കണ്ട് പക്ഷിരൂപം ധരിച്ച ഒരു രാക്ഷസനാണെന്നു കരുതി, ‘അങ്ങ് ആരാണ്?’ എന്നു ചോദിച്ചു — ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ എല്ലാം സംശയാസ്പദമാണ് എന്ന മുൻ അനുഭവമാണ് ഇവിടെ കാരണം. ‘മേനാതേ’ (കരുതി) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ ഉള്ളിലെ യുക്തിവിചാരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പുറമേ അവർ ആയുധം ഉയർത്തുന്നില്ല, ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നതേയുള്ളൂ — ഇതാണ് ആര്യമര്യാദ. എന്നാൽ ആ പക്ഷി മധുരവും സൗമ്യവുമായ വാക്കുകൊണ്ട് അവരെ പ്രീതരാക്കുന്നതുപോലെ പറഞ്ഞു: ‘വത്സാ, എന്നെ നിന്റെ അച്ഛന്റെ സുഹൃത്തായി അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക.’ ‘വത്സാ’ എന്ന സംബോധനകൊണ്ടുതന്നെ ബന്ധം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു, സംശയം നീങ്ങി. അച്ഛന്റെ സുഹൃത്താണെന്നു കരുതി രാഘവൻ അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചു; ശാന്തമായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുലവും പേരും ചോദിച്ചു — ആദ്യം പൂജ, പിന്നെ ചോദ്യം എന്നതാണ് രാമന്റെ ശിഷ്ടാചാരം. രാമന്റെ വാക്കുകേട്ട് ആ പക്ഷി തന്റെ കുലംമാത്രമല്ല പറയുന്നത്, സകല ജീവികളുടെയും ഉദ്ഭവംതന്നെ ആദിമുതൽ വിവരിച്ചു — ഒരു പക്ഷിയുടെ പരിചയം സമഗ്രമായ സൃഷ്ടിയുടെ കഥയിലൂടെതന്നെ പൂർണമാകുന്നു എന്നതാണ് കവിയുടെ യോജന.
കഴുകൻ മഹാബാഹുവായ രാമനെ സംബോധന ചെയ്തു പറയുന്നു: ‘പൂർവകാലത്ത് ഏതൊക്കെ പ്രജാപതിമാർ ഉണ്ടായിരുന്നുവോ, അവരെയെല്ലാം ആദിമുതൽ പറയുന്ന എന്നിൽനിന്നു കേട്ടുകൊള്ളുക.’ ഈ ഷഷ്ഠീപ്രയോഗത്തിലൂടെ (‘പറയുന്ന എന്റെ’ — നിഗദതോ മേ) പറയുന്നയാളും കേൾക്കുന്നയാളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം വിനയപൂർവം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; വൃദ്ധനായ പക്ഷി രാജപുത്രനെ ‘മഹാബാഹോ’, ‘രാഘവാ’ എന്നിങ്ങനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. പിന്നെ അദ്ദേഹം പേരുകൾ ക്രമമായി എണ്ണുന്നു — അവരിൽ ആദ്യത്തേതു കർദമൻ, അതിനുശേഷം വികൃതൻ, ശേഷൻ, സംശ്രയൻ, വീര്യവാനായ ബഹുപുത്രൻ, സ്ഥാണു, മരീചി, അത്രി, മഹാബലനായ ക്രതു, പുലസ്ത്യൻ, അംഗിരസ്സ്, പ്രചേതസ്സ്, പുലഹൻ, ദക്ഷൻ, വിവസ്വാൻ, അരിഷ്ടനേമി; അവരിലെല്ലാം അവസാനത്തേതു മഹാതേജസ്വിയായ കശ്യപൻ. ഈ എണ്ണൽ കേവലം ഒരു പേരുപട്ടികയല്ല — ഇതിന്റെ അവസാനം കശ്യപനെ സ്ഥാപിക്കുന്നതിലൂടെ തുടർന്നുള്ള സൃഷ്ടികഥ മുഴുവൻ അദ്ദേഹത്തിൽനിന്നുതന്നെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവരിൽ ചിലർ പ്രസിദ്ധരായ മഹർഷിമാർതന്നെയാണ് — മരീചി, അത്രി, പുലസ്ത്യൻ, അംഗിരസ്സ്, പുലഹൻ, ക്രതു എന്നിവർ; മറ്റുള്ളവർ പ്രജാപതികൾ എന്ന നിലയിൽമാത്രം എണ്ണപ്പെട്ടവരാണ്. രാവണന്റെ പിതാമഹനായ പുലസ്ത്യനും ഇവിടെ എണ്ണപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട് എന്ന് ഓർക്കണം; അതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന വൈരത്തിന്റെ മൂലവും ഇതേ കുലവൃക്ഷത്തിൽത്തന്നെ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പ്രജാപതിമാരുടെ എണ്ണം പുരാണങ്ങളിൽ പലവിധത്തിൽ കാണാം; എന്നാൽ ഇവിടെ വാല്മീകി തന്റേതായ ക്രമംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. പിന്നെ ദക്ഷപ്രജാപതിക്ക് യശസ്വിനികളും മഹായശസ്സുള്ളവരുമായ അറുപതു പുത്രിമാർ ഉണ്ടായി എന്നു കേട്ടിട്ടുണ്ട് എന്ന് അദ്ദേഹം പറയുന്നു. അവരിൽ സുന്ദരികളായ എട്ടുപേരെ കശ്യപൻ സ്വീകരിച്ചു — അദിതി, ദിതി, ദനു, കാലക എന്നിവരെ; ശേഷിച്ച നാലുപേരുടെ പേരുകൾ തുടർന്ന് എണ്ണപ്പെടുന്നു. മുദ്രണത്തിൽ ഇവിടെ ഒരു അടിക്കുറിപ്പുണ്ട് — പുരാണങ്ങളിൽ കശ്യപനു പതിമൂന്നു പത്നിമാരെ പറയുന്നുണ്ട്; എന്നാൽ ഇവിടെ വർണിക്കുന്ന സന്താനപരമ്പരയിൽ ഈ എട്ടുപേർമാത്രമേ ആവശ്യമുള്ളൂ എന്നതുകൊണ്ടാണ് എട്ട് എന്ന എണ്ണം നൽകിയിരിക്കുന്നത്.
ബാക്കിയുള്ള പേരുകളും എണ്ണപ്പെടുന്നു — താമ്ര, ക്രോധവശ, മനു, അനല. ആ കന്യകമാരിൽ പ്രീതനായ കശ്യപൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങൾ എനിക്കു തുല്യരും മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഭരിക്കുന്നവരുമായ പുത്രന്മാരെ പ്രസവിക്കും.’ ‘പ്രീതഃ’ (പ്രീതനായ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വരദാനത്തിന്റെ കാരണം പ്രസാദംതന്നെ എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ‘മത്സമാൻ’ (എനിക്കു തുല്യരായ) എന്ന പദംകൊണ്ട് പിതാവിന്റെ തേജസ്സ് സന്തതിയിലേക്കു സംക്രമിക്കുന്നതും. അദിതി, ദിതി, ദനു, കാലക എന്നിവർ ആ വാക്കിൽ മനസ്സുവെച്ചു; ബാക്കിയുള്ളവരാകട്ടെ മനസ്സുവെച്ചില്ല — ഇച്ഛയുടെ ഭേദംകൊണ്ടുതന്നെ സന്തതിയുടെ ഭേദം എന്ന സൂക്ഷ്മസിദ്ധാന്തം. ആരുടെ മനസ്സ് പിതാവിന്റെ വാക്കിൽ ഉറച്ചുവോ, അവരുടെ സന്തതിതന്നെ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഭരിക്കുന്നവരായി; ഉദാസീനരായവരുടെ സന്തതിയും അല്പപ്രഭാവരായി — ഇതിലൂടെ സങ്കല്പത്തിന്റെ സാമർഥ്യം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. അദിതിയിൽ മുപ്പത്തിമൂന്നു ദേവന്മാർ ജനിച്ചു — പന്ത്രണ്ട് ആദിത്യന്മാർ, എട്ടു വസുക്കൾ, പതിനൊന്നു രുദ്രന്മാർ, രണ്ട് അശ്വിനികൾ. ദിതിയാകട്ടെ യശസ്വികളായ ദൈത്യന്മാരെ പ്രസവിച്ചു; വനങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളുമുള്ള ഈ ഭൂമി പണ്ട് അവരുടേതായിരുന്നു എന്നും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ ദേവാസുരന്മാർ തമ്മിലുള്ള പുരാതനമായ അധികാരത്തർക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; പുരാണങ്ങളിൽ അതു പലവിധത്തിൽ വിസ്തരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘സവനാർണവാ’ (വനങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളുമുള്ളത്) എന്ന ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ട് കവി ഭൂമിയുടെ വനസമുദ്രസഹിതമായ സമഗ്രരൂപംതന്നെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. ദനു പിന്നെ അശ്വഗ്രീവൻ എന്ന പുത്രനെ പ്രസവിച്ചു — അവനാണ് പിന്നീടു പ്രസിദ്ധനായ ദാനവൻ.
കാലക നരകനെയും കാലകനെയും പ്രസവിച്ചു. താമ്രയാകട്ടെ ലോകപ്രസിദ്ധരായ അഞ്ചു കന്യകമാരെ പ്രസവിച്ചു — ക്രൗഞ്ചി, ഭാസി, ശ്യേനി, ധൃതരാഷ്ട്രി, ശുകി. ഇവിടെ പേരുകൾതന്നെ അർഥത്തിനനുസരിച്ചുള്ളവയാണ് — അഞ്ചു കന്യാനാമങ്ങൾ അഞ്ചു പക്ഷിവർഗങ്ങളുടെ മാതൃനാമങ്ങൾതന്നെയാണ്. അവരിൽ ഓരോരുത്തരിൽനിന്നും ഓരോ പക്ഷിവർഗം ഉണ്ടായി — ക്രൗഞ്ചി മൂങ്ങകളെ പ്രസവിച്ചു, ഭാസി ഭാസപ്പക്ഷികളെ, ശ്യേനി തേജസ്വികളായ പരുന്തുകളെയും കഴുകന്മാരെയും, ധൃതരാഷ്ട്രി ഹംസങ്ങളെയും കലഹംസങ്ങളെയും ചക്രവാകങ്ങളെയും. ഇവിടെ പറയുന്നയാളായ ജടായുവിന്റെ സ്വന്തം വർഗവും എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ശ്യേനിയിൽനിന്നാണ് കഴുകന്മാർ എന്ന്. ശുകി നതയെ പ്രസവിച്ചു; നതയിൽ വിനത എന്ന പുത്രി ജനിച്ചു — ഇവളാണ് പിന്നീട് ഗരുഡന്റെയും അരുണന്റെയും മാതാവ്. ഇങ്ങനെ കഴുകൻ തന്റെ മാതൃവംശവും ഇതേ ക്രമത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുന്നു; അങ്ങനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരിചയം സൃഷ്ടികഥയുടെതന്നെ ഭാഗമാകുന്നു. പക്ഷികളുടെ ജന്മകഥനത്തിലൂടെ കവി വനത്തിന്റെ കോലാഹലംതന്നെ സജീവമാക്കുന്നു; ഇവിടെ ഓരോ പക്ഷിയും ഏതെങ്കിലുമൊരു അമ്മയുടെ മകനാണെന്നു കാണുമ്പോൾ അരണ്യം ഒരു കുടുംബംപോലെ തോന്നുന്നു. അതിനുശേഷം ക്രോധവശ സ്വന്തം ഉദരത്തിൽനിന്നു പത്തു കന്യകമാരെ പ്രസവിച്ചു — മൃഗി, മൃഗമന്ദ, ഹരി, ഭദ്രമദ, മാതംഗി, ശാർദൂലി, ശ്വേത, സുരഭി, സർവലക്ഷണസമ്പന്നയായ സുരസ, കദ്രു. പേരുകൾതന്നെ അവരുടെ സന്തതിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മൃഗിയിൽനിന്നു മൃഗങ്ങൾ, ശാർദൂലിയിൽനിന്നു പുലികൾ, മാതംഗിയിൽനിന്ന് ആനകൾ എന്നിങ്ങനെ. പത്തു പേരുകളിൽ ‘സർവലക്ഷണസമ്പന്നാം’ എന്ന ഒരു വിശേഷണംമാത്രമേ സുരസയ്ക്കു നൽകിയിട്ടുള്ളൂ; അതിലൂടെ അവൾ മറ്റുള്ളവരിൽനിന്നു വിശിഷ്ടയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി പശുപക്ഷിജഗത്തിനു മുഴുവൻ ഒരു കുലവൃക്ഷം രചിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് വനവാസിയായ രാമന്റെ മുന്നിൽ സകല ജീവജാലവും ബന്ധുക്കളെപ്പോലെ തോന്നുന്നു.
കഴുകൻ നരശ്രേഷ്ഠനായ രാമനോടു സന്തതിയെ വർഗംവർഗമായി എണ്ണിപ്പറയുന്നു — എല്ലാ മൃഗങ്ങളും മൃഗിയുടെ സന്തതിയാണ്; മൃഗമന്ദയുടേതു കരടികളും സൃമരങ്ങളും ചമരിമാനുകളും. ‘അപത്യം തു മൃഗാഃ സർവേ’ (എല്ലാ മൃഗങ്ങളും സന്തതി) എന്ന വാക്യത്തിൽ ഏകവചനമായ ‘അപത്യം’ എന്ന പദം സമഷ്ടിയെ കുറിക്കുന്നതാണ്; അതുകൊണ്ട് ബഹുവചനമായ ‘മൃഗാഃ’ എന്ന പദത്തോടു ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ഭദ്രമദ ഇരാവതി എന്ന പുത്രിയെ പ്രസവിച്ചു; അവളുടെ പുത്രനാണ് ലോകനാഥനായ മഹാഗജം ഐരാവതം. ഹരിയുടെ സന്തതി സിംഹങ്ങളും തപസ്വികളായ വാനരന്മാരും — ഈ പദം കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിലെ വാനരകുലത്തിന്റെ മൂലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശാർദൂലി ഗോലാംഗൂലങ്ങളെയും പുലികളെയും പുത്രന്മാരായി പ്രസവിച്ചു; മാതംഗിയുടെ സന്തതി ആനകൾ; ശ്വേത ഒരു ദിഗ്ഗജത്തെ പുത്രനായി പ്രസവിച്ചു. ഐരാവതത്തിന്റെ ‘ലോകനാഥഃ’ എന്ന വിശേഷണം ദിഗ്ഗജത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ശ്വേതയുടെ പുത്രനും ദിഗ്ഗജംതന്നെ — ഇങ്ങനെ ദിക്കുകളെ താങ്ങിനിർത്തുന്ന ആനകളുടെ കുലവും ഇവിടെ നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഗോലാംഗൂലങ്ങൾ വാനരന്മാരുടെതന്നെ ഒരു വിഭാഗമാണ്; അതുകൊണ്ട് വാനരന്മാർക്കും പുലികൾക്കും ഒരേ അമ്മ എന്ന വിചിത്രമായ സൃഷ്ടിക്രമം ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ സുരഭി രണ്ടു പുത്രിമാരെ പ്രസവിച്ചു — രോഹിണിയെയും യശസ്വിനിയായ ഗന്ധർവിയെയും. രോഹിണി പശുക്കളെ പ്രസവിച്ചു, ഗന്ധർവി കുതിരകളെ പുത്രന്മാരായി; സുരസ നാഗങ്ങളെയും കദ്രു പന്നഗങ്ങളെയും (സർപ്പങ്ങളെയും). പശുക്കളുടെയും കുതിരകളുടെയും നാഗങ്ങളുടെയും സർപ്പങ്ങളുടെയും ജന്മം ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ രചിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വളർത്തുമൃഗങ്ങളും കാട്ടുസർപ്പങ്ങളും ഒരേ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവരാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. മനു മഹാത്മാവായ കശ്യപന്റെ മനുഷ്യരെ പ്രസവിച്ചു — ബ്രാഹ്മണരെയും ക്ഷത്രിയരെയും വൈശ്യരെയും ശൂദ്രരെയും. അവരുടെ ഉത്പത്തിസ്ഥാനം ശ്രുതിവചനപ്രകാരം പറയുന്നു — മുഖത്തുനിന്നു ബ്രാഹ്മണർ, മാറിൽനിന്നു ക്ഷത്രിയർ, തുടകളിൽനിന്നു വൈശ്യർ, പാദങ്ങളിൽനിന്നു ശൂദ്രർ എന്ന്. ‘ഇതി ശ്രുതിഃ’ (എന്നു ശ്രുതി) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി പുരുഷസൂക്തത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ വാക്കുതന്നെ പ്രമാണമായി ഉദ്ധരിക്കുന്നു, സ്വന്തം അഭിപ്രായമല്ല. അനല പുണ്യഫലങ്ങളുള്ള എല്ലാ വൃക്ഷങ്ങളെയും പ്രസവിച്ചു; അങ്ങനെ സൃഷ്ടിവർണന ചരവും അചരവുമായ എല്ലാറ്റിലും വ്യാപിച്ചു. ഒടുവിൽ ബന്ധങ്ങൾ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വിനത ശുകിയുടെ പൗത്രിയാണ്, കദ്രു സുരസയുടെ സഹോദരിയും. ഇങ്ങനെ ദേവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളും മനുഷ്യരും വൃക്ഷങ്ങളും ഒരേ കശ്യപകുലത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടവരാണെന്നു കാണിച്ചുകൊണ്ട് കവി സകല ജീവികളുടെയും ബന്ധുത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഈ കഥതന്നെയാണ് പിന്നീടുള്ള സീതാരക്ഷണപ്രതിജ്ഞയുടെ ധാർമികമൂലം.
കദ്രു ഭൂമിയെ താങ്ങുന്ന ആയിരം നാഗങ്ങളെ പ്രസവിച്ചു; വിനതയ്ക്കാകട്ടെ രണ്ടു പുത്രന്മാർ — ഗരുഡനും അരുണനും. ‘ആ അരുണനിൽനിന്നാണു ഞാൻ ജനിച്ചത്; സമ്പാതി എന്റെ ജ്യേഷ്ഠനാണ്; ശ്യേനിയുടെ പുത്രനായ ജടായുവാണു ഞാൻ എന്നറിഞ്ഞുകൊള്ളുക’ എന്ന് അദ്ദേഹം സ്വയം അറിയിക്കുന്നു. നീണ്ട വംശകഥയുടെ അവസാനംമാത്രമാണ് സ്വന്തം പേരു പറയുന്നത് എന്നതു വിനയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. അതിനുശേഷം മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി പ്രതിജ്ഞ വഹിക്കുന്നു: ‘നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ ഞാൻ നിന്റെ വാസത്തിൽ സഹായിയാകാം; മൃഗങ്ങളും രാക്ഷസരും വിഹരിക്കുന്ന ദുർഗമമായ കാടാണിത്; നീ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം പുറത്തുപോകുമ്പോൾ ഞാൻ സീതയെ രക്ഷിക്കാം.’ നടുവിലെ അർധമാണ് പ്രതിജ്ഞയുടെ കാരണം വഹിക്കുന്നത് — വനത്തിന്റെ ഭയങ്കരതതന്നെയാണ് ഒരു രക്ഷകന്റെ ആവശ്യകത സ്ഥാപിക്കുന്നത്. ‘വാസസഹായഃ’ (വാസത്തിലെ സഹായി) എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം രക്ഷകസ്ഥാനംമാത്രമല്ല യാചിക്കുന്നത്, സഹവാസംതന്നെയാണ് — സൗഹൃദമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. രാമൻ ജടായുവിനെ പൂജിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ ആലിംഗനംചെയ്ത് തലകുനിച്ചു; കാരണം ജടായുവുമായുള്ള സൗഹൃദത്തെക്കുറിച്ച് അച്ഛന്റെ വായിൽനിന്ന് അദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും കേട്ടിരുന്നു — ഓർമതന്നെയാണ് ഇവിടെ വിശ്വാസത്തിന്റെ ആധാരം. ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം സീതയെ അവിടെ ഏല്പിച്ച്, അതിബലനായ ആ പക്ഷിയോടൊപ്പം ലക്ഷ്മണസഹിതനായി പഞ്ചവടിയിലേക്കു പോയി — ഈയാംപാറ്റകളെ ദഹിപ്പിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്. ഈ ഉപമതന്നെയാണ് വരാനിരിക്കുന്ന ഖരദൂഷണവധത്തിന്റെ സൂചന; സർഗാന്ത്യത്തിൽ ശാന്തമായ വംശകഥനത്തിൽനിന്ന് യുദ്ധത്തിന്റെ നിഴൽ പരക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥