ആരണ്യകാണ്ഡം
സർഗ്ഗം
ദണ്ഡകാരണ്യപ്രവേശവും താപസാശ്രമദർശനവും
രാമന്റെ ദണ്ഡകാരണ്യപ്രവേശം, താപസാശ്രമമണ്ഡലത്തിന്റെ വർണന, ഋഷിമാരുടെ സത്കാരം, അവരുടെ ശരണപ്രാർഥന
അരണ്യകാണ്ഡം ഇവിടെനിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ കാണ്ഡത്തിൽ ഭരതൻ പാദുകങ്ങൾ ഏറ്റുവാങ്ങി നന്ദിഗ്രാമത്തിലേക്കു പോയി; രാമനാകട്ടെ ചിത്രകൂടത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട്, അത്രിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ അനസൂയയുടെയും ആതിഥ്യം സ്വീകരിച്ച്, മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. ഈ സർഗത്തിൽ അദ്ദേഹം മഹാരണ്യമായ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ‘ആത്മവാൻ’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, വനത്തിന്റെ ഭീകരത അദ്ദേഹത്തെ ഇളക്കിയില്ല, അദ്ദേഹം തന്നിൽത്തന്നെ ഉറച്ചുനിന്നു എന്നാണ്. ദുർധർഷനായ അദ്ദേഹം ആദ്യംതന്നെ അവിടെ താപസന്മാരുടെ ആശ്രമമണ്ഡലം കാണുന്നു. ആ മണ്ഡലം കുശങ്ങളും ചീരങ്ങളും (മരവുരികൾ) കൊണ്ടു ചുറ്റപ്പെട്ടതും ബ്രാഹ്മമായ ശോഭയാൽ നിറഞ്ഞതും ആകാശത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യമണ്ഡലംപോലെ നോക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായിരുന്നു. ഉപമ രണ്ടുവിധമാണ് — ശോഭയിലും തേജസ്സിലും അതു സൂര്യമണ്ഡലത്തിനു തുല്യമാണ്. സകല ജീവികൾക്കും അതു ശരണമായിരുന്നു; അതിന്റെ മുറ്റം എപ്പോഴും നന്നായി അടിച്ചുവാരി വൃത്തിയാക്കിയിരുന്നു; ധാരാളം മൃഗങ്ങൾ അവിടെ നിറഞ്ഞിരുന്നു, പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ അതിനെ ചുറ്റിയിരുന്നു. തപോവനത്തിൽ ഹിംസയില്ലാത്തതുകൊണ്ട് മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും അവിടെ നിർഭയരായി സഞ്ചരിക്കുന്നു. അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘങ്ങൾ അതിനെ നിത്യവും പൂജിക്കുകയും അതിനു സമീപം നൃത്തം ചെയ്യുകയും ചെയ്തിരുന്നു. വിശാലമായ അഗ്നിശാലകൾ, സ്രുക്കുകളും മറ്റു പാത്രങ്ങളും, മാൻതോലുകൾ, ദർഭകൾ, ചമതകൾ, ജലകലശങ്ങൾ, ഫലമൂലങ്ങൾ എന്നിവ അവിടെ ശോഭിച്ചിരുന്നു — ഇവയെല്ലാം യജ്ഞത്തിന്റെ ഉപകരണങ്ങളാണ്. വനത്തിലുള്ളതും പുണ്യവും മധുരഫലങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ മഹാവൃക്ഷങ്ങൾ അതിനെ ചുറ്റിനിന്നു; ബലികളാലും ഹോമങ്ങളാലും അത് അർച്ചിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു, വേദഘോഷത്താൽ മുഴങ്ങിയിരുന്നു. മറ്റു കാട്ടുപൂക്കൾ അതിനെ ചുറ്റിയിരുന്നു; താമരകൾ നിറഞ്ഞ ഒരു പദ്മിനി (താമരപ്പൊയ്ക) അതിനു ഭംഗി കൂട്ടിയിരുന്നു. ഇങ്ങനെ നിറംകൊണ്ടും ശബ്ദംകൊണ്ടും ഗന്ധംകൊണ്ടും കവി തപോവനത്തിന്റെ പാവനതയും ശാന്തിയും ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ഇതേ വനംതന്നെ ക്രൂരരായ രാക്ഷസരാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടതാണെന്നു പിന്നീട് അറിയാനിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഈ പ്രാരംഭത്തിലെ ശാന്തി ആ വിരോധത്താൽത്തന്നെ കൂടുതൽ തെളിഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. ആശ്രമത്തിന്റെ വർണന പതിനൊന്നു വിശേഷണങ്ങളോടെ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ കെട്ടിയിരിക്കുന്നു; അതു കവിയുടെ ശൈലിയുടെ ലക്ഷണമാണ്.
അവിടെ വസിച്ചിരുന്ന മുനിമാർ ഫലമൂലങ്ങൾ ഭക്ഷിക്കുന്നവരും ദാന്തരും (ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അടക്കിയവർ) ആയിരുന്നു; മരവുരികളും കൃഷ്ണാജിനങ്ങളുമായിരുന്നു അവരുടെ വസ്ത്രം. സൂര്യന്റെയും അഗ്നിയുടെയും പോലെയായിരുന്നു അവരുടെ പ്രഭ; അവർ പുരാണരും പുണ്യരും നിയതാഹാരരുമായ പരമർഷിമാരായിരുന്നു. ‘പുരാണൈഃ’ (പുരാതനരായവരാൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ ചിരന്തനത്വവും തപസ്സിന്റെ പരിപാകവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ പുതുതായി ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ചവരല്ല, സിദ്ധരും വൃദ്ധരുമാണ്. അവരാൽ ശോഭിക്കുന്ന ആ ആശ്രമപദം ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഭവനംപോലെ പ്രസിദ്ധവും വേദഘോഷത്താൽ മുഴങ്ങുന്നതും ബ്രഹ്മജ്ഞാനികളും മഹാഭാഗരുമായ ബ്രാഹ്മണരാൽ അലംകൃതവുമായിരുന്നു. അത്തരമൊരു താപസാശ്രമമണ്ഡലം കണ്ട്, ശ്രീമാനും മഹാതേജസ്വിയുമായ രാഘവൻ മൗർവി (ഞാൺ) അഴിച്ച് ആ മഹാധനുസ്സിനെ ഞാണില്ലാത്തതാക്കിയിട്ടുമാത്രമാണ് ആശ്രമത്തെ സമീപിച്ചത്. ഇവിടെ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ശിഷ്ടാചാരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — തപോവനത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ ക്ഷത്രിയൻപോലും ആദ്യം ആയുധം ശമിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെയാണ് കാൽ വെക്കുന്നത്. വില്ലു താഴ്ത്തുന്നതുതന്നെയാണ് തപോവനത്തോടുള്ള ആദ്യത്തെ പ്രണാമം.
ദിവ്യജ്ഞാനമുള്ള മഹർഷിമാർ രാമനെ കണ്ട് പ്രീതരായി അദ്ദേഹത്തെയും യശസ്വിനിയായ വൈദേഹിയെയും സമീപിച്ചു. ‘ദിവ്യജ്ഞാനോപപന്നാഃ’ എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, അവർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വരവ് മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ അറിഞ്ഞിരുന്നു എന്നാണ്; അതുകൊണ്ട് എഴുന്നേറ്റു ചെന്നുള്ള സ്വീകരണം സ്വാഭാവികമായിരുന്നു. ഉദിച്ചുയരുന്ന ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള ആ ധർമചാരിയെയും ലക്ഷ്മണനെയും യശസ്വിനിയായ വൈദേഹിയെയും കണ്ട്, ദൃഢവ്രതരായ അവർ മംഗളവചനങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് അവരെ സ്വീകരിച്ചു. ചന്ദ്രോപമകൊണ്ട് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതു കുളിർമയും സൗമ്യതയുമാണ്, പ്രതാപമല്ല — വനവാസികളോടു രാമൻ ശാന്തൻതന്നെ. സീതയെയും ‘യശസ്വിനീം’ എന്നു പ്രത്യേകം എടുത്തുപറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; വനത്തിലും അവരുടെ കീർത്തി മുൻപേ എത്തിയിരുന്നു. വനവാസികളായ താപസന്മാർ രാമന്റെ രൂപവും ശരീരഘടനയും ശോഭയും സൗകുമാര്യവും വേഷഭംഗിയും വിസ്മയം നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ നോക്കിനിന്നു. വൈദേഹിയെയും ലക്ഷ്മണനെയും രാമനെയും അവർ കണ്ണിമയ്ക്കാത്തപോലെയുള്ള കണ്ണുകളോടെ, ആശ്ചര്യരൂപരായി കണ്ടു — ദേവന്മാർ കണ്ണിമയ്ക്കാത്തതുപോലെ അവരും ഇമവെട്ടാത്തവരായി. തപസ്സുകൊണ്ടു ശാന്തരായ ഋഷിമാർപോലും ഇവരെ കണ്ടപ്പോൾ വിസ്മയത്തിലാണ്ടു. തപസ്തേജസ്സിന്റെയും രാജതേജസ്സിന്റെയും സമാഗമമാണ് കവി ഇവിടെ കാണിക്കുന്നത്; ഇരുപക്ഷത്തും ആദ്യത്തെ മനോഭാവം പ്രീതിയാണ്, സംശയമല്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ പേര് രാമനോടൊപ്പംതന്നെ പറയപ്പെടുന്നു, കാരണം അദ്ദേഹം നിഴൽപോലെ പിന്തുടരുന്നു. നടുവിൽ സീത, ഇരുവശത്തും സഹോദരന്മാർ — ഈ മൂവരുടെ ഇതേ ചിത്രമാണ് കാണ്ഡത്തിലുടനീളം തുടരുന്നത്. ഋഷിമാരുടെ വിസ്മയം സൗന്ദര്യത്തിൽ മാത്രമല്ല, സുഖത്തിനു യോജിച്ച ഒരു രാജകുമാരൻ വനവാസം നിശ്ചയിച്ചതിലും കൂടിയാണ്.
പിന്നെ സകല ജീവികളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരരായ ആ മഹാഭാഗർ രാഘവനെ അതിഥിയായി പർണശാലയിൽ ഇരുത്തി. ‘അതിഥിം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു — രാമൻ ഇവിടെ ശരണം തേടി വന്നവനല്ല, പൂജ്യനായ അതിഥിയാണ്. അഗ്നിതുല്യരായ ആ ധർമചാരികൾ വിധിപ്രകാരം രാമനെ സത്കരിച്ച് ജലം കൊണ്ടുവന്നു; പാദ്യം, അർഘ്യം എന്ന ഗൃഹസ്ഥധർമം വനത്തിലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടില്ല. ‘പാവകോപമാഃ’ (അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ളവർ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് അവരുടെ തപഃപ്രഭാവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അഗ്നിയെപ്പോലെ അവർ പവിത്രരും ദഹിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ളവരുമാണ്; എന്നിട്ടും വിനയത്തോടെ കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നു. അത്യധികം സന്തോഷത്തോടെ മംഗളങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട്, കിഴങ്ങും പൂവും പഴവും ആശ്രമം മുഴുവനും ആ മഹാത്മാവിനു സമർപ്പിച്ചശേഷം ധർമജ്ഞരായ അവർ പറഞ്ഞു. ആശ്രമംപോലും സമർപ്പിച്ചു എന്നതാണ് ഇവിടത്തെ വിശേഷം — തങ്ങൾക്കുണ്ടായിരുന്നതെല്ലാം അവർ രാജാവിനു സമർപ്പിച്ചു. അവർ പറയുന്നു: ‘ഈ ജനത്തിന്റെ ധർമപാലകനും ശരണ്യനും മഹായശസ്വിയും പൂജനീയനും മാന്യനും ദണ്ഡധാരിയും ഗുരുവുമാണ് രാജാവ്. ഹേ രാഘവ, ഇന്ദ്രന്റെതന്നെ നാലിലൊരു ഭാഗമായിരുന്നുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം പ്രജകളെ രക്ഷിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ അവർ രാജധർമത്തിന്റെ സ്വരൂപം അറിയിക്കുന്നു — രക്ഷണമാണ് രാജാവിന്റെ മൂലകർമം, അതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പൂജ്യതയ്ക്കു കാരണവും. ഋഷിമാർ സ്തുതിക്കുകയല്ല, കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുകയാണ്. രാജാവിന്റെ അഞ്ചു വിശേഷണങ്ങൾ — ധർമപാലൻ, ശരണ്യൻ, പൂജനീയൻ, മാന്യൻ, ഗുരു — ക്രമമായി രക്ഷണത്തിൽനിന്നു പൂജയിലേക്ക് ഉയരുന്നു.
‘അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് നമസ്കരിക്കപ്പെടുന്ന രാജാവ് ശ്രേഷ്ഠവും രമ്യവുമായ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നത്’ എന്ന് അവർ ഉപസംഹരിക്കുന്നു — ഭോഗം രക്ഷണത്തിനുള്ള വേതനംമാത്രമാണ്, ഇഷ്ടംപോലെ അനുഭവിക്കാനുള്ള അധികാരമല്ല. ‘ഞങ്ങൾ അങ്ങയുടെ രാജ്യത്തു വസിക്കുന്നവരാണ്, അതുകൊണ്ട് അങ്ങു ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം. നഗരത്തിലായാലും വനത്തിലായാലും അങ്ങുതന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ രാജാവ്, ജനേശ്വരൻ.’ വനവാസിയായിരിക്കുമ്പോഴും രാമൻ അവരുടെ രാജാവുതന്നെ എന്ന ഈ വാക്കു പ്രധാനമാണ്, കാരണം രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചെങ്കിലും പ്രജാരക്ഷണം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടില്ല. ‘ദണ്ഡം ഉപേക്ഷിച്ചവരും ക്രോധത്തെ ജയിച്ചവരും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചവരും തപസ്സു ധനമായുള്ളവരുമായ ഞങ്ങളെ, ഗർഭസ്ഥശിശുക്കളെയെന്നപോലെ, അങ്ങ് എന്നും രക്ഷിക്കണം’ — സ്വയം ദണ്ഡം ഉപേക്ഷിച്ചു എന്നതുതന്നെയാണ് അവരുടെ ദൗർബല്യം. ‘ഗർഭഭൂതാഃ’ (ഗർഭസ്ഥരെപ്പോലെയുള്ളവർ) എന്ന ഉപമ കരുണാർദ്രമാണ്; അമ്മ ഗർഭത്തെ ഒരു നിമിഷംപോലും ഉപേക്ഷിക്കാത്തതുപോലെ രാജാവ് തപസ്വികളെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവർ പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും പൂക്കളും മറ്റു പലതരം കാട്ടുവിഭവങ്ങളുംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണസഹിതനായ രാഘവനെ പൂജിച്ചു. അഗ്നിതുല്യരും സിദ്ധരും ന്യായമാർഗത്തിൽ ചരിക്കുന്നവരുമായ മറ്റു താപസന്മാരും യഥാവിധി ആ ഈശ്വരനെ (പ്രഭുവിനെ) തൃപ്തിപ്പെടുത്തി. ഈ പ്രാർഥനതന്നെയാണ് ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥാബീജം. ഇനിമുതൽ ഓരോ സർഗത്തിലും രാക്ഷസവധത്തിന്റെ കഥ മുന്നേറുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽरण्यकाण्डे प्रथमः सर्गः॥ १॥