സർഗ്ഗം
വിരാധവധം
സീതയുടെ നിലവിളി, വിരാധന്റെ കൈകൾ ഒടിക്കൽ, തുംബുരുവിന്റെ ശാപകഥ, കുഴിയിൽ കുഴിച്ചുമൂടൽ, മൈഥിലിയെ വീണ്ടെടുക്കൽ
ചുമലിലേറ്റപ്പെട്ട്, കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്ന രഘുശ്രേഷ്ഠരായ കാകുത്സ്ഥന്മാരെ കണ്ട് സീത കൈകളുയർത്തി ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. അവരുടെ വിലാപത്തിൽ തന്റെ ഭയമല്ല, സഹോദരന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തമാത്രമാണ്: ‘സത്യവാനും ശീലവാനും ശുദ്ധനുമായ ഈ ദാശരഥി രാമനെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രൗദ്രരൂപനായ രാക്ഷസൻ കൊണ്ടുപോകുന്നു! എന്നെയാകട്ടെ ഇവിടെ കരടികളും പുലികളും പുള്ളിപ്പുലികളും ഭക്ഷിക്കും; അതുകൊണ്ട് എന്നെ കൊണ്ടുപോകൂ, കാകുത്സ്ഥന്മാരെ വിട്ടയയ്ക്കൂ. രാക്ഷസോത്തമാ, നിനക്കു നമസ്കാരം.’ ശത്രുവിനെപ്പോലും ‘രാക്ഷസോത്തമാ’ എന്നു വിളിച്ച് അവർ പ്രാർഥിക്കുന്നു — തന്നെത്തന്നെ നൽകി ഭർത്താവിനെ രക്ഷിക്കുക എന്നതു പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്. വൈദേഹിയുടെ ആ വാക്കുകേട്ട് വീരരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ആ ദുരാത്മാവിനെ കൊല്ലാൻ വേഗം കൂട്ടി. സീതയുടെ നിലവിളിതന്നെയാണ് യുദ്ധത്തിനു പുതിയ ബലം നൽകിയത്. ഈ സർഗത്തിൽ ആദ്യമായി സീതയുടെ വാക്ക് ശൂരന്മാരുടെ വാക്കുകളെക്കാൾ പ്രഭാവമുള്ളതായിത്തീരുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അവർ ഭയംകൊണ്ടു വിറയ്ക്കുകയായിരുന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ അവർ സ്വയം തന്നെത്തന്നെ ബലിയായി നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. കവി ഈ ഭാഗത്തു നാലു ശ്ലോകങ്ങൾമാത്രമേ രചിക്കുന്നുള്ളൂ; എന്നിട്ടും അവയിൽ സീതയുടെ ശീലം പൂർണമായി പ്രകാശിക്കുന്നു.
സൗമിത്രി ആ രൗദ്രന്റെ ഇടത്തേ കൈ ഒടിച്ചു; രാമൻ ശക്തിയോടെ അവന്റെ വലത്തേ കൈയും. കൈകളൊടിഞ്ഞു പരിഭ്രാന്തനായ അവൻ വേഗം ബോധംകെട്ട്, വജ്രമേറ്റു പിളർന്ന മേഘംപോലെയുള്ള പർവതമെന്നപോലെ ഭൂമിയിൽ വീണു. പിന്നെ അവർ ഇരുവരും മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും കൈകൾകൊണ്ടും കാലുകൾകൊണ്ടും ആ രാക്ഷസനെ പ്രഹരിച്ചും വീണ്ടും വീണ്ടും പൊക്കിയെടുത്തും നിലത്തിട്ടു ഞെരിച്ചു. എന്നാൽ അനേകം ബാണങ്ങളേറ്റു തുളഞ്ഞിട്ടും വാളുകളാൽ മുറിവേറ്റിട്ടും പലതവണ നിലത്തിട്ടു ഞെരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ആ രാക്ഷസൻ മരിച്ചില്ല. അത്യന്തം അവധ്യനും പർവതതുല്യനുമായ അവനെ കണ്ട്, ഭയങ്ങളിൽ അഭയം നൽകുന്ന ശ്രീമാനായ രാമൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രാ, തപസ്സിന്റെ ബലത്താൽ ഈ രാക്ഷസനെ യുദ്ധത്തിൽ ശസ്ത്രംകൊണ്ടു ജയിക്കാനാവില്ല; അതുകൊണ്ട് നമുക്ക് ഇവനെ കുഴിച്ചുമൂടാം.’ വരത്തിന്റെ പരിധിതന്നെയാണ് ഇവിടെ ഉപായം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — വരത്തിൽ വിലക്കിയിരിക്കുന്നതു ശസ്ത്രംകൊണ്ടുള്ള വധംമാത്രമാണ്, മണ്ണിൽ കുഴിച്ചുമൂടുന്നതല്ല. കൈകൾ ഒടിച്ചതാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവ് — അവന്റെ കൈകൾ ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തോളം അവർ അവന്റെ ചുമലിൽ ബന്ധിതരായിരുന്നു; കൈകൾ ഒടിഞ്ഞതോടെ അവർ മോചിതരായി. ‘വജ്രഭിന്നോ അചല ഇവ’ (വജ്രമേറ്റു പിളർന്ന പർവതംപോലെ) എന്ന ഉപമ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘മേരുവിന്റെ ശിലാതലം’ എന്ന ഉപമയെ പിന്തുടരുന്നു — അവിടെ വീണതു ശൂലം, ഇവിടെ രാക്ഷസൻതന്നെ. മുഷ്ടിയും കൈയും കാലുംകൊണ്ടുള്ള പ്രഹരം ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിന്റെ (കൈയാങ്കളിയുടെ) വർണനയാണ്; അതു രാമായണത്തിൽ വിരളമാണ്; ശസ്ത്രങ്ങൾ വിഫലമായതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവർ ബാഹുയുദ്ധത്തെ ആശ്രയിച്ചത്. എന്നിട്ടും അവൻ മരിക്കുന്നില്ല എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ വരത്തിന്റെ ദൃഢത ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഭയേഷ്വഭയദഃ’ (ഭയങ്ങളിൽ അഭയം നൽകുന്നവൻ) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം ഇവിടെ അർഥവത്താണ് — മറ്റുള്ളവർക്ക് അഭയം നൽകുന്നവൻ ശത്രുവിനെ അവധ്യനായി കണ്ടിട്ടും വ്യാകുലനാകുന്നില്ല, ഉപായം ആലോചിക്കുകയാണു ചെയ്യുന്നത്. ‘നിഖനാവഹേ’ (നമുക്കു കുഴിച്ചുമൂടാം) എന്നത് ആത്മനേപദത്തിലെ ദ്വിവചനമാണ്; പ്രവൃത്തി ഇരുവർക്കും പൊതുവാണെന്ന് അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘ലക്ഷ്മണാ, ആനയെപ്പോലെ രൗദ്രനായ ഈ രാക്ഷസനുവേണ്ടി ഈ വനത്തിൽ അതിവിശാലമായ ഒരു കുഴി കുഴിക്കട്ടെ’ എന്നു രാമൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞ്, ‘ഒരു കിടങ്ങു കുഴിക്കട്ടെ’ എന്നും പറഞ്ഞ്, വീര്യവാനായ അദ്ദേഹം വിരാധനെ കീഴടക്കി അവന്റെ കഴുത്തിൽ കാലൂന്നി നിന്നു. രാഘവൻ പറഞ്ഞതു കേട്ട് രാക്ഷസൻ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ കാകുത്സ്ഥനോടു വിനയപൂർവം പറഞ്ഞു: ‘പുരുഷവ്യാഘ്രാ, ഇന്ദ്രതുല്യബലനായ അങ്ങ് എന്നെ കൊന്നിരിക്കുന്നു. പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, മോഹംകൊണ്ട് ഞാൻ മുൻപ് അങ്ങയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല. ഉണ്ണീ, കൗസല്യ നല്ല സന്താനമുള്ളവളാണ്; അങ്ങു രാമനാണെന്നു ഞാൻ അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇതു മഹാഭാഗയായ വൈദേഹി, ഇതു മഹായശസ്വിയായ ലക്ഷ്മണൻ.’ മരണസമയത്തു ജ്ഞാനം ഉദിക്കുന്നു എന്ന് ഇവിടെ കാണിക്കുന്നു; ശത്രുവിന്റെ വായിൽനിന്നുതന്നെ രാമന്റെ പരിചയം പറയപ്പെടുന്നു. ‘കുഞ്ജരസ്യേവ’ (ആനയ്ക്കെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമകൊണ്ട് കുഴിയുടെ വലിപ്പം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആനയ്ക്കുവേണ്ടി എങ്ങനെയുള്ള കുഴിയോ, അങ്ങനെയുള്ളത്. രാമന്റെ കാൽ കഴുത്തിൽ ഊന്നിനിൽക്കുന്നു എന്ന ചിത്രംതന്നെ വിജയത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. വിരാധന്റെ വാക്കിൽ ‘മോഹാത്’ (മോഹംകൊണ്ട്) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ശാപംകൊണ്ടുണ്ടായ മോഹമാണ് അവന്റെ അപരാധത്തിന്റെ മൂലം, സ്വാഭാവികമായ ദുഷ്ടതയല്ല. ‘കൗസല്യാ സുപ്രജാഃ’ (കൗസല്യ നല്ല സന്താനമുള്ളവൾ) എന്ന വാക്കു രാമായണത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്; ബാലകാണ്ഡത്തിൽ പ്രഭാതത്തിൽ വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞതും ഇതുതന്നെ. ഇവിടെയാകട്ടെ അതു രാക്ഷസന്റെ വായിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു എന്നതാണ് വിശേഷം. ‘പ്രശ്രിതം വചഃ’ (വിനയപൂർവമായ വാക്ക്) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാക്ഷസന്റെ പരിവർത്തനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മുൻപ് ഗർജിച്ചിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ വിനീതനാണ്. ഈ ഭാഗം കഥയെ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു സംവാദത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു.
‘ശാപംമൂലമാണു ഞാൻ ഘോരമായ രാക്ഷസശരീരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചത്; തുംബുരു എന്ന ഗന്ധർവനാണു ഞാൻ, വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ) ശപിച്ചവൻ. ഞാൻ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ ആ മഹായശസ്വി എന്നോടു പറഞ്ഞു: ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ നിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലുമ്പോൾ നീ സ്വന്തം പ്രകൃതി വീണ്ടെടുത്ത് സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകും. ഞാൻ സേവയ്ക്കു ഹാജരാകാതിരുന്നപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായി അദ്ദേഹം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു; രംഭയിൽ ആസക്തനായിരുന്ന എന്നോട് വൈശ്രവണരാജാവു പറഞ്ഞത് ഇതാണ്. അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽ അതിദാരുണമായ ശാപത്തിൽനിന്നു ഞാൻ മുക്തനായി; ഞാൻ എന്റെ ലോകത്തേക്കു പോകും. ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്നവനേ, നിങ്ങൾക്കു സ്വസ്തി.’ പിന്നെ അവൻ വഴിയും ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘ഇവിടെനിന്ന് ഒന്നര യോജന അകലെ സൂര്യതുല്യനും ധർമാത്മാവും പ്രതാപവാനുമായ ശരഭംഗമഹർഷി വസിക്കുന്നു; അദ്ദേഹത്തെ വേഗം ചെന്നുകാണുക, അദ്ദേഹം അങ്ങേക്കു ശ്രേയസ്സായതു പറഞ്ഞുതരും. എന്നെ കുഴിയിലിട്ട് അങ്ങു സുഖമായി പൊയ്ക്കൊള്ളുക — ജീവൻ പോയ രാക്ഷസരുടെ സനാതനധർമമാണിത്; കുഴിയിൽ നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നവർക്കു സനാതനലോകങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ശരപീഡിതനായ മഹാബലനായ വിരാധൻ ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വർഗം പ്രാപിച്ചു. ശത്രുതന്നെ വഴികാട്ടിയായിത്തീർന്നു എന്നതാണ് ഈ ഭാഗത്തിന്റെ വൈചിത്ര്യം. തുംബുരു ഗന്ധർവന്മാരിൽ പ്രസിദ്ധനായ ഗായകനാണ്; രംഭയിൽ ആസക്തനായി അദ്ദേഹം വൈശ്രവണന്റെ സേവയിൽ ഹാജരായില്ല, അതുകൊണ്ട് ശപിക്കപ്പെട്ടു. ശാപത്തിൽത്തന്നെ മോക്ഷത്തിന്റെ അവധി നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു — ‘രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെടുമ്പോൾ നീ മുക്തനാകും’ എന്ന്; അതുകൊണ്ട് വിരാധന്റെ വധം യഥാർഥത്തിൽ അവനുള്ള അനുഗ്രഹംതന്നെയാണ്. മുദ്രണത്തിൽ പതിനെട്ടും പത്തൊമ്പതും ശ്ലോകങ്ങളിലെ അർധശ്ലോകങ്ങളുടെ ക്രമം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — അവിടെ ‘ഇതി വൈശ്രവണോ രാജാ’ എന്നതു മുന്നിലും ‘അനുപസ്ഥീയമാനോ മാം’ എന്നതു പിന്നിലും; പ്രചലിതപാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) നേരെ തിരിച്ചും. രണ്ടിടത്തും അർഥം യോജിക്കുന്നു; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും മുദ്രിതക്രമംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു. ശരഭംഗനെക്കുറിച്ചുള്ള നിർദേശം അടുത്ത സർഗത്തിലേക്കുള്ള പാലമാണ് — വിരാധൻ സ്വയംതന്നെ രാമന്റെ അടുത്ത വഴി കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. ‘അവടേ യേ നിധീയന്തേ തേഷാം ലോകാഃ സനാതനാഃ’ (കുഴിയിൽ നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുന്നവർക്കു സനാതനലോകങ്ങൾ) എന്ന വാക്ക് രാക്ഷസരുടെ പരലോകവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു; അവർക്കു ദഹനസംസ്കാരമില്ല, കുഴിച്ചുമൂടലാണു ഗതി.
അതു കേട്ട് രാഘവൻ ലക്ഷ്മണനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘ആനയെപ്പോലെ രൗദ്രനും രൗദ്രകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവനുമായ ഈ രാക്ഷസനുവേണ്ടി ഈ വനത്തിൽ അതിവിശാലമായ ഒരു കുഴി കുഴിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വീര്യവാനായ അദ്ദേഹം വിരാധനെ കീഴടക്കി കഴുത്തിൽ കാലൂന്നി നിന്നു. മുദ്രണത്തിൽ ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ (25, 26) പതിനൊന്നും പന്ത്രണ്ടും ശ്ലോകങ്ങളുടെ ഏതാണ്ട് ആവർത്തനമാണ്; ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിലാകട്ടെ ‘സുമഹാൻ ശ്വഭ്രഃ’, ‘രൗദ്രകർമണഃ’ എന്നിങ്ങനെ പാഠഭേദമുണ്ട്. പിന്നെ ലക്ഷ്മണൻ ഒരു മൺവെട്ടി എടുത്ത് മഹാകായനായ ആ വിരാധന്റെ അരികിൽ ഒരു നല്ല കുഴി കുഴിച്ചു. അതിനുശേഷം, കഴുത്തിൽനിന്നു കാൽ മാറ്റിയപ്പോൾ ആണിപോലെ നീണ്ട ചെവികളുള്ളവനും ഉച്ചത്തിൽ ശബ്ദിക്കുന്നവനും ഭൈരവസ്വരത്തിൽ അലറുന്നവനുമായ വിരാധനെ അവർ പൊക്കിയെടുത്ത് കുഴിയിലേക്ക് എറിഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ ദാരുണരും ക്ഷിപ്രവിക്രമരും പോരിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവരുമായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ അലറുന്ന ആ രാക്ഷസനെ ബലമായി പൊക്കിയെടുത്ത് എറിഞ്ഞു. ആവർത്തനസ്വഭാവമുള്ള ഈ ഭാഗം പ്രചലിതപാഠത്തിന്റെ (വൾഗേറ്റിന്റെ) സവിശേഷതയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ പതിനൊന്നും പന്ത്രണ്ടും ശ്ലോകങ്ങളുടെ സ്ഥാനത്ത് ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഇല്ല. മുദ്രിതപാരമ്പര്യത്തിൽ ക്രമം മാറിയതുകൊണ്ട് ആജ്ഞ രണ്ടുതവണ ചേർക്കപ്പെട്ടതാകാം — ആദ്യം വധോപായമായും പിന്നെ വിരാധന്റെ മരണശേഷം ശവസംസ്കാരമായും; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും, ‘അവനെ എങ്ങനെ കുഴിയിലിട്ടു എന്ന കാര്യം ഇനി പറയുന്നു’ എന്ന ഒരു കോഷ്ഠകക്കുറിപ്പിലൂടെ ഇതുതന്നെ വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘ഖനിത്രം’ എന്നതു മൺവെട്ടിപോലെയുള്ള ഒരു ഉപകരണമാണ്; വനത്തിൽ അത് എവിടെനിന്നു കിട്ടി എന്നു പറയുന്നില്ല. ‘ശങ്കുകർണം’ എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവന്റെ ചെവികൾ ആണിപോലെ നീണ്ടവയായിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ആജ്ഞ, കുഴിക്കൽ, പൊക്കിയെടുക്കൽ, കുഴിയിലിടൽ എന്നീ നാലും ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
മൂർച്ചയുള്ള ശസ്ത്രംകൊണ്ട് ആ മഹാസുരനെ കൊല്ലാനാവില്ലെന്നു കണ്ട്, അത്യന്തം നിപുണരായ ആ നരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ആലോചിച്ചുറച്ച് കുഴിയിൽ വിരാധന്റെ വധം നിർവഹിച്ചു. എന്നാൽ കവി ഒരു സൂക്ഷ്മരഹസ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — വനസഞ്ചാരിയായ വിരാധൻതന്നെ രാമനോടു പറഞ്ഞിരുന്നു, തന്റെ വധം ശസ്ത്രംകൊണ്ടാകരുത്, അതുകൊണ്ട് രാമനാൽ ബലമായി യഥാർഥത്തിലുള്ള തന്റെ മരണമാണു താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് എന്ന്. ആ വാക്കു കേട്ടിട്ടാണ് രാമൻ അവനെ കുഴിയിലാക്കാൻ തീരുമാനിച്ചത്; കുഴിയിലേക്കു തള്ളപ്പെടുമ്പോൾ ആ അതിബലനായ രാക്ഷസൻ വനം മുഴുവൻ അലർച്ചകൊണ്ടു മുഴക്കി. ഏറെ സന്തുഷ്ടരെന്നപോലെ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ വിരാധനെ ഭൂമിയിലെ കുഴിയിൽ വീഴ്ത്തി, ഭയമൊഴിഞ്ഞവരായി ആ മഹാവനത്തിൽ ആനന്ദിച്ചു; പാറകൾകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസനെ മൂടുകയും ചെയ്തു. ഒടുവിൽ സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രപ്പണി ചെയ്ത വില്ലുകളേന്തിയ അവർ ഇരുവരും രാക്ഷസനെ കൊന്ന്, മൈഥിലിയെ ചേർത്തുപിടിച്ച്, ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്ന ചന്ദ്രനെയും സൂര്യനെയുംപോലെ, സന്തോഷത്തോടെ ആ മഹാവനത്തിൽ വിഹരിച്ചു. അവസാനത്തെ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ്. അവസാനത്തെ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിൽ കവി കഥ വീണ്ടും ചുരുക്കി കാരണസഹിതം ഉപസംഹരിക്കുന്നു — എന്തുകൊണ്ടു ശസ്ത്രംകൊണ്ടു കൊല്ലപ്പെട്ടില്ല, എന്തുകൊണ്ടു കുഴിയിൽ നിക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടു എന്ന്. ‘വിരാധൻതന്നെ പറഞ്ഞിരുന്നു’ എന്ന വാക്കിൽനിന്ന് അറിയാം, വധോപായം ശത്രുതന്നെയാണു നൽകിയതെന്ന്; രാമകഥയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്ന ഒരു സൂത്രമാണിത് — മരണാസന്നനായ ശത്രു സത്യം പറയുന്നു. പാറകൾകൊണ്ടു മൂടുന്നത് അന്ത്യസംസ്കാരമാണ്, അപമാനമല്ല. ‘ചന്ദ്രദിവാകരന്മാരെപ്പോലെ’ എന്ന അവസാനത്തെ ഉപമ സഹോദരന്മാരുടെ സ്വഭാവഭേദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ ശീതളൻ, ലക്ഷ്മണൻ തേജസ്വി; ഇരുവരും ആകാശത്തിൽ നിൽക്കുന്നവരെപ്പോലെ നിർഭയരും. സീതയെ വീണ്ടെടുത്തു എന്ന വാക്യത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; അങ്ങനെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ഭയം ശാന്തമാകുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥