- सन्धिः
- वि + अतिष्ठन् → व्यतिष्ठन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः लङ्, ‘वि’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡം — 14-ാം സർഗ്ഗം
സുഗ്രീവന്റെ പുനരാഹ്വാനവും രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞയും
കിഷ്കിന്ധയ്ക്കരികിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കൽ, സുഗ്രീവന്റെ ക്രോധം, രാമന്റെ സത്യപ്രതിജ്ഞ, ബാലിയെ പോരിനു വിളിക്കൽ, മഹാനാദത്താൽ ജീവികളുടെ ഭയം
ते सर्वे त्वरितं वालिनः पुरीं किष्किन्धां गत्वा गहने वने वृक्षैः आत्मानम् आवृत्य अतिष्ठन्। काननप्रियः सुग्रीवः सर्वतः दृष्टिं विसार्य भृशं क्रोधम् आहारयत्, नादैः अम्बरं भिन्दन् इव वालिं युद्धाय आह्वयत्। बालार्कसदृशः सः क्रियादक्षं रामम् अवदत् — ‘हरिवागुरया व्याप्तां तप्तकाञ्चनतोरणां ध्वजयन्त्राढ्यां किष्किन्धां प्राप्ताः स्मः; वालिवधविषये कृता प्रतिज्ञा क्षिप्रं सफला क्रियताम्।’ रामः प्रत्यवदत् — ‘गजपुष्प्या त्वम् अभिज्ञानचिह्नं धृतवान्; कण्ठसक्तया लतया नक्षत्रमालया सूर्यः इव शोभसे। एकेन एव बाणमोक्षेण वालिजं ते भयं वैरं च मोक्ष्यामि। भ्रातृरूपिणं वैरिणं दर्शय; यदि सः जीवन् निवर्तते तर्हि मां गर्हेः। प्रत्यक्षं मया एकेन बाणेन सप्त सालाः दारिताः। कृच्छ्रे अपि मया अनृतं न उक्तपूर्वम्; प्रतिज्ञां सफलां करिष्यामि — संभ्रमं जहि। हेममालिनः आह्वानाय तं शब्दं कुरु; जितकाशी प्रियसंयुगः वाली अवश्यं निष्पतिष्यति, यतः शूराः स्त्रीसमक्षं रिपुधर्षणं न मर्षयन्ति।’ ततः सुग्रीवः क्रूरनादेन ननर्द; तेन गावः मृगाः खगाश्च त्रस्ताः; समुद्रः इव सः पुनः पुनः अगर्जत्।
१किष्किन्धाप्रवेशः, वृक्षेषु गोपनम्, सुग्रीवस्य क्रोधः
१सर्वे ते त्वरितं गत्वा किष्किन्धां वालिनः पुरीम्।
वृक्षैरात्मानमावृत्य व्यतिष्ठन्गहने वने॥All of them went swiftly to Kiṣkindhā, Vālin's city, and took their stand in a dense wood, screening themselves with trees.
२विसार्य सर्वतो दृष्टिं कानने काननप्रियः।
सुग्रीवो विपुलग्रीवः क्रोधमाहारयद्भृशम्॥Sugrīva of the broad neck, who loved the woods, cast his gaze all about that forest and worked up a fierce anger.
അവരെല്ലാവരും വേഗത്തിൽ ബാലിയുടെ നഗരമായ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി, നിബിഡവനത്തിൽ വൃക്ഷങ്ങൾകൊണ്ടു തങ്ങളെ മറച്ചു നിലയുറപ്പിച്ചു. വനം ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവനും വിശാലമായ കഴുത്തുള്ളവനുമായ സുഗ്രീവൻ ആ വനത്തിൽ എല്ലായിടത്തേക്കും കണ്ണോടിച്ച് കഠിനമായ ക്രോധം വരുത്തിക്കൂട്ടി. ‘ആത്മാനമാവൃത്യ’ (തങ്ങളെ മറച്ച്) എന്ന പദത്താൽ യുദ്ധനീതി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആദ്യം ഒളിയൽ, പിന്നെ പോർവിളി. ‘ക്രോധമാഹാരയത്’ (ക്രോധം വരുത്തിക്കൂട്ടി) എന്നതും മർമസ്പർശിയാണ് — ക്രോധം തനിയെ വന്നതല്ല, സുഗ്രീവൻ വരുത്തിക്കൂട്ടിയതാണ്; ഭയത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ബോധപൂർവം ക്രോധം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. രാമന്റെ സഹായം ലഭിച്ചതുകൊണ്ടുമാത്രമാണ് അവന് വീണ്ടും ആ ക്രോധം ധരിക്കാൻ കഴിയുന്നത് എന്നതാണ് ധ്വനി. വൃക്ഷങ്ങളുടെ ആശ്രയം ഇവിടെ രണ്ടുവിധമാണ് — ഒളിയാനും നിരീക്ഷിക്കാനും; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അതേ വൃക്ഷങ്ങൾ വഴിയുടെ ശോഭയായിരുന്നു.
They all went swiftly to Vālī's city, Kiṣkindhā, and took their stand in the thick forest, screening themselves with trees — the tactic of war is to hide first and then to challenge, and the same trees that had graced the road in the last sarga now served both to conceal them and to watch from. Broad-necked Sugrīva, who loved the woods, cast his eyes all round that forest and worked himself into a fierce anger. The phrase is telling: the anger did not come to him of itself; he summoned it, deliberately putting anger where fear had been, and it is only because he has Rāma's help that he can hold that anger now.
२सिंहनादेन आह्वानम्, सुग्रीवस्य प्रार्थना
३ततस्तु निनदं घोरं कृत्वा युद्धाय चाह्वयत्।
परिवारैः परिवृतो नादैर्भिन्दन्निवाम्बरम्॥Then, ringed about by his companions, he raised a terrible roar and challenged Vālin to battle, seeming to split the sky with his shouts.
४गर्जन्निव महामेघो वायुवेगपुरःसरः।
अथ बालार्कसदृशो दृप्तसिंहगतिस्ततः॥Roaring like a great cloud driven before the wind, like the newly risen sun, moving with the gait of a proud lion,
५दृष्ट्वा रामं क्रियादक्षं सुग्रीवो वाक्यमब्रवीत्।
हरिवागुरया व्याप्तां तप्तकाञ्चनतोरणाम्॥he looked at Rāma, so skilled in action, and said: “Decked with a net of monkeys, with gateways of burnished gold,
६प्राप्ताः स्म ध्वजयन्त्राढ्यां किष्किन्धां वालिनः पुरीम्।
प्रतिज्ञा या कृता वीर त्वया वालिवधे पुरा॥rich in banners and engines of war — here we stand at Kiṣkindhā, Vālin's city. The vow you took long ago, hero, to kill Vālin —
७सफलां कुरु तां क्षिप्रं लतां काल इवागतः।
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा सुग्रीवेण स राघवः॥fulfil it quickly, as the season when it comes makes a creeper bear.” So addressed by Sugrīva, the righteous Rāghava,
പിന്നെ പരിവാരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സുഗ്രീവൻ, നാദങ്ങൾകൊണ്ട് ആകാശം പിളർക്കുന്നതുപോലെ ഘോരമായി ഗർജിച്ച് ബാലിയെ യുദ്ധത്തിനു വിളിച്ചു. വായുവേഗം മുന്നിൽ നയിക്കുന്ന മഹാമേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവനും, ഉദയസൂര്യനു തുല്യനും, ദർപ്പിതനായ സിംഹത്തിന്റെ നടപ്പുള്ളവനുമായ അവൻ കർമകുശലനായ രാമനെ നോക്കി പറഞ്ഞു — ‘വാനരന്മാരുടെ വലയാൽ വ്യാപിച്ചതും, ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള തോരണങ്ങളുള്ളതും, കൊടികളും യന്ത്രങ്ങളും നിറഞ്ഞതുമായ ബാലിയുടെ നഗരമായ കിഷ്കിന്ധയിൽ നാം എത്തിയിരിക്കുന്നു. വീരാ, മുമ്പ് ബാലിവധത്തെക്കുറിച്ച് അങ്ങ് ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ വേഗം സഫലമാക്കൂ — വന്നെത്തിയ ഋതു ലതയെ ഫലവത്താക്കുന്നതുപോലെ.’ ഇവിടത്തെ ഉപമ സൂക്ഷ്മമാണ് — ഋതു ലതയെ ബലംപ്രയോഗിച്ചല്ല, സ്വഭാവത്താൽത്തന്നെ ഫലവത്താക്കുന്നു; അതുപോലെ രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞയും സ്വഭാവസിദ്ധമാണ് എന്നതാണ് സുഗ്രീവന്റെ വിശ്വാസം. നഗരവർണന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളിലൂടെയാണ് — വാനരസൈന്യം, സ്വർണതോരണം, കൊടികളും യന്ത്രങ്ങളും — അതു കോട്ടയുടെ ബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഗർജന്നിവ മഹാമേഘഃ’ (മഹാമേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്നവൻ) എന്ന ഉപമയാൽ നാദത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യവും ‘ബാലാർകസദൃശഃ’ (ഉദയസൂര്യനു തുല്യൻ) എന്നതിനാൽ അവന്റെ നിറവും തേജസ്സും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സിംഹഗതി എന്ന നടപ്പും യുദ്ധസന്നദ്ധന്റെ ലക്ഷണമാണ് — ശബ്ദം, നിറം, ഗതി എന്നീ മൂന്നു വിധത്തിൽ സുഗ്രീവന്റെ ഉത്സാഹം ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പ്രാപ്താഃ സ്മഃ’ (നാം എത്തിയിരിക്കുന്നു) എന്ന ബഹുവചനത്തിലൂടെ അവൻ തന്നെ രാമനോടു ചേർന്നവനായി കാണുന്നു — ഒറ്റയ്ക്കായതിന്റെ ഭയം പോയി. പ്രതിജ്ഞ ഓർമിപ്പിക്കൽ മിത്രത്തിന്റെ അവകാശമാണ്, സംശയമല്ല. ‘പരിവാരൈഃ പരിവൃതഃ’ (പരിവാരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്താൽ മുമ്പത്തെ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള പോർവിളിയിൽനിന്ന് ഇതിനുള്ള വ്യത്യാസം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
Then, surrounded by his companions — unlike his lonely challenge before — Sugrīva gave a terrible roar and called Vālī to battle, as if splitting the sky with his shouts. Roaring like a great cloud driven before the wind, glowing like the newly risen sun and moving with the gait of a proud lion, he looked at Rāma, so skilled in action, and said: "Here we are at Kiṣkindhā, Vālī's city, draped with a net of monkeys, with gateways of burnished gold, rich in banners and engines of war. The vow you made long ago to kill Vālī, hero — fulfil it quickly, as the coming of the season makes a creeper bear fruit." The image is subtle: the season does not force the creeper to fruit, it does so by its own nature, and so Sugrīva trusts that Rāma's vow will be fulfilled as naturally. The three details of the city — the monkey host, the golden gates, the banners and war-engines — show the strength of the fortress. Sound, colour and gait — the thunder, the young sun and the lion's stride — paint Sugrīva's eagerness three ways. Saying "here we are", he counts himself joined with Rāma, and the fear of the lonely fighter is gone; reminding Rāma of his vow is a friend's right, not a sign of doubt.
३रामस्य प्रत्यभिज्ञानवचनं वालिवधप्रतिज्ञा च
८तमेवोवाच वचनं सुग्रीवं शत्रुसूदनः।
कृताभिज्ञानचिह्नस्त्वमनया गजसाह्वया॥the slayer of foes, said to Sugrīva just what he had said before: “With this gajapuṣpī creeper you have taken a token for recognition.
९लक्ष्मणेन समुत्पाट्य एषा कण्ठे कृता तव।
शोभसेऽप्यधिकं वीर लतया कण्ठसक्तया॥Lakṣmaṇa tore it up and set it on your neck; and with the creeper clinging there you shine all the more, hero,
१०विपरीत इवाकाशे सूर्यो नक्षत्रमालया।
अद्य वालिसमुत्थं ते भयं वैरं च वानर॥like the sun turned about in the sky with a garland of stars. Today the fear and the enmity that spring from Vālin
११एकेनाहं प्रमोक्ष्यामि बाणमोक्षेण संयुगे।
मम दर्शय सुग्रीव वैरिणं भ्रातृरूपिणम्॥I shall set you free from with a single arrow loosed in battle. Show me, Sugrīva, your enemy who wears a brother's shape.
१२वाली विनिहतो यावद्वने पांसुषु चेष्टते।
यदि दृष्टिपथं प्राप्तो जीवन्स विनिवर्तते॥Only until Vālin is struck down and writhes in the dust of the wood — if he comes within sight of me and goes back alive,
१३ततो दोषेण मागच्छेत्सद्यो गर्हेच्च मां भवान्।
प्रत्यक्षं सप्त ते साला मया बाणेन दारिताः॥then hold me in fault and reproach me at once. Before your own eyes seven sāla trees were split by one arrow of mine;
ശത്രുസംഹാരകനായ രാമൻ സുഗ്രീവനോട് മുമ്പു പറഞ്ഞ അതേ വാക്കുതന്നെ പറഞ്ഞു — ‘ഈ ഗജപുഷ്പികൊണ്ട് നീ തിരിച്ചറിയാനുള്ള അടയാളം ഉണ്ടാക്കിയിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ പറിച്ചെടുത്ത് ഇതു നിന്റെ കഴുത്തിൽ അണിയിച്ചു; കഴുത്തിൽ ചുറ്റിയ ലതയാൽ നീ ഏറെ ശോഭിക്കുന്നു — ആകാശത്തിൽ നക്ഷത്രമാലയണിഞ്ഞ, വിപരീതനായ സൂര്യൻ എന്നപോലെ. ഇന്ന് ബാലിയിൽനിന്ന് ഉണ്ടായ നിന്റെ ഭയവും വൈരവും യുദ്ധത്തിൽ ഒരൊറ്റ ബാണം വിട്ടുകൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ ഇല്ലാതാക്കും. സുഗ്രീവാ, സഹോദരരൂപത്തിലുള്ള ആ ശത്രുവിനെ എനിക്കു കാണിച്ചുതരൂ. ബാലി വധിക്കപ്പെട്ട് വനത്തിലെ പൊടിയിൽ കിടന്നു പിടയുംവരെ — എന്റെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിൽ വന്നശേഷം അവൻ ജീവനോടെ മടങ്ങിപ്പോയാൽ, അപ്പോൾ നീ എന്നെ കുറ്റക്കാരനായി കണക്കാക്കിക്കൊള്ളുക, ഉടനെ നിന്ദിക്കുകയും ചെയ്യുക. നിന്റെ കണ്മുന്നിലാണല്ലോ ഞാൻ ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് ഏഴു സാലങ്ങൾ പിളർന്നത്.’ ഇവിടെ തിരിച്ചറിയലിന്റെ പ്രയോജനം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പന്ത്രണ്ടാം സർഗത്തിൽ സാദൃശ്യം നിമിത്തം ബാണം വിട്ടില്ല; ഇപ്പോൾ ലതതന്നെ വേർതിരിക്കുന്ന അടയാളം. ‘തദേവ വചനം’ (അതേ വാക്ക്) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ സ്ഥൈര്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പന്ത്രണ്ടാം സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞതുതന്നെ വീണ്ടും, കുറവുമില്ല കൂടുതലുമില്ല. ‘വിപരീതനായ സൂര്യൻ’ എന്ന ഉപമ വിചിത്രമാണ് — സൂര്യൻ സ്വയം നക്ഷത്രങ്ങളെ മങ്ങിക്കുന്നവനാണ്, എന്നാൽ ഇവിടെ നക്ഷത്രമാലയാൽ അലംകൃതൻ; അതുപോലെ സുഗ്രീവൻ സ്വയം തേജസ്വിയാണ്, ലതയാൽ അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെട്ടവനും. ‘പാംസുഷു ചേഷ്ടതേ’ (പൊടിയിൽ കിടന്നു പിടയുന്നു) എന്നത് ബാലിയുടെ പതനത്തിന്റെ മുൻചിത്രമാണ്. ‘ഏഴു സാലങ്ങൾ പിളർന്നു’ എന്ന ഓർമപ്പെടുത്തലിലൂടെ രാമൻ തന്റെ ബലത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷപ്രമാണം കാണിക്കുന്നു — വാക്കുകൊണ്ടല്ല, കർമംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് വിശ്വാസം ജനിപ്പിച്ചത്. ‘ഗർഹേച്ച മാം ഭവാൻ’ (നീ എന്നെ നിന്ദിച്ചുകൊള്ളുക) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ സ്വയംതന്നെ നിന്ദയ്ക്ക് ഇടം നൽകുന്നു — ഇത് ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ്.
So addressed, righteous Rāghava, slayer of foes, said to Sugrīva the very same thing as before — no less and no more, such was his steadiness: "With this gajapuṣpī creeper you have made yourself a mark by which I can know you. Lakṣmaṇa tore it up and hung it round your neck, and with the creeper clinging there you shine all the more, like the sun reversed in the sky, wearing a garland of stars." The image is strange and lovely: the sun is itself the light of the stars, yet here it is adorned with them; so Sugrīva, splendid in himself, is marked out by the creeper. The purpose of the token is recalled — in the twelfth sarga the arrow was not loosed because of the likeness; now the creeper marks the difference. "Today, with a single arrow loosed in battle, I will free you from the fear and the enmity that come from Vālī. Show me, Sugrīva, your enemy who wears a brother's shape. If Vālī comes within my sight and goes back alive, instead of being struck down and writhing in the dust of the forest, then blame me and reproach me at once" — so Rāma himself gives room for reproach, the height of self-confidence, and the dust of the forest foreshadows Vālī's fall. "You saw with your own eyes how I split seven sāla trees with one arrow" — trust created not by words but by deeds.
४सत्यवचनस्य प्रतिज्ञा, आह्वानादेशः
१४तेनावेहि बलेनाद्य वालिनं निहतं रणे।
अनृतं नोक्तपूर्वं मे चिरं कृच्छ्रेऽपि तिष्ठता॥by that strength know that Vālin is already slain in the fight. I have never spoken a falsehood, though I have long stood in distress,
१५धर्मलोभपरीतेन न च वक्ष्ये कथंचन।
सफलां च करिष्यामि प्रतिज्ञां जहि संभ्रमम्॥and filled as I am with a longing for dharma I shall never speak one. I shall make my promise bear fruit: put away your agitation.
१६प्रसूतं कलमक्षेत्रं वर्षेणेव शतक्रतुः।
तदाह्वाननिमित्तं च वालिनो हेममालिनः॥As Śatakratu with his rain makes the sprouting rice-field yield, so shall I do. And to summon golden-garlanded Vālin,
१७सुग्रीव कुरु तं शब्दं निष्पतेद्येन वानरः।
जितकाशी जयश्लाघी त्वया चाधर्षितः पुरात्॥Sugrīva, raise that shout at which the monkey will come rushing out. Glorying in his victories, boastful of them, never yet humbled by you,
‘ആ ബലംകൊണ്ട് ഇന്ന് ബാലി യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു എന്നുതന്നെ അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക. ഏറെക്കാലം കഷ്ടതയിൽ കഴിഞ്ഞിട്ടും ഞാൻ മുമ്പൊരിക്കലും അസത്യം പറഞ്ഞിട്ടില്ല; ധർമത്തോടുള്ള ആർത്തിയാൽ നിറഞ്ഞ ഞാൻ ഒരിക്കലും പറയുകയുമില്ല. പ്രതിജ്ഞ ഞാൻ സഫലമാക്കും — പരിഭ്രമം കളയൂ. ശതക്രതുവായ ഇന്ദ്രൻ മഴകൊണ്ട് മുളച്ചുപൊന്തിയ നെൽവയലിനെ ഫലവത്താക്കുന്നതുപോലെ ഞാനും ചെയ്യും. സുഗ്രീവാ, സ്വർണമാലയണിഞ്ഞ ബാലിയെ വിളിക്കാനായി ആ ശബ്ദം മുഴക്കൂ, അതുകേട്ട് ആ വാനരൻ പുറത്തേക്കു ചാടിവരട്ടെ.’ ‘ചിരം കൃച്ഛ്രേഽപി’ (ഏറെക്കാലം കഷ്ടതയിലായിരുന്നിട്ടും) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമൻ തന്റെ വനവാസദുഃഖത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കഷ്ടതയിലും സത്യം കൈവിട്ടില്ല, അതിനാൽ ഇപ്പോഴും കൈവിടുകയില്ല. ‘ധർമലോഭം’ (ധർമത്തോടുള്ള ആർത്തി) എന്നതും രമണീയമായ പ്രയോഗമാണ് — ലോഭം സാധാരണമായി ദോഷമാണ്, എന്നാൽ ധർമവിഷയത്തിൽ അതു ഗുണമാകുന്നു. മഴയും ബാണവും — രണ്ടും ആകാശത്തുനിന്നു പതിക്കുന്ന ശക്തികളാണ്; ഒന്ന് ജീവൻ നൽകുന്നു, മറ്റേതു മരണവും; എങ്കിലും രണ്ടിന്റെയും ഫലം സുഗ്രീവന്റെ മനോരഥസിദ്ധിതന്നെ. ‘നിഷ്പതേത്’ (ചാടിവരട്ടെ) എന്ന ക്രിയാപദത്താൽ ബാലിയുടെ വേഗത്തിലുള്ള പുറപ്പാട് സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വില്ലിന്റെ ബലം മുമ്പേ കാണിച്ചുകഴിഞ്ഞു, ഇപ്പോൾ വാക്കിന്റെ ബലം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഇവ രണ്ടിന്റെയും സംഗമമാണ് രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ.
"By that strength, know that Vālī is already slain in battle. Though I have long been in distress I have never spoken a lie, and filled as I am with a longing for dharma I never shall. I will make my promise bear fruit — put away your anxiety. As Indra of the hundred sacrifices makes the sprouting rice field bear with his rain, so will I. Now, Sugrīva, raise the shout that will call golden-garlanded Vālī out, so that the monkey comes rushing forth." "Though I have long been in distress" points to the hardships of his exile: even in hardship he never gave up truth, so he will not give it up now. "A longing for dharma" is a lovely turn, for longing is usually a fault, but longing for dharma is a virtue. Rain and arrow both fall from the sky, one bringing life and the other death, yet both bring about the fulfilment of Sugrīva's hopes. The strength of Rāma's bow had already been shown; now the strength of his word is shown, and the two together make his promise.
५वीरस्य स्वभावः — धर्षणासहिष्णुता
१८निष्पतिष्यत्यसङ्गेन वाली स प्रियसंयुगः।
रिपूणां धर्षितं श्रुत्वा मर्षयन्ति न संयुगे॥Vālin, who loves a fight, will come out from the city without holding back. Heroes cannot endure to hear their enemies' insults in battle,
१९जानन्तस्तु स्वकं वीर्यं स्त्रीसमक्षं विशेषतः।
स तु रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवो हेमपिङ्गलः॥knowing their own valour, and least of all in the presence of women.” Hearing Rāma's words, Sugrīva, golden-tawny,
‘ജയംകൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്നവനും ജയത്തെ പുകഴ്ത്തുന്നവനും നിന്നാൽ ഒരിക്കലും അപമാനിക്കപ്പെടാത്തവനും യുദ്ധപ്രിയനുമായ ബാലി ഒട്ടും വൈകാതെ പുറത്തേക്കു ചാടിവരും. സ്വന്തം വീര്യം അറിയുന്ന ശൂരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കൾ തങ്ങളെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നതു കേട്ടാൽ സഹിക്കുകയില്ല — പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകളുടെ മുന്നിൽവെച്ച്.’ രാമൻ ഇവിടെ യുദ്ധനീതി മാത്രമല്ല പറയുന്നത്, വീരന്റെ മനഃശാസ്ത്രവും പറയുന്നു — അപമാനമാണ് അവന് സഹിക്കാനാവാത്തത്. ‘സ്ത്രീസമക്ഷം’ (സ്ത്രീകളുടെ മുന്നിൽ) എന്ന വാക്ക് അടുത്ത സർഗത്തിലെ താരയുടെ തടയലിനെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വാക്കു കേട്ട് സ്വർണപിംഗളവർണനായ സുഗ്രീവൻ ഒരുങ്ങിയിറങ്ങി. ‘അസംഗേന’ (തടസ്സമില്ലാതെ) എന്ന പദത്താൽ താമസമില്ലായ്മ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — പോർവിളിതന്നെ അവന് ധാരാളം. ‘ജിതകാശീ ജയശ്ലാഘീ’ (ജയംകൊണ്ടു ശോഭിക്കുന്നവൻ, ജയത്തെ പുകഴ്ത്തുന്നവൻ) എന്നീ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ ബാലിയുടെ ഗർവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആ ഗർവംതന്നെയാണ് അവന്റെ പുറപ്പാടിനു കാരണമാവുക എന്നതാണ് രാമന്റെ കണക്കുകൂട്ടൽ.
"Glorying in his victories, boasting of them, never yet humbled by you and loving a fight, Vālī will come out of the city without a moment's pause. Heroes who know their own valour cannot bear to hear their enemies' insults in battle, least of all in front of women." Rāma speaks here not only of tactics but of a warrior's mind: to him insult is what is unbearable. He reckons that Vālī's own pride will bring him out, and that the challenge alone will be enough; "in front of women" also looks ahead to Tārā's attempt to hold Vālī back in the next sarga. Hearing Rāma's words, golden-tawny Sugrīva made ready.
६सुग्रीवस्य महानादः, प्राणिनां त्रासः
२०ननर्द क्रूरनादेन विनिर्भिन्दन्निवाम्बरम्।
तत्र शब्देन वित्रस्ता गावो यान्ति हतप्रभाः॥roared with a cruel cry as though rending the sky apart. At that sound the cows fled in terror, their beauty gone,
२१राजदोषपरामृष्टाः कुलस्त्रिय इवाकुलाः।
द्रवन्ति च मृगाः शीघ्रं भग्ना इव रणे हयाः।
पतन्ति च खगा भूमौ क्षीणपुण्या इव ग्रहाः॥distraught as women of good family violated through a king's misrule; the deer ran swiftly like horses routed in battle; and birds fell to the ground like planets whose store of merit is spent.
२२ततः स जीमूतकृतप्रणादो नादं ह्यमुञ्चत्त्वरया प्रतीतः।
सूर्यात्मजः शौर्यविवृद्धतेजाः सरित्पतिर्वाऽनिलचञ्चलोर्मिः॥Then the son of the Sun, whose roar was as a thundercloud's, his splendour swollen with valour, let out his cry at once and without misgiving, like the lord of rivers with his waves made restless by the wind.
സുഗ്രീവൻ ആകാശം പിളർക്കുന്നതുപോലെ ക്രൂരമായ നാദത്തോടെ ഗർജിച്ചു. ആ ശബ്ദത്താൽ ഭയന്ന പശുക്കൾ കാന്തിയറ്റ്, രാജാവിന്റെ ദോഷത്താൽ കഷ്ടപ്പെടുന്ന കുലസ്ത്രീകളെപ്പോലെ പരിഭ്രമിച്ച് ഓടുന്നു; മൃഗങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽ തോറ്റോടുന്ന കുതിരകളെപ്പോലെ വേഗത്തിൽ പായുന്നു; പക്ഷികൾ പുണ്യം ക്ഷയിച്ച ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ ഭൂമിയിൽ വീഴുന്നു. പിന്നെ, മേഘംപോലെ ഗർജനം മുഴക്കിയവനും ശൗര്യത്താൽ തേജസ്സു വർധിച്ചവനുമായ സൂര്യപുത്രൻ, ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ, തിടുക്കത്തിൽ, കാറ്റിനാൽ ഇളകുന്ന തിരമാലകളുള്ള നദീപതിയായ സമുദ്രംപോലെ നാദം മുഴക്കി. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിൽ പശുക്കൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ എന്നീ മൂന്നിന്റെയും ഭയം ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. മൂന്ന് ഉപമകളും പതനസൂചകമാണ് — ശ്രീനാശം, പലായനം, പുണ്യക്ഷയം. ‘ഹതപ്രഭാഃ’ (കാന്തിയറ്റവ) എന്ന പശുക്കളുടെ വിശേഷണം ഭയത്തിന്റെ ആഴം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഭയത്താൽ ശോഭപോലും നശിക്കുന്നു. പശുക്കൾ ഗ്രാമ്യജീവികൾ, മൃഗങ്ങൾ വന്യജീവികൾ, പക്ഷികൾ ആകാശചാരികൾ — മൂന്നു സ്ഥാനങ്ങളിലും ഭയം വ്യാപിച്ചു എന്നതാണ് കവിയുടെ യോജന.
Sugrīva roared with a cruel cry as though tearing the sky apart. At that sound the cows fled in terror, their beauty gone, distraught like women of good family caught up in the evils of a king's misrule; the deer ran swiftly like horses routed in battle; and the birds fell to the earth like planets whose store of merit is spent. All three images speak of falling — loss of beauty, flight, the exhaustion of merit — and the fear reaches all three realms: the cows of the village, the deer of the forest and the birds of the sky. Terror drives away even the cows' beauty. Then the son of the Sun, roaring like a thundercloud, his splendour swollen with valour, confident and quick, let out his cry again, like the lord of rivers, the ocean, when the wind tosses its restless waves.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे चतुर्दशः सर्गः॥ १४॥
പദവിവരണം
കഠിനപദങ്ങളുടെ സന്ധി, സമാസം, വിഭക്തി, അർഥം.
- सन्धिः
- वि + सार्य → विसार्य — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘सृ’ धातोः णिजन्ते वृद्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — णिजन्तस्य ‘सृ’ धातोः ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तं पूर्वकालिकक्रियापदम्
- सन्धिः
- कानन + प्रिय → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- काननं प्रियं यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- आ + हारयत् → आहारयत्; ‘आहारयत् + भृशम्’ इति बाह्यसन्धौ तकारस्य दकारः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘हृ’ धातोः णिजन्तस्य लङ्, ‘आ’ इति उपसर्गः
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (‘आहारयत्’ इति मूलरूपम्)
- सन्धिः
- पुरस् + सर → पुरःसर — सकारस्य विसर्गः
- समासः
- वायोः वेगः पुरःसरः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (मेघस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- बाल + अर्क → बालार्क — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- बालार्केण सदृशः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- क्रिया + दक्ष → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रियासु दक्षः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (रामस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- हरि + वागुरा → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हरीणां वागुरा — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘हरिवागुरा’ इति मूलरूपम्)
- सन्धिः
- काञ्चन + तोरण → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तप्तकाञ्चनमयानि तोरणानि यस्याः सा — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (पुर्याः विशेषणम्)
- सन्धिः
- यन्त्र + आढ्या → यन्त्राढ्या — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- ध्वजैः यन्त्रैश्च आढ्या — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- सह + आह्वा → साह्वा — ‘सह’ इत्यस्य ‘स’ आदेशः, ततः सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
- समासः
- गजस्य आह्वया सहिता — बहुव्रीहिः (गजपुष्पीलता)
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
- सन्धिः
- कृत + अभिज्ञान → कृताभिज्ञान — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
- समासः
- कृतम् अभिज्ञानचिह्नं येन सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘त्वम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- सम् + उत्पाट्य → समुत्पाट्य — मकारस्य परसवर्णः; ‘समुत्पाट्य + एषा’ इत्यत्र मुद्रणे सन्धिः न कृतः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘पट्’ धातोः णिजन्तस्य ल्यबन्तम्, ‘सम्’ ‘उत्’ इति उपसर्गौ
- विभक्तिः
- अव्ययम् — ल्यबन्तम्
- सन्धिः
- कण्ठ + सक्ता → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कण्ठे सक्ता — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (लतायाः विशेषणम्; ‘कण्ठसक्ता’ इति मूलरूपम्)
- सन्धिः
- नक्षत्र + माला → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नक्षत्राणां माला — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘नक्षत्रमाला’ इति मूलरूपम्)
- सन्धिः
- सम् + उत्थ → समुत्थ — मकारस्य परसवर्णः
- समासः
- वालिनः समुत्थम् — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (भयस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- बाण + मोक्ष → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बाणस्य मोक्षः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम्
- सन्धिः
- भ्रातृ + रूपिन् → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भ्रातुः रूपम् अस्ति यस्य सः — बहुव्रीहिः (मत्वर्थीयः इनिः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (वैरिणः विशेषणम्; ‘भ्रातृरूपिन्’ इति मूलरूपम्)
- सन्धिः
- प्रति + अक्षम् → प्रत्यक्षम् — यण्सन्धिः (इ + अ = य् + अ)
- समासः
- अक्ष्णोः प्रति वर्तते इति — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम् — क्रियाविशेषणतया प्रयुक्तम्
- सन्धिः
- ‘कृच्छ्रे + अपि’ इति सन्धौ पूर्वरूपम् — कृच्छ्रेऽपि, अवग्रहेण सूचितम्
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- परि + इत → परीत — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)
- समासः
- धर्मस्य लोभेन परीतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (कर्तुः विशेषणम्)
- सन्धिः
- तत् + आह्वान → तदाह्वान — दकारः अविकृतः; आ + ह्वान इत्यत्र सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आह्वानम् एव निमित्तं यस्य तत् — बहुव्रीहिः (क्रियाविशेषणतया प्रयुक्तम्)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
- सन्धिः
- जित + काशिन् → जितकाशिन् — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- जितेन काशते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘जितकाशिन्’ इति प्रातिपदिकम्)
- सन्धिः
- न + धर्षित → अधर्षित — नञ्समासे ‘अ’ आदेशः; ‘च + अधर्षितः’ इति बाह्यसन्धौ दीर्घः
- समासः
- न धर्षितः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (वालिनः विशेषणम्)
- सन्धिः
- परा + मृष्ट → परामृष्ट — सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- राज्ञः दोषेण परामृष्टाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (कुलस्त्रीणां विशेषणम्)
- सन्धिः
- क्षीण + पुण्य → सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्षीणं पुण्यं येषां ते — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (ग्रहाणां विशेषणम्)
- सन्धिः
- प्र + नाद → प्रणाद — णत्वम्
- समासः
- जीमूतेन कृतः इव प्रणादः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सुग्रीवस्य विशेषणम्)
- सन्धिः
- चञ्चल + ऊर्मि → चञ्चलोर्मि — गुणसन्धिः (अ + ऊ = ओ); ‘वा + अनिल’ इत्यत्र मुद्रणे अवग्रहः — वाऽनिल
- समासः
- अनिलेन चञ्चलाः ऊर्मयः यस्य सः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (सरित्पतेः विशेषणम्)