॥वाल्मीकिरामायणम् ആരണ്യകാണ്ഡം · 11-ാം സർഗ്ഗം

ആരണ്യകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

പഞ്ചാപ്സരസ്തീർഥവും അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലേക്കുള്ള യാത്രയും

മാണ്ഡകർണിയുടെ കഥ, ആശ്രമമണ്ഡലത്തിലെ പത്തുവർഷത്തെ വാസം, സുതീക്ഷ്ണന്റെ വഴികാട്ടൽ, വാതാപി-ഇല്വലവധകഥ, അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലെത്തൽ

ഈ സർഗത്തിൽ സുതീക്ഷ്ണാശ്രമത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട മൂവരും യാത്ര ചെയ്യുന്നു. മുന്നിൽ രാമൻ നടന്നു, നടുവിൽ അതിസുന്ദരിയായ സീത, പിന്നിൽ വില്ലേന്തിയ ലക്ഷ്മണൻ അനുഗമിച്ചു — ഈ ക്രമവ്യവസ്ഥതന്നെയാണ് അരണ്യകാണ്ഡത്തിലുടനീളം പാലിക്കപ്പെടുന്നത്, കാരണം നടുവിലാകുമ്പോൾ സീത സുരക്ഷിതയായിരിക്കും. പലതരം മലഞ്ചരിവുകളും വനങ്ങളും കണ്ടുകൊണ്ടും രമണീയമായ നദികൾ കടന്നുകൊണ്ടും അവർ ഇരുവരും സീതയോടൊപ്പം നടന്നു. വഴിയിൽ നദീതീരത്തെ മണൽത്തിട്ടകളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന സാരസങ്ങളെയും ചക്രവാകങ്ങളെയും, ജലപക്ഷികൾ നിറഞ്ഞ താമരപ്പൊയ്കകളെയും, കൂട്ടംകൂട്ടമായ പുള്ളിമാനുകളെയും, മദോന്മത്തരായ കൊമ്പുള്ള മൃഗങ്ങളെയും, പോത്തുകളെയും പന്നികളെയും, മരങ്ങളുടെ ശത്രുക്കളായ ആനകളെയും അവർ കണ്ടു. ഇങ്ങനെ ഏറെ ദൂരം സഞ്ചരിച്ച്, സൂര്യൻ ചായാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, അവർ ഒന്നിച്ച് ഒരു യോജന നീളമുള്ള രമണീയമായ ഒരു തടാകം കണ്ടു. അതു താമരകളും ആമ്പലുകളുംകൊണ്ടു നിബിഡവും ആനക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അലംകൃതവും സാരസങ്ങൾ, ഹംസങ്ങൾ, കാദംബങ്ങൾ മുതലായ ജലപക്ഷികളാൽ നിറഞ്ഞതുമായിരുന്നു. തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ള ആ രമണീയമായ സരസ്സിൽ പാട്ടിന്റെയും വാദ്യങ്ങളുടെയും ഘോഷം കേൾക്കാമായിരുന്നു; എന്നാൽ ആരെയും കാണാനുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഈ ആശ്ചര്യംതന്നെയാണ് വരാനിരിക്കുന്ന കഥയിലേക്കുള്ള വാതിൽ. ഇവിടെ ക്രമവ്യവസ്ഥയുടെ താത്പര്യം ചിന്തനീയമാണ് — മുന്നിൽ പോകുന്നയാൾ വഴി പരിശോധിക്കുന്നു, പിന്നിലുള്ളയാൾ പിൻഭാഗം കാക്കുന്നു; നടുവിലുള്ള സീത ഇരുവരാലും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. വനവർണനയിൽ കവി ആദ്യം ജലാശയങ്ങളെയും പിന്നെ പക്ഷികളെയും പിന്നെ നാൽക്കാലികളെയും എണ്ണിപ്പറയുന്നു; അങ്ങനെ ദൃശ്യം ക്രമേണ വിസ്തൃതമാകുന്നു. ‘ലംബമാനേ ദിവാകരേ’ (സൂര്യൻ ചായുമ്പോൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ദിവസത്തിന്റെ അന്ത്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ തടാകദർശനത്തിനു ശാന്തമായ ഒരു അവസരം ഒരുക്കപ്പെടുന്നു. ‘ന തു കശ്ചന ദൃശ്യതേ’ (എന്നാൽ ആരെയും കാണുന്നില്ല) എന്ന അർധശ്ലോകംകൊണ്ട് കവി ശ്രോതാവിന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു ചോദ്യം ഉണർത്തുന്നു; അതിന്റെ ഉത്തരം അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ നൽകുന്നു. ഇതാണ് വാല്മീകിയുടെ കഥനരീതി — ആശ്ചര്യം ആദ്യം കാണിച്ചിട്ട് പിന്നീട് അതിന്റെ കാരണം പറയുന്നു. തടാകത്തിന്റെ വിസ്തൃതി ‘യോജനായതം’ (ഒരു യോജന നീളമുള്ളത്) എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇത്ര വലിയ ജലാശയത്തിൽ ആനക്കൂട്ടങ്ങൾ കളിക്കുന്നു, ഹംസങ്ങളും കാദംബങ്ങളും സാരസങ്ങളും കൂജനം ചെയ്യുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് വനത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയുടെ അടയാളം. താമരകളാൽ നിബിഡമായ ആ സരസ്സ് ദൂരെനിന്നുതന്നെ മനസ്സിനെ ആകർഷിക്കുന്നു.

പിന്നെ കൗതുകംകൊണ്ട് രാമനും മഹാരഥനായ ലക്ഷ്മണനും ധർമഭൃത്ത് എന്ന മുനിയോടു ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘മഹാമുനേ, ഈ അത്യദ്ഭുതം കേട്ട് ഞങ്ങൾക്കെല്ലാവർക്കും വലിയ കൗതുകം ഉണ്ടായിരിക്കുന്നു; ഇത് എന്താണെന്നു നന്നായി പറഞ്ഞുതന്നാലും.’ രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമാത്മാവായ മുനി അപ്പോൾത്തന്നെ ആ സരസ്സിന്റെ പ്രഭാവം വിവരിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘രാമാ, പഞ്ചാപ്സരസ്സ് എന്നു പേരുള്ള, എല്ലാക്കാലത്തും ജലമുള്ള ഈ തടാകം മാണ്ഡകർണി എന്ന മുനി തപസ്സുകൊണ്ടു നിർമിച്ചതാണ്. ആ മഹാമുനി ജലാശയത്തിൽ വായുമാത്രം ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് പതിനായിരം വർഷം തീവ്രമായ തപസ്സു ചെയ്തു. അപ്പോൾ അഗ്നി മുതലായ ദേവന്മാരെല്ലാം വ്യഥിതരായി പരസ്പരം ഒത്തുചേർന്നു പറഞ്ഞു — ഈ മുനി നമ്മിലൊരാളുടെ സ്ഥാനമാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത് എന്ന്; ഇങ്ങനെ ആ ദേവന്മാർ അവിടെ ഉദ്വിഗ്നചിത്തരായി. പിന്നെ തപസ്സിനു വിഘ്നം വരുത്താനായി എല്ലാ ദേവന്മാരും ചേർന്നു നിയോഗിച്ച, മിന്നൽപോലെ ചഞ്ചലമായ ശോഭയുള്ള അഞ്ചു പ്രധാന അപ്സരസ്സുകളെ അയച്ചു. ലൗകികവും പാരലൗകികവും കണ്ടറിഞ്ഞവനായിരുന്നിട്ടും ആ മുനിയെ ആ അപ്സരസ്സുകൾ ദേവന്മാരുടെ കാര്യസിദ്ധിക്കായി കാമത്തിനു വശംവദനാക്കി. ആ അഞ്ചു അപ്സരസ്സുകളും മുനിയുടെ പത്നിമാരായി; അവർക്കായി തടാകത്തിൽ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഒരു ഗൃഹം നിർമിക്കപ്പെട്ടു. അവിടെത്തന്നെ സുഖമായി വസിച്ചുകൊണ്ട് അവർ തപോബലത്താൽ വീണ്ടും യൗവനം പ്രാപിച്ച മുനിയെ രമിപ്പിക്കുന്നു. കളിച്ചുരസിക്കുന്ന അവരുടെ വാദ്യഘോഷവും ആഭരണങ്ങളുടെ കിലുക്കം കലർന്ന മനോഹരമായ ഗാനശബ്ദവുമാണ് ഈ കേൾക്കുന്നത്.’ ആത്മസംസ്കാരം നേടിയ ആ മുനിയുടെ ഈ വാക്ക് ‘ആശ്ചര്യം!’ എന്നു പറഞ്ഞ് മഹായശസ്വിയായ രാഘവൻ സഹോദരനോടൊപ്പം സ്വീകരിച്ചു. ഈ കഥയിൽ പല അംശങ്ങളും ചിന്തനീയമാണ്. ഒന്നാമത് — ദേവന്മാരുടെ ഭയമാണ് അപ്സരസ്സുകളെ അയയ്ക്കാൻ കാരണം, മുനിയുടെ എന്തെങ്കിലും അപരാധമല്ല; അതുകൊണ്ട് വിഘ്നത്തിന്റെ ദോഷം ദേവന്മാരിൽത്തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു. രണ്ടാമത് — ‘ദൃഷ്ടപരാവരഃ’ (ലൗകികവും പാരലൗകികവും കണ്ടറിഞ്ഞവൻ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ആ മുനി ലൗകികവും പാരലൗകികവും അറിയുന്നവനായിരുന്നിട്ടും കാമത്തിനു വശംവദനായി എന്നാണ്; ഇതിലൂടെ കാമത്തിന്റെ ബലം ധ്വനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മൂന്നാമത് — തടാകത്തിന്റെ ‘പഞ്ചാപ്സരസ്സ്’ എന്ന പേര് ആ അഞ്ചുപേരുടെതന്നെ സ്മാരകമാണ്; സ്ഥലനാമങ്ങളിൽ ചരിത്രം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു എന്ന് ഈ കഥ കാണിക്കുന്നു. നാലാമത് — മുനി തപോബലത്താൽ വീണ്ടും യൗവനം പ്രാപിച്ചു എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് തപസ്സു നിഷ്ഫലമായില്ല, എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം ഭോഗത്തിൽ വിനിയോഗിക്കപ്പെട്ടു. ധർമഭൃത്ത് എന്ന മുനിയുടെ പേരും അർഥവത്താണ് — ധർമത്തെ ധരിക്കുന്നവനുമാത്രമേ മറ്റുള്ളവരുടെ സ്ഖലനം നിർവികാരനായി പറയാൻ കഴിയൂ. രാമനാകട്ടെ ‘ആശ്ചര്യം’ എന്ന ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ടുമാത്രം മറുപടി നൽകുന്നു, നിന്ദിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മര്യാദ. കഥയുടെ അവസാനം മുനി ഒരു ഉപദേശവും നൽകുന്നില്ല; വസ്തുസ്ഥിതി വർണിച്ചിട്ടു നിർത്തുന്നതേയുള്ളൂ. അതുകൊണ്ട് ശ്രോതാവ് സ്വയം തീരുമാനിക്കട്ടെ എന്നാണ് കവിയുടെ അഭിപ്രായം. ‘തപോയോഗാദ് യൗവനം ആസ്ഥിതം’ (തപോബലത്താൽ യൗവനം പ്രാപിച്ച) എന്ന വാക്യത്തിലെ വിരോധം രമണീയമാണ് — തപസ്സുകൊണ്ടു ലഭിച്ച യൗവനം തപസ്സിനുതന്നെ വിഘാതകമായി. ‘അന്തർഹിതം ഗൃഹം’ (മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഗൃഹം) എന്ന ജലത്തിനടിയിലുള്ള ഭവനത്തിന്റെ സങ്കല്പം പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; ഇവിടെയാകട്ടെ ഗാനവാദ്യധ്വനിയുടെ കാരണം കാണിക്കാൻവേണ്ടിമാത്രമാണ് അതു പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഒരൊറ്റ കഥകൊണ്ട് കവി മൂന്നു കാര്യങ്ങൾ സാധിക്കുന്നു — ആശ്ചര്യത്തിന്റെ നിവാരണം, സ്ഥലനാമത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനം, തപോഭംഗത്തിന്റെ ഉദാഹരണം. ഒടുവിൽ ഇതുംകൂടി ഓർക്കണം — രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഒരേസമയം ചോദ്യം ചോദിച്ചു, ഉത്തരം മുനി ഒറ്റയ്ക്കു നൽകി; ഇങ്ങനെ കഥയ്ക്കു ശ്രോതാക്കൾ മൂന്നുപേർ, വക്താവ് ഒരാൾ എന്ന നാടകീയരചന ഇവിടെ കാണാം.

ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ അദ്ദേഹം ഒരു ആശ്രമമണ്ഡലം കണ്ടു — കുശങ്ങളും മരവുരികളുംകൊണ്ടു ചുറ്റപ്പെട്ടതും ബ്രാഹ്മമായ ശോഭയാൽ നിറഞ്ഞതും. വൈദേഹിയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം പ്രവേശിച്ച് കാകുത്സ്ഥൻ ശ്രീമത്തായ ആ ആശ്രമമണ്ഡലത്തിൽ മഹർഷിമാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട് സുഖമായി വസിച്ചു; പിന്നെ ആ തപസ്വികളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്ക് ഊഴമനുസരിച്ചു പോയി — മുൻപ് ഏതൊക്കെ തപസ്വികളുടെ അടുക്കൽ മഹാസ്ത്രജ്ഞനായ അദ്ദേഹം വസിച്ചിരുന്നുവോ, അവരെത്തന്നെ വീണ്ടും ചെന്നുകണ്ടു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാസകാലം കവി എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ഒരിടത്തു പത്തു മാസം, ഒരിടത്ത് ഒരു വർഷം, ഒരിടത്തു നാലു മാസം, ഒരിടത്ത് അഞ്ചോ ആറോ മാസം, മറ്റൊരിടത്ത് അതിലധികം മാസങ്ങൾ, ഒരിടത്ത് ഒന്നരയിലധികം, ഒരിടത്തു മൂന്നു മാസം, ഒരിടത്ത് എട്ടു മാസം — ഇങ്ങനെ സുഖമായി വസിച്ചു. മുനിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളിൽ വസിച്ചും അനുകൂലമായ സാഹചര്യത്തിൽ രമിച്ചും അദ്ദേഹത്തിന് ഇങ്ങനെ പത്തു വർഷം കടന്നുപോയി. ഈ കണക്ക് ഒരേയൊരു വസ്തുത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വനവാസത്തിന്റെ പതിമൂന്നു വർഷങ്ങളുടെ വലിയൊരു ഭാഗം ശാന്തമായിരുന്നു, ആശ്രമങ്ങളിൽ അധ്യയനത്തിലും സേവയിലും കഴിഞ്ഞു. പിന്നെ ധർമജ്ഞനായ രാഘവൻ സീതയോടൊപ്പം എല്ലായിടത്തും ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ച് വീണ്ടും സുതീക്ഷ്ണന്റെ ആശ്രമപദത്തിൽത്തന്നെ തിരിച്ചെത്തി. ആ ആശ്രമത്തിൽ വന്ന് മുനിമാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട ശത്രുസംഹാരകനായ രാമൻ അവിടെയും കുറച്ചുകാലം വസിച്ചു. ഇവിടെ കവി കാലം പ്രത്യേകരീതിയിൽ എണ്ണുന്നു — ‘പത്തു വർഷം വസിച്ചു’ എന്നു ചുരുക്കിപ്പറയുന്നില്ല; ഓരോ ആശ്രമത്തിലെയും വാസകാലം വെവ്വേറെ എണ്ണുന്നു. ഇതിലൂടെ രണ്ടു കാര്യങ്ങൾ സിദ്ധിക്കുന്നു — ഒന്ന്, രാമന്റെ വനവാസം നിരന്തരം ക്ലേശമയമായിരുന്നില്ല; രണ്ട്, തപസ്വികളുമായുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബന്ധം ദൃഢമായി. ‘യേഷാമുഷിതവാൻ പൂർവം’ (മുൻപ് ആരുടെ അടുക്കൽ വസിച്ചിരുന്നുവോ) എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് ഈ ആശ്രമങ്ങൾ മുൻപുതന്നെ പറയപ്പെട്ടവയാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു; അതുകൊണ്ട് കഥ വൃത്താകൃതിയിൽ വീണ്ടും അതേ പ്രദേശത്തേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നു. ‘മഹാസ്ത്രവിത്’ (മഹാസ്ത്രങ്ങൾ അറിയുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണമാകട്ടെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മഹാസ്ത്രങ്ങളുടെ ജ്ഞാതാവുതന്നെയാണ് ഇപ്പോൾ ശാന്തമായ ആശ്രമങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നത്; ശക്തി ശാന്തിയോടൊപ്പം നിലകൊള്ളുന്നു എന്നാണ് കവിയുടെ അഭിപ്രായം. ‘പര്യായേണ’ (ഊഴമനുസരിച്ച്) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — രാമൻ ഒരിടത്തുമാത്രം തങ്ങിയില്ല, ക്രമമായി എല്ലാ ആശ്രമങ്ങളും ചെന്നുകണ്ടു; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രക്ഷണപ്രതിജ്ഞ പ്രവൃത്തിയിൽ പരിണമിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മുനിഭിഃ പരിപൂജിതഃ’ (മുനിമാരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ട) എന്നതു മടങ്ങിവരവിൽ അദ്ദേഹത്തിനു ലഭിച്ച സ്വാഗതമാണ് — പത്തു വർഷത്തിനുശേഷവും താപസരുടെ സ്നേഹം കുറഞ്ഞില്ല. ‘അനുകൂല്യേന രമമാണസ്യ’ (അനുകൂലമായി രമിക്കുന്നവന്റെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു — ഒരു വിഘ്നവുമില്ല, ആരുടെയും വിരോധവുമില്ല; പത്തു വർഷം സൗഹാർദത്തോടെതന്നെ കടന്നുപോയി.

ഒരിക്കൽ ആശ്രമത്തിൽ കഴിയുന്ന കാകുത്സ്ഥൻ ആ മഹാമുനിയായ സുതീക്ഷ്ണനെ വിനയത്തോടെ ഉപാസിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവൻ, ഈ അരണ്യത്തിൽ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ അഗസ്ത്യൻ വസിക്കുന്നു എന്ന് കഥകൾ പറയുന്ന ആളുകളുടെ വായിൽനിന്ന് ഞാൻ എന്നും കേട്ടിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ ഈ വനത്തിന്റെ വലിപ്പംകൊണ്ട് ആ സ്ഥലം ഏതാണെന്ന് എനിക്കറിഞ്ഞുകൂടാ. ധീമാനായ ആ മഹർഷിയുടെ രമണീയമായ ആശ്രമപദം എവിടെയാണ്? ആ ഭഗവാന്റെ പ്രസാദത്തിനായി അനുജനോടും സീതയോടുമൊപ്പം ഞാൻ അഗസ്ത്യനെ ചെന്നുകാണട്ടെ; ആ മുനിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആ മുനിവരനെ ഞാൻ സ്വയം ശുശ്രൂഷിക്കണം എന്ന ഈ മഹത്തായ മനോരഥം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കറങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.’ ധർമാത്മാവായ രാമന്റെ ഈ വാക്കുകേട്ട് പ്രീതനായ സുതീക്ഷ്ണൻ ദശരഥപുത്രനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പമുള്ള അങ്ങയോട് ഇതുതന്നെ പറയാൻ ഞാനും ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു — സീതയോടൊപ്പം അഗസ്ത്യനെ ചെന്നുകാണുക എന്ന്. ഭാഗ്യവശാൽ ഇപ്പോൾ ഈ കാര്യം അങ്ങുതന്നെ എന്നോടു പറയുന്നു. മഹാമുനിയായ അഗസ്ത്യൻ എവിടെ വസിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ അങ്ങയോടു പറയാം. ഉണ്ണീ, ഈ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു നാലു യോജന തെക്കോട്ടു പോവുക; അവിടെ അഗസ്ത്യന്റെ സഹോദരന്റെ മഹത്തും ശ്രീമത്തുമായ ആശ്രമമുണ്ട്.’ ഈ മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി ആറു പാദങ്ങളിൽ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ വിനയം പ്രത്യേകം കാണേണ്ടതാണ് — അദ്ദേഹം ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, സ്വയം വഴി തിരയുന്നുമില്ല; ഗുരുവിനെ ഉപാസിച്ചുകൊണ്ടു ചോദിക്കുന്നു. ‘കഥാഃ കഥയതാം ശ്രുതം’ (കഥ പറയുന്നവരിൽനിന്നു കേട്ടത്) എന്ന പദംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്റെ അറിവിന്റെ പരിധിയും അംഗീകരിക്കുന്നു. സുതീക്ഷ്ണന്റെ ഉത്തരത്തിൽ ‘അഹമപ്യേതദേവ ത്വാം വക്തുകാമഃ’ (ഇതുതന്നെ അങ്ങയോടു പറയാൻ ഞാനും ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഗുരുശിഷ്യന്മാരുടെ ഏകചിത്തത പ്രകടമാകുന്നു; ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്നതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹർഷവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മുനി വഴി അവ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല — നാലു യോജന തെക്കോട്ട്, പിന്നെ ഒരു രാത്രി, പിന്നെ വീണ്ടും ഒരു യോജന എന്നിങ്ങനെ കൃത്യമായ നിർദേശംതന്നെ നൽകി. ‘ഭഗവാനെ കാണാൻ’ എന്നല്ല, ‘അഭിവാദ്യം ചെയ്യാൻ’ എന്നാണ് രാമന്റെ വാക്ക് — ദർശനമല്ല പ്രധാനം, പ്രണാമമാണു പ്രധാനം എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവം. ‘ശുശ്രൂഷേയമപി സ്വയം’ (ഞാൻ സ്വയം ശുശ്രൂഷിക്കണം) എന്നത് അത്യന്തം വിനീതമായ വാക്കാണ് — രാജപുത്രനായിരുന്നിട്ടും അദ്ദേഹം സ്വയം സേവ ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ പിന്നീട് അഗസ്ത്യൻ നൽകാനിരിക്കുന്ന സത്കാരത്തിനു ഭൂമിക ഒരുങ്ങുന്നു. ‘വനസ്യാസ്യ മഹത്തയാ’ (ഈ വനത്തിന്റെ വലിപ്പംകൊണ്ട്) എന്ന കാരണം പറഞ്ഞ് രാമൻ തന്റെ അജ്ഞതയെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ വിസ്തൃതിയിൽ ആരോപിക്കുന്നു, അശ്രദ്ധയിലല്ല; ഇതും അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ചാതുര്യമാണ്.

സുതീക്ഷ്ണൻ ആ ആശ്രമം വർണിക്കുന്നു: ‘ഏറെയും സമതലമായ ആ വനപ്രദേശം തിപ്പലിക്കാടുകളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും ധാരാളം പൂക്കളും പഴങ്ങളുമുള്ളതും രമണീയവും പലതരം പക്ഷികളുടെ നാദത്താൽ മുഴങ്ങുന്നതുമാണ്. അവിടെ തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ള പലതരം താമരപ്പൊയ്കകളുണ്ട് — ഹംസങ്ങളും കാരണ്ഡവങ്ങളും നിറഞ്ഞവയും ചക്രവാകങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നവയും. രാമാ, അവിടെ ഒരു രാത്രി താമസിച്ച് പ്രഭാതത്തിൽ പോവുക; വനഖണ്ഡത്തിന്റെ അരികിലൂടെ തെക്കുദിക്കു പിടിച്ച് ഒരു യോജന ദൂരം പോയാൽ, അനേകം മരങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്ന രമണീയമായ വനപ്രദേശത്ത് അഗസ്ത്യന്റെ ആശ്രമപദം അങ്ങു കണ്ടെത്തും. അവിടെ വൈദേഹിയും ലക്ഷ്മണനും അങ്ങയോടൊപ്പം രമിക്കും; അനേകം മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ വനപ്രദേശം രമണീയമാണല്ലോ. മഹാമതേ, മഹാമുനിയായ ആ അഗസ്ത്യനെ കാണാൻ അങ്ങു തീരുമാനിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ ഇന്നുതന്നെ പോകാൻ മനസ്സുവെച്ചാലും.’ മുനിയുടെ ഈ വാക്കുകേട്ട് രാമൻ സഹോദരനോടൊപ്പം അദ്ദേഹത്തെ അഭിവാദ്യംചെയ്ത്, അനുചരന്മാരോടും സീതയോടുമൊപ്പം അഗസ്ത്യനെ ലക്ഷ്യമാക്കി പുറപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ സുതീക്ഷ്ണാശ്രമവാസം അവസാനിക്കുന്നു, പുതിയൊരു അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. വർണനയിൽ ‘പിപ്പലീവനശോഭിതേ’ (തിപ്പലിക്കാടുകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന) എന്ന വിശേഷണം സവിശേഷമാണ് — ദക്ഷിണാപഥത്തിലെ സസ്യജാലംതന്നെയാണ് ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്; അതിലൂടെ സ്ഥലത്തിന്റെ യാഥാർഥ്യം വർധിക്കുന്നു. ‘പ്രസന്നസലിലാശയാഃ’ (തെളിഞ്ഞ ജലാശയങ്ങളുള്ളവ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ജലത്തിന്റെ സ്വച്ഛതയും ‘ഹംസകാരണ്ഡവാകീർണാഃ’ (ഹംസങ്ങളും കാരണ്ഡവങ്ങളും നിറഞ്ഞവ) എന്നതുകൊണ്ട് അതിന്റെ ജീവസമൃദ്ധിയും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സുതീക്ഷ്ണൻ വഴിമാത്രം പറയുകയല്ല, ചെന്നെത്തേണ്ട സ്ഥലത്തിന്റെ സൗന്ദര്യവും വർണിക്കുന്നു; അങ്ങനെ പോകാൻ താത്പര്യം ജനിക്കുന്നു. ‘രംസ്യതേ തത്ര വൈദേഹീ’ (അവിടെ വൈദേഹി രമിക്കും) എന്ന വാക്കിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൗജന്യം കാണാം — അദ്ദേഹം സീതയുടെ സുഖവും ഓർക്കുന്നു. ‘നാനാവിഹഗനാദിതേ’ (പലതരം പക്ഷികളുടെ നാദത്താൽ മുഴങ്ങുന്ന) എന്ന പദത്തിൽ പക്ഷികളുടെ കളരവംകൊണ്ടുതന്നെ വനത്തിന്റെ ജീവൻ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വർണനയുടെ അവസാനത്തിൽ ‘സ ഹി രമ്യോ വനോദ്ദേശോ ബഹുപാദപസംയുതഃ’ (അനേകം മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ വനപ്രദേശം രമണീയമാണല്ലോ) എന്ന പുനരുക്തിക്കും പ്രയോജനമുണ്ട് — ആ സ്ഥലത്തിന്റെ രമണീയത രണ്ടുതവണ പറഞ്ഞ് മുനി രാമന്റെ മനസ്സിൽ നിശ്ചയം ഉളവാക്കുന്നു. ‘പ്രഭാതേ രാമ ഗമ്യതാം’ (രാമാ, പ്രഭാതത്തിൽ പോവുക) എന്ന നിർദേശത്തിൽ വിശ്രമത്തിന്റെയും വിധിയുണ്ട് — രാത്രിയിൽ യാത്രയില്ല, പ്രഭാതത്തിൽത്തന്നെ പോകണം എന്ന വനവാസികളുടെ നിയമം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

വഴിയോരത്തുള്ള വിചിത്രമായ വനങ്ങളും മേഘംപോലെയുള്ള പർവതങ്ങളും സരസ്സുകളും നദികളും കണ്ടുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം മുന്നോട്ടു പോകുന്നു. സുതീക്ഷ്ണൻ ഉപദേശിച്ച ആ വഴിയിലൂടെ സുഖമായി സഞ്ചരിച്ച് അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘പുണ്യകർമാവും മഹാത്മാവുമായ അഗസ്ത്യമുനിയുടെ സഹോദരന്റെ ആശ്രമപദംതന്നെയാണു നിശ്ചയമായും ഈ കാണുന്നത്. കാരണം ഈ വനത്തിന്റെ വഴിയിൽ, കേട്ടറിഞ്ഞ ആയിരക്കണക്കിനു മരങ്ങൾ പഴങ്ങളുടെയും പൂക്കളുടെയും ഭാരംകൊണ്ടു കുനിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. ഈ വനത്തിൽനിന്ന് കാറ്റിൽ പറന്നുവരുന്ന പഴുത്ത തിപ്പലിയുടെ ഗന്ധം പെട്ടെന്ന് എരിവോടെ ഉയരുന്നു. അവിടവിടെ കൂട്ടിവെച്ച വിറകുകെട്ടുകൾ കാണാം; വൈഡൂര്യത്തിന്റെ കാന്തിയുള്ള, മുറിച്ചെടുത്ത ദർഭകളും കാണുന്നുണ്ട്. വനമധ്യത്തിൽ കാർമേഘശിഖരംപോലെയുള്ള ഈ പുകത്തലപ്പ് ആശ്രമത്തിലെ അഗ്നിയുടേതാണെന്നു കാണുന്നു. വിജനമായ കടവുകളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത ബ്രാഹ്മണർ സ്വയം ശേഖരിച്ച പൂക്കൾകൊണ്ടു പുഷ്പോപഹാരം അർപ്പിക്കുന്നു. സൗമ്യാ, സുതീക്ഷ്ണന്റെ വാക്കു ഞാൻ കേട്ടതുപോലെ, ഇതു നിശ്ചയമായും അഗസ്ത്യസഹോദരന്റെ ആശ്രമമായിരിക്കും.’ ഇങ്ങനെ രാമൻ അടയാളങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ സ്ഥലം നിശ്ചയിക്കുന്നു — ഇതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ സവിശേഷശൈലി. ഈ ഭാഗത്ത് കവി രാമനെ പ്രകൃതിയെ വായിക്കുന്ന ഒരാളെപ്പോലെ കാണിക്കുന്നു — മരങ്ങളുടെ ഭാരവും ഗന്ധത്തിന്റെ ദിശയും വിറകുകെട്ടുകളും മുറിച്ച ദർഭകളും പുകത്തലപ്പും കണ്ട് അദ്ദേഹം മനുഷ്യവാസം അനുമാനിക്കുന്നു. ഈ അനുമാനപരമ്പര ശാസ്ത്രീയമാണ് — കാര്യത്തിൽനിന്നു കാരണം, അടയാളത്തിൽനിന്ന് അടയാളമുള്ളത്. ‘ജ്ഞാതാഃ പഥി സഹസ്രശഃ’ (വഴിയിൽ അറിയപ്പെട്ട ആയിരക്കണക്കിന്) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഈ മരങ്ങൾ സുതീക്ഷ്ണൻ മുൻകൂട്ടി വർണിച്ചവയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ട് രാമൻ കേട്ടതിനെ കണ്ടതുമായി ഒത്തുനോക്കുന്നു. ‘കടുകോദയഃ’ (എരിവോടെ ഉയരുന്ന) എന്ന തിപ്പലിഗന്ധത്തിന്റെ വിശേഷണവും സൂക്ഷ്മമാണ് — ഗന്ധം ആദ്യം മധുരം, പിന്നെ തീക്ഷ്ണം. ‘വിവിക്തേഷു തീർഥേഷു കൃതസ്നാനാ ദ്വിജാതയഃ’ (വിജനമായ കടവുകളിൽ സ്നാനം ചെയ്ത ബ്രാഹ്മണർ) എന്ന ദൃശ്യത്തിലൂടെ ആശ്രമത്തിന്റെ ധാർമികജീവിതം ഒരൊറ്റ ചിത്രംകൊണ്ടുതന്നെ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘പരമസംഹൃഷ്ടഃ’ (അത്യന്തം സന്തുഷ്ടൻ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് രാമന്റെ ആന്തരികഹർഷം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — നീണ്ട വഴിയുടെ അറ്റത്ത് ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ കണ്ട് അദ്ദേഹം പ്രസന്നനായി. ‘സൗമ്യാ’ എന്ന സംബോധനകൊണ്ട് സഹോദരനോടുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാത്സല്യവും. ഈ ഒമ്പതു ശ്ലോകങ്ങളിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ഒരു വാക്കുപോലുമില്ല; എല്ലായിടത്തും ശാന്തമായ പ്രകൃതിചിത്രംമാത്രം. ‘ലൂനാശ്ച പരിദൃശ്യന്തേ ദർഭാ വൈഡൂര്യവർചസഃ’ (വൈഡൂര്യകാന്തിയുള്ള മുറിച്ച ദർഭകൾ കാണുന്നു) എന്ന ചിത്രത്തിലാകട്ടെ യജ്ഞസാമഗ്രികളുടെ ശേഖരണം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; മുറിച്ച ദർഭകളുടെ പച്ചക്കാന്തി വൈഡൂര്യമണിയുടേതുപോലെ എന്ന ഉപമയും സുന്ദരമാണ്.

പിന്നെ രാമൻ ആ ആശ്രമത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം പറയുന്നു: ‘ഈ ആശ്രമമുള്ളവന്റെ സഹോദരനായ പുണ്യകർമാവ് ലോകങ്ങളുടെ ഹിതം കാംക്ഷിച്ച് ബലമായി മൃത്യുവിനെ നിഗ്രഹിച്ച് ഈ ദിക്കിനെ ശരണ്യമാക്കി. ഒരിക്കൽ ഇവിടെ ക്രൂരരായ വാതാപിയും ഇല്വലനും — ബ്രാഹ്മണഘാതകരായ രണ്ടു മഹാസുരസഹോദരന്മാർ — ഒന്നിച്ചു വസിച്ചിരുന്നുവത്രേ. ദയയില്ലാത്ത ഇല്വലൻ ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിച്ച്, സംസ്കൃതം സംസാരിച്ച്, ശ്രാദ്ധം എന്നു പറഞ്ഞ് ബ്രാഹ്മണരെ ക്ഷണിക്കുമായിരുന്നു. പിന്നെ ആട്ടിന്റെ രൂപം ധരിച്ച സഹോദരനെ പാകംചെയ്ത്, ശ്രാദ്ധത്തിൽ വിധിച്ച കർമമനുസരിച്ച് ആ ബ്രാഹ്മണരെ ഊട്ടുമായിരുന്നു. ആ ബ്രാഹ്മണർ ഭക്ഷിച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ ഇല്വലൻ ഉറക്കെ വിളിച്ചുപറയും — വാതാപീ, പുറത്തുവരൂ എന്ന്. അപ്പോൾ സഹോദരന്റെ വാക്കുകേട്ട് വാതാപി ആടിനെപ്പോലെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മണരുടെ ശരീരങ്ങൾ പിളർന്നു പിളർന്നു പുറത്തുചാടുമായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന, മാംസം തിന്നുന്ന അവർ ഒത്തുചേർന്ന് നിത്യവും ആയിരക്കണക്കിനു ബ്രാഹ്മണരെ നശിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ദേവന്മാരുടെ പ്രാർഥനയനുസരിച്ച് മഹർഷിയായ അഗസ്ത്യൻ ശ്രാദ്ധത്തിൽ ആ മഹാസുരനെ ഭക്ഷിച്ചു ദഹിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ‘ശ്രാദ്ധം സമ്പന്നമായി’ എന്നു പറഞ്ഞ് കൈകഴുകാൻ വെള്ളം നൽകി ഇല്വലൻ സഹോദരനോടു പുറത്തുവരൂ എന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ അങ്ങനെ പറയുന്ന ബ്രാഹ്മണഘാതകനോട് ധീമാനായ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ അഗസ്ത്യൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു — ഞാൻ ദഹിപ്പിച്ചുകഴിഞ്ഞ രാക്ഷസനു പുറത്തുവരാൻ എവിടെ ശക്തി? യമലോകത്തേക്കു പോയ ആടിന്റെ രൂപമുള്ള നിന്റെ സഹോദരന് എന്തു ഗതി? സഹോദരന്റെ മരണം അറിയിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്കുകേട്ട് ആ നിശാചരൻ ക്രോധത്തോടെ മുനിയെ ആക്രമിക്കാൻ തുടങ്ങി. അവൻ ആ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു; എന്നാൽ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള മുനി അഗ്നിതുല്യമായ കണ്ണുകൊണ്ട് അവനെ ദഹിപ്പിച്ചു, അവൻ മരണമടഞ്ഞു. ബ്രാഹ്മണരോടുള്ള കരുണകൊണ്ട് ഈ ദുഷ്കരകർമം ചെയ്ത ആ മഹാത്മാവിന്റെ സഹോദരന്റേതാണ് തടാകങ്ങളാലും വനങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്ന ഈ ആശ്രമം.’ ഈ കഥ രണ്ടു തലങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഒരു തലത്തിൽ അത് അഗസ്ത്യന്റെ മാഹാത്മ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ജഠരാഗ്നികൊണ്ടുതന്നെ അസുരനെ ദഹിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ തപസ്സുകൊണ്ട് അജേയനാണ്. മറ്റൊരു തലത്തിൽ അതു രാമന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന കർമത്തിന്റെ പൂർവരൂപമാണ് — അഗസ്ത്യൻ ദക്ഷിണദിക്കിനെ രാക്ഷസരിൽനിന്നു മോചിപ്പിച്ചതുപോലെ, രാമൻ ജനസ്ഥാനത്തെ മോചിപ്പിക്കേണ്ടിയിരിക്കുന്നു. ഇല്വലന്റെ കപടവും പ്രത്യേകം വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അവൻ ബ്രാഹ്മണരൂപം ധരിക്കുന്നു, സംസ്കൃതം സംസാരിക്കുന്നു, ശ്രാദ്ധം നടത്തുന്നു; അതുകൊണ്ട് ധർമത്തിന്റെതന്നെ വേഷത്തിൽ അധർമം പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന ഭയങ്കരമായ വസ്തുത. ‘ശ്രാദ്ധദൃഷ്ടേന കർമണാ’ (ശ്രാദ്ധത്തിൽ വിധിച്ച കർമമനുസരിച്ച്) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു — വിധി ശരിയായിത്തന്നെ ആചരിക്കപ്പെട്ടു, ഉദ്ദേശ്യംമാത്രമാണു ദുഷ്ടം. അഗസ്ത്യന്റെ പ്രതികാരവും ശരിയായ രീതിയിൽത്തന്നെ — അദ്ദേഹം ക്ഷണം സ്വീകരിക്കുന്നു, ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നു, പിന്നെ ‘സമ്പന്നമായി’ എന്നു കേട്ടശേഷം ചിരിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ സത്യം പറയുന്നു. ‘പ്രഹസൻ’ (ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന ഒറ്റപ്പദംകൊണ്ട് കവി അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിർഭയത്വം കാണിക്കുന്നു; ക്രോധം എവിടെയുമില്ല. ഇല്വലനാകട്ടെ ക്രോധത്തോടെ ആക്രമിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ നാശം സ്വയംകൃതംതന്നെ. ‘ചക്ഷുഷാ അനലകല്പേന നിർദഗ്ധഃ’ (അഗ്നിതുല്യമായ കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു) എന്ന വാക്കിൽ തപസ്സിന്റെ തേജസ്സുതന്നെയാണ് ആയുധം എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ‘വിപ്രാനുകമ്പയാ’ (ബ്രാഹ്മണരോടുള്ള കരുണകൊണ്ട്) എന്ന കാരണം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — കർമം സ്വാർഥത്തിനുവേണ്ടിയല്ല, ബ്രാഹ്മണരുടെ രക്ഷണത്തിനുവേണ്ടിയാണു ചെയ്തത്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ദുഷ്കരമായിരുന്നിട്ടും അതു ശ്ലാഘ്യമായത്. വാതാപിയുടെ രൂപമാറ്റവും സൂക്ഷ്മമാണ് — ശ്രാദ്ധത്തിൽ മാംസത്തിന്റെ വിധി ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമായതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ആടിന്റെ രൂപം ധരിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ട് കപടം ശാസ്ത്രത്തിന്റെതന്നെ നിഴലിൽ കടന്നുകൂടി. ‘ഭിത്ത്വാ ഭിത്ത്വാ ശരീരാണി’ (ശരീരങ്ങൾ പിളർന്നു പിളർന്ന്) എന്ന ആവർത്തനംകൊണ്ട് ഹിംസയുടെ ആവർത്തനസ്വഭാവവും ‘ബ്രാഹ്മണാനാം സഹസ്രാണി’ (ആയിരക്കണക്കിനു ബ്രാഹ്മണർ) എന്ന സംഖ്യകൊണ്ട് അതിന്റെ വ്യാപ്തിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അഗസ്ത്യന്റെ മറുപടിയിലെ ‘ജീർണസ്യ രക്ഷസഃ’ (ദഹിച്ചുപോയ രാക്ഷസന്റെ) എന്ന പദംതന്നെ എല്ലാം പറയുന്നു — അവൻ യുദ്ധംകൊണ്ടു ജയിക്കപ്പെട്ടില്ല, വയറ്റിൽത്തന്നെ ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ തപസ്വിയുടെ ആയുധം തപസ്സുതന്നെയാണ്, വാളല്ല. അതുപോലെ ‘തരസാ മൃത്യും നിഗൃഹ്യ’ (ബലമായി മൃത്യുവിനെ നിഗ്രഹിച്ച്) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി ആ അസുരന്മാർതന്നെ മൃത്യുരൂപരാണെന്നു വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു; അവരുടെ നിഗ്രഹംതന്നെയാണ് ദിക്കിനെ ശരണ്യമാക്കൽ.

ഇങ്ങനെ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ രാമനു സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചു, സന്ധ്യാസമയം വന്നെത്തി. സഹോദരനോടൊപ്പം യഥാവിധി സായംസന്ധ്യ ഉപാസിച്ച് അദ്ദേഹം ആശ്രമപദത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു, ആ ഋഷിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. ആ മുനി നന്നായി സ്വീകരിച്ച രാഘവൻ കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ച് ആ ഒരു രാത്രി അവിടെ വസിച്ചു. ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞ്, സൂര്യമണ്ഡലം ഉദിച്ചപ്പോൾ, രാഘവൻ അഗസ്ത്യന്റെ ആ സഹോദരനോടു യാത്ര ചോദിച്ചു: ‘ഭഗവൻ, ഞാൻ അങ്ങയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നു; രാത്രി ഞാൻ സുഖമായി താമസിച്ചു. ഞാൻ യാത്ര ചോദിക്കുന്നു, പോവുകയാണ്; അങ്ങയുടെ ജ്യേഷ്ഠനായ ഗുരുവിനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ‘പോയാലും’ എന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞപ്പോൾ രഘുനന്ദനൻ നിർദേശിക്കപ്പെട്ട വഴിയിലൂടെ ആ വനം നോക്കിക്കൊണ്ടു പോയി. ഇവിടെ ആതിഥ്യത്തിന്റെ സമഗ്രമായ വിധി ചുരുക്കി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — അഭിവാദ്യം, സ്വീകരണം, ഭക്ഷണം, രാത്രിവാസം, പ്രഭാതത്തിൽ യാത്രചോദിക്കൽ, അനുവാദം. ഇവിടെ കവി ദിവസത്തിന്റെ അവസാനവും രാത്രിയുടെ ശാന്തിയും കുറച്ചു പദങ്ങൾകൊണ്ടുമാത്രം കാണിക്കുന്നു. ‘യഥാവിധി’ എന്ന പദംകൊണ്ട് വ്യക്തമാകുന്നു — വനവാസത്തിലും നിത്യകർമത്തിനു മുടക്കം വന്നില്ല. ‘മൂലഫലാനി പ്രാശ്യ’ (കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ച്) എന്നതുകൊണ്ട് താപസരുടെ ഭക്ഷണരീതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രഭാതത്തിലെ രാമന്റെ യാത്രചോദിക്കൽ മര്യാദ നിറഞ്ഞതാണ് — ആദ്യം അഭിവാദ്യം, പിന്നെ സുഖവാസത്തിന്റെ നിവേദനം, പിന്നെ അനുവാദയാചന. മുനിയുടെ മറുപടിയും ‘ഗമ്യതാം’ (പോയാലും) എന്ന ഒറ്റപ്പദംമാത്രം; അതു താപസരുടെ വാക്സംയമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ആറു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുമാത്രം ഒരു പൂർണമായ അതിഥിസത്കാരക്രമം രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘തമൃഷിം ചാഭ്യവാദയത്’ (ആ ഋഷിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു) എന്ന പദംകൊണ്ട് വ്യക്തമാകുന്നു — പ്രവേശനത്തിനുമുമ്പുതന്നെ അഭിവാദ്യം, പിന്നെ ആതിഥ്യം; ഇതേ ക്രമം പിന്നീട് അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലും വീണ്ടും കാണാം. ഇങ്ങനെ ശാന്തമായ ക്രമത്തിൽത്തന്നെ കഥ മുന്നോട്ടു നീങ്ങുന്നു.

വഴിയിൽ രാമൻ നീവാരം, പ്ലാവ്, സാലം, വഞ്ജുലം, തിനിശം, ചിരിബില്വം, ഇലിപ്പ (മധൂകം), കൂവളം, തിന്ദുകം എന്നിവ കണ്ടു — പൂത്ത തലപ്പുകളുള്ള വള്ളികളാൽ അലംകൃതമായ നൂറുകണക്കിനു കാട്ടുമരങ്ങൾ. ആനകളുടെ തുമ്പിക്കൈകളാൽ ഉലയ്ക്കപ്പെട്ടവയും വാനരന്മാരാൽ ശോഭിക്കുന്നവയും മദിച്ച പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെ നൂറുകണക്കിനു നാദങ്ങളാൽ മുഴങ്ങുന്നവയുമായിരുന്നു ആ മരങ്ങൾ. പിന്നെ താമരക്കണ്ണനായ രാമൻ പിന്നിൽ അനുഗമിക്കുന്ന, അടുത്തുനിൽക്കുന്ന വീരനായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘മരങ്ങൾ സ്നിഗ്ധമായ ഇലകളുള്ളവയും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ശാന്തരുമായിരിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, ആത്മസംസ്കാരം നേടിയ ആ മഹർഷിയുടെ ആശ്രമം അധികം ദൂരെയല്ല. സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെ ലോകത്തിൽ ‘അഗസ്ത്യൻ’ എന്നു പ്രസിദ്ധനായവന്റെ, തളർന്നവരുടെ തളർച്ച നീക്കുന്ന ആശ്രമം കാണുന്നു. അതിന്റെ വനം ധാരാളം പുകയാൽ നിറഞ്ഞതും മരവുരിമാലകളാൽ അലംകൃതവും ശാന്തരായ മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളുള്ളതും പലതരം പക്ഷികളുടെ നാദത്താൽ മുഴങ്ങുന്നതുമാണ്. പുണ്യകർമാവായ ഏതൊരാൾ ലോകങ്ങളുടെ ഹിതം കാംക്ഷിച്ച് ബലമായി മൃത്യുവിനെ നിഗ്രഹിച്ച് ദക്ഷിണദിക്കിനെ ശരണ്യമാക്കിയോ, അദ്ദേഹത്തിന്റേതാണ് ഈ ആശ്രമപദം; അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രഭാവംകൊണ്ട് ഭയത്താൽ രാക്ഷസർക്ക് ഈ ദക്ഷിണദിക്ക് കാണാൻമാത്രമേ കഴിയൂ, അനുഭവിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഈ പുണ്യകർമാവ് ഈ ദിക്കിൽ കാലുകുത്തിയതുമുതൽ നിശാചരർ വൈരമൊഴിഞ്ഞവരും ശാന്തരുമായിത്തീർന്നു.’ മരങ്ങളുടെ പേരുകൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നതിൽ കവി ദക്ഷിണാപഥത്തിലെ സസ്യജാലംതന്നെ കൊണ്ടുവരുന്നു — നീവാരം, പനസം, സാലം, വഞ്ജുലം, തിനിശം, ചിരിബില്വം, മധൂകം, ബില്വം, തിന്ദുകം എന്നിങ്ങനെ; ഇവയുടെ പേരുകൾ ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിലും വ്യാഖ്യാനിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘ഹസ്തിഹസ്തൈർവിമർദിതാൻ’ (ആനകളുടെ തുമ്പിക്കൈകളാൽ ഉലയ്ക്കപ്പെട്ടവ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വനത്തിന്റെ വന്യതയും ‘വാനരൈരുപശോഭിതാൻ’ (വാനരന്മാരാൽ ശോഭിക്കുന്നവ) എന്നതുകൊണ്ട് അതിന്റെ ജീവസമൃദ്ധിയും കാണിക്കപ്പെടുന്നു. പിന്നെ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറയുന്നതിലും അനുമാനംതന്നെയാണു പ്രമാണം — മരങ്ങളുടെ ഇലകളുടെ സ്നിഗ്ധതയും മൃഗപക്ഷികളുടെ ശാന്തതയും ആശ്രമസാമീപ്യത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്. ‘ക്ഷാന്താ മൃഗദ്വിജാഃ’ (ശാന്തരായ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും) എന്ന വിശേഷണം പ്രത്യേകം സുന്ദരമാണ് — തപസ്വികൾ വസിക്കുന്നിടത്ത് മൃഗങ്ങൾപോലും വൈരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ദക്ഷിണദിക്കിന്റെ വർണനയിൽ ‘ദൃശ്യതേ നോപഭുജ്യതേ’ (കാണുന്നു, അനുഭവിക്കുന്നില്ല) എന്ന വിരോധം രമണീയമാണ് — രാക്ഷസർ ആ ദിക്കിനെ കാണുന്നുണ്ട്, എന്നാൽ അനുഭവിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ സ്ഥലമാഹാത്മ്യം ഐതിഹ്യവുമായി ഇണങ്ങിച്ചേരുന്നു. ‘മത്തൈഃ ശകുനിസംഘൈഃ ശതശഃ പ്രതിനാദിതാൻ’ (മദിച്ച പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നൂറുകണക്കിനു മുഴങ്ങുന്നവ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വനത്തിന്റെ ശബ്ദചിത്രവും നൽകിയിരിക്കുന്നു; ആദ്യം രൂപം, ഇപ്പോൾ ശബ്ദം — ഇങ്ങനെ രണ്ട് ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ വനം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അഗസ്ത്യ ഇതി വിഖ്യാതോ ലോകേ സ്വേനൈവ കർമണാ’ (സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെ ലോകത്തിൽ അഗസ്ത്യൻ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ) എന്ന അർധശ്ലോകംകൊണ്ട് കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഖ്യാതി ജന്മംകൊണ്ടോ വരംകൊണ്ടോ അല്ല, സ്വന്തം കർമംകൊണ്ടുതന്നെ ഉണ്ടായതാണ്. ഇതുതന്നെയാണ് രാമന്റെയും ആദർശം. ‘പ്രാജ്യധൂമാകുലവനഃ’ (ധാരാളം പുകയാൽ നിറഞ്ഞ വനമുള്ളത്) എന്നത് യജ്ഞങ്ങളുടെ നൈരന്തര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘യദാപ്രഭൃതി ചാക്രാന്താ ദിഗിയം പുണ്യകർമണാ’ (ഈ പുണ്യകർമാവ് ഈ ദിക്കിൽ കാലുകുത്തിയതുമുതൽ) എന്ന അർധശ്ലോകംകൊണ്ട് കാലം വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു — അഗസ്ത്യനുമുമ്പ്, അഗസ്ത്യനുശേഷം; ഇതിലൂടെ ഒരു തപസ്വിയുടെ ആഗമനംതന്നെ ഒരു യുഗപരിവർത്തനമാണെന്നു ധ്വനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

രാമൻ മാഹാത്മ്യവർണന തുടരുന്നു: ‘ഭഗവാന്റെ പേരുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ ദക്ഷിണദിക്ക് ‘പ്രദക്ഷിണ’ എന്നു മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമാണ്; ക്രൂരകർമികൾക്ക് അതു ദുർധർഷവുമാണ്. സൂര്യന്റെ വഴി തടയാൻ ഒരുങ്ങിയ പർവതശ്രേഷ്ഠനായ വിന്ധ്യൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്ദേശം പാലിച്ചുകൊണ്ട് ഇന്നും വളരുന്നില്ല. ലോകപ്രസിദ്ധമായ കർമങ്ങളുള്ള ദീർഘായുസ്സായ ആ അഗസ്ത്യന്റേതാണ് ഇണങ്ങിയ മൃഗങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന ഈ ശ്രീമത്തായ ആശ്രമം. ലോകം അർച്ചിക്കുന്ന ഈ സാധു സജ്ജനങ്ങളുടെ ഹിതത്തിൽ എന്നും തത്പരനാണ്; തന്നെ സമീപിച്ച നമ്മെ ഇദ്ദേഹം ശ്രേയസ്സുമായി യോജിപ്പിക്കും. ഇവിടെ ഞാൻ ആ മഹാമുനിയായ അഗസ്ത്യനെ ആരാധിക്കും; സൗമ്യാ, പ്രഭോ, വനവാസത്തിന്റെ ബാക്കിയും ഇവിടെത്തന്നെ ഞാൻ വസിക്കും. ഇവിടെ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും നിയതാഹാരരായി എപ്പോഴും അഗസ്ത്യനെ ഉപാസിക്കുന്നു. ഇവിടെ കള്ളം പറയുന്നവനോ ക്രൂരനോ ശഠനോ നൃശംസനോ പാപവൃത്തിയുള്ളവനോ ജീവിക്കുകയില്ല — അത്തരത്തിലുള്ള മുനിയാണ് ഇദ്ദേഹം. ഇവിടെ ദേവന്മാരും യക്ഷന്മാരും നാഗങ്ങളും പക്ഷികളോടൊപ്പം നിയതാഹാരരായി ധർമം ആരാധിക്കാനാഗ്രഹിച്ചു വസിക്കുന്നു. ഇവിടെ മഹാത്മാക്കളായ സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് പുതിയ ദേഹങ്ങളോടെ സൂര്യതുല്യമായ വിമാനങ്ങളിൽ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി. ഇവിടെ ശുഭരായ ജീവികളാൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ദേവന്മാർ യക്ഷത്വവും അമരത്വവും പലതരം രാജ്യങ്ങളും നൽകുന്നു.’ ഒടുവിൽ അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണനോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു: ‘സൗമിത്രേ, നാം ആശ്രമപദത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു; നീ മുന്നിൽ പ്രവേശിച്ച്, സീതയോടൊപ്പം ഞാൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന് ഋഷിയെ അറിയിക്കുക.’ ഇവിടെ അഗസ്ത്യന്റെ പേരിന്റെ നിർവചനവും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അഗത്തെ (പർവതത്തെ) സ്തംഭിപ്പിക്കുന്നവൻ അഗസ്ത്യൻ; വിന്ധ്യന്റെ വളർച്ച തടയപ്പെട്ടു എന്ന കഥയിലൂടെ അതു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മുദ്രണത്തിൽ ഈ നിർവചനം അടിക്കുറിപ്പിൽ വ്യക്തമായിത്തന്നെ നൽകിയിട്ടുണ്ട്. ‘നാമ്നാ ചേയം ഭഗവതോ ദക്ഷിണാ ദിക്പ്രദക്ഷിണാ’ എന്ന ശ്ലോകത്തിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — ‘പ്രദക്ഷിണാ’ എന്ന വാക്ക് ദിക്കിനെയും പൂജാക്രമത്തെയും (വലംവെക്കലിനെയും) സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആശ്രമവർണനയിൽ രാമൻ ക്രമമായി മുകളിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — ആദ്യം മൃഗങ്ങൾ, പിന്നെ ദേവഗന്ധർവസിദ്ധന്മാർ, പിന്നെ യക്ഷനാഗപക്ഷികൾ, ഒടുവിൽ സിദ്ധന്മാരുടെ വിമാനങ്ങളിലുള്ള സ്വർഗഗമനം; ഇങ്ങനെ സ്ഥലത്തിന്റെ മഹിമ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വ്യാപിക്കുന്നതായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘നാത്ര ജീവേന്മൃഷാവാദീ’ (ഇവിടെ കള്ളം പറയുന്നവൻ ജീവിക്കുകയില്ല) എന്ന ശ്ലോകംകൊണ്ടാകട്ടെ ആശ്രമത്തിന്റെ ധാർമികനിയമം പറയപ്പെടുന്നു — അസത്യവാദിക്കും ശഠനും നൃശംസനും അവിടെ നിലനിൽപ്പുതന്നെ സാധ്യമല്ല. ഒടുവിൽ രാമൻ സ്വയം പ്രവേശിക്കുന്നില്ല, ലക്ഷ്മണനെ അയയ്ക്കുന്നു — ആദ്യം അറിയിപ്പ്, പിന്നെ പ്രവേശനം എന്നതാണ് അതിഥിയുടെ മര്യാദ. ‘അസ്മാനധിഗതാനേഷ ശ്രേയസാ യോജയിഷ്യതി’ (തന്നെ സമീപിച്ച നമ്മെ ഇദ്ദേഹം ശ്രേയസ്സുമായി യോജിപ്പിക്കും) എന്ന വാക്കിൽ രാമന്റെ ശ്രദ്ധ കാണാം — അദ്ദേഹം വരം യാചിക്കുന്നില്ല, ശ്രേയസ്സിന്റെ സാധ്യതമാത്രം പറയുന്നു. ‘വനവാസത്തിന്റെ ബാക്കിയും ഇവിടെത്തന്നെ വസിക്കും’ എന്ന സങ്കല്പമാകട്ടെ പിന്നീടു മാറും, കാരണം അഗസ്ത്യൻതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ പഞ്ചവടിയിലേക്ക് അയയ്ക്കും; അതുകൊണ്ട് ഈ സങ്കല്പം കഥയിൽ വരാനിരിക്കുന്ന മാറ്റത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആഗതാഃ സ്മാശ്രമപദം’ (നാം ആശ്രമപദത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു) എന്ന ബഹുവചനംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം തന്നെയും സീതയെയും ലക്ഷ്മണനെയും ഒന്നിച്ചെണ്ണുന്നു — മൂവരും തുല്യരായ അതിഥികൾ എന്നാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവം.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे एकादशः सर्गः॥ ११॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക