॥वाल्मीकिरामायणम् ബാലകാണ്ഡം · 34-ാം സർഗ്ഗം

ബാലകാണ്ഡം — 34-ാം സർഗ്ഗം

ഗാധിജനനവും കൗശികീമാഹാത്മ്യവും

കുശനാഭന്റെ പുത്രേഷ്ടി, ഗാധിയുടെ ജനനം, വിശ്വാമിത്രന്റെ സ്വകുലപരിചയം, സത്യവതി കൗശികീനദിയായി ഒഴുകിയത്, അർധരാത്രിയുടെ വർണന, മുനിമാരുടെ പ്രശംസ, ഉറക്കം

अस्मिन् सर्गे विश्वामित्रः स्वस्य वंशस्य कथां समापयति। ब्रह्मदत्ते कृतोद्वाहे गते सति अपुत्रः कुशनाभः पुत्रलाभाय इष्टिम् आरभते; तस्यां वर्तमानायाम् एव ब्रह्मसुतः कुशः आगत्य ‘तव सदृशः सुधार्मिकः गाधिः नाम पुत्रः भविष्यति, तेन च शाश्वती कीर्तिः’ इति वरं दत्त्वा ब्रह्मलोकं गच्छति। कालान्तरे गाधिः जातः; सः एव विश्वामित्रस्य पिता, अतः अयं मुनिः कुशवंशप्रसूतत्वात् ‘कौशिकः’ इति ख्यातः। तस्य ज्येष्ठा भगिनी सुव्रता सत्यवती ऋचीकाय मुनये दत्ता; सा भर्तारम् अनुवर्तमाना सशरीरा स्वर्गं गता, कौशिकी नाम महानदी च भूत्वा हिमवन्तम् आश्रित्य लोकहिताय प्रववृते। तस्याः स्नेहेन एव विश्वामित्रः हिमवत्पार्श्वे वसति स्म; नियमसिद्ध्यर्थं तु तां हित्वा सिद्धाश्रमम् आगतः, रामस्य च तेजसा सिद्धः जातः। एवं स्वकथां समाप्य मुनिः वदति — ‘कथयतः मम अर्धरात्रः गतः; निद्राम् अभ्येहि, अध्वनि विघ्नः मा भूत्।’ ततः रात्रेः वर्णनम् — निष्पन्दाः तरवः, निलीनाः मृगपक्षिणः, तमसा व्याप्ताः दिशः, ज्योतिर्भिः अवभासमानं नक्षत्रगहनं नभः, उदयन् लोकतमोनुदः शशी, ततस्ततः प्रचरन्तः यक्षराक्षसपिशाचाश्च। विरते मुनौ सर्वे मुनयः ‘साधु साधु’ इति कुशिकवंशं विश्वामित्रं कौशिकीं च प्रशंसन्ति। ततः प्रशस्तः कुशिकात्मजः अस्तंगतः अंशुमान् इव निद्राम् उपागच्छत्; सौमित्रिणा सह रामः अपि सविस्मयः मुनिं प्रशस्य निद्रां समुपसेवते।

പുസ്തകമായി വായിക്കുക

१कुशनाभस्य पुत्रेष्टिः

१कृतोद्वाहे गते तस्मिन्ब्रह्मदत्ते च राघव।
अपुत्रः पुत्रलाभाय पौत्रीमिष्टिमकल्पयत्॥
When Brahmadatta, his marriage made, had gone away, Rāghava, the sonless king set in motion a rite for the obtaining of a son.

२इष्ट्यां तु वर्तमानायां कुशनाभं महीपतिम्।
उवाच परमोदारः कुशो ब्रह्मसुतस्तदा॥
While that sacrifice was in progress, Kuśa, the son of Brahmā, most generous of beings, spoke then to Kuśanābha, lord of the earth.

വിവാഹം കഴിഞ്ഞ് ബ്രഹ്മദത്തൻ സ്വദേശത്തേക്കു പോയപ്പോൾ പുത്രനില്ലാത്ത കുശനാഭൻ പുത്രലാഭത്തിനായി പൗത്രീ ഇഷ്ടി ഒരുക്കി. ‘പൗത്രീ ഇഷ്ടി’ എന്നാൽ പുത്രപ്രാപ്തിക്കായി വിധിക്കപ്പെട്ട യജ്ഞം; പുത്രേഷ്ടി എന്നും പറയുന്നു. ആ ഇഷ്ടി നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ പരമോദാരനും ബ്രഹ്മപുത്രനുമായ കുശൻ ആ ഭൂപതിയായ കുശനാഭനോടു പറഞ്ഞു. ശ്രദ്ധിക്കുക — വരദാതാവ് യജ്ഞത്തിന്റെ സമാപ്തി കാത്തുനിൽക്കുന്നില്ല; കർമം നടന്നുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ വരുന്നു; കാരണം സങ്കല്പംതന്നെയാണ് ദൈവം കേൾക്കുന്നത്. മാത്രമല്ല, പുത്രനെ സ്വന്തം പിതാവിൽനിന്നുതന്നെയാണ് യാചിക്കുന്നത് — കുശനാണല്ലോ കുശനാഭന്റെ ജനകൻ.

"When Brahmadatta, now married, had gone back to his own country, the sonless Kuśanābha began a sacrifice to obtain a son. While that sacrifice was still going on, Kuśa, the most generous son of Brahmā, spoke to King Kuśanābha." Notice that the giver of the boon does not wait for the sacrifice to end; he comes while the rite is still in progress, for it is the resolve itself that the divine hears. And the blessing of a son comes from Kuśa, Kuśanābha's own father.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

२कुशस्य वरः ब्रह्मलोकगमनं च

३पुत्रस्ते सदृशः पुत्र भविष्यति सुधार्मिकः।
गाधिं प्राप्स्यसि तेन त्वं कीर्तिं लोके च शाश्वतीम्॥
“A son like yourself will be born to you, my boy, a man of the highest righteousness. You will receive him as Gādhi, and through him lasting fame in the world.”

४एवमुक्त्वा कुशो राम कुशनाभं महीपतिम्।
जगामाकाशमाविश्य ब्रह्मलोकं सनातनम्॥
Having said this to Kuśanābha, lord of the earth, Rāma, Kuśa entered the sky and went to the eternal world of Brahmā.

‘മകനേ, നിനക്കു തുല്യനായ അത്യന്തം ധാർമികനായ ഒരു പുത്രൻ ഉണ്ടാകും; ഗാധി എന്നു പേരുള്ള അവനെ നീ നേടും; അവനിലൂടെ നീ ലോകത്തിൽ ശാശ്വതമായ കീർത്തി നേടും’ എന്നായിരുന്നു കുശന്റെ വചനം. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ കുശൻ ആകാശത്തിലേക്കു കടന്ന് സനാതനമായ ബ്രഹ്മലോകത്തേക്കു പോയി. ‘സദൃശൻ’ (തുല്യൻ) എന്ന പദം മഹത്താണ് — പുത്രൻ പിതാവിന്റെ പ്രതിബിംബംപോലെ; വരദാതാവ് സന്താനത്തെ മാത്രമല്ല നൽകുന്നത്, ശീലത്തിന്റെ തുടർച്ചയും വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ‘ശാശ്വതമായ കീർത്തി’ എന്നതും സൂക്ഷ്മമാണ് — പുത്രനാണ് പിതാവിന്റെ യശസ്സിന്റെ വാഹകൻ എന്നതാണ് രാജധർമത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി.

"'My son,' said Kuśa, 'you will have a son like yourself, supremely righteous. You will have him as Gādhi, and through him you will win lasting fame in the world.' Having said this, Kuśa rose into the sky and went to the eternal world of Brahmā." "Like yourself" is a large promise: the son will be almost his father's reflection, so the giver of the boon grants not just offspring but the continuity of good character. And "lasting fame" reflects the view of a king's dharma that a son carries his father's renown.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

३गाधेर्जन्म विश्वामित्रस्य परिचयश्च

५कस्यचित्त्वथ कालस्य कुशनाभस्य धीमतः।
जज्ञे परमधर्मिष्ठो गाधिरित्येव नामतः॥
After some time a son of the greatest righteousness was born to wise Kuśanābha, known by the name Gādhi.

६स पिता मम काकुत्स्थ गाधिः परमधार्मिकः।
कुशवंशप्रसूतोऽस्मि कौशिको रघुनन्दन॥
That Gādhi, most righteous of men, was my father, Kākutstha; and since I was born in the line of Kuśa I am called Kauśika, Raghunandana.

കുറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ് ധീമാനായ കുശനാഭന് പരമധാർമികനായ ഒരു പുത്രൻ ജനിച്ചു; ‘ഗാധി’ എന്ന പേരിൽത്തന്നെ പ്രസിദ്ധൻ. ‘കാകുത്സ്ഥാ, പരമധാർമികനായ ആ ഗാധിതന്നെയാണ് എന്റെ പിതാവ്; കുശവംശത്തിൽ ജനിച്ചതിനാൽ ഞാൻ കൗശികൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.’ ഇതാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — വിശ്വാമിത്രൻ തന്റെ ക്ഷത്രിയകുലം രാമനോടു വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ഇന്നു തപസ്സാൽ ബ്രഹ്മർഷിയായവൻ ജന്മംകൊണ്ട് രാജകുമാരനാണ്; അതിനാൽ രാമനെ ആജ്ഞാപിക്കുന്നവൻ ഗുരു മാത്രമല്ല, ക്ഷത്രിയവംശജനായ ഒരു മുതിർന്നയാൾകൂടിയാണ് എന്നറിയണം.

"In time a supremely righteous son was born to the wise Kuśanābha, known by the name of Gādhi. That most righteous Gādhi, Kākutstha, was my father, and because I was born in the line of Kuśa I am called Kauśika." Here is the centre of the sarga: Viśvāmitra plainly tells Rāma of his own warrior lineage. The man who is now a brahmin sage through austerity was by birth a king's son, so the one who gives Rāma orders is not only his teacher but, as it were, an elder of his own warrior kind.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

४सत्यवत्याः विवाहः कौशिकीप्रवृत्तिश्च

७पूर्वजा भगिनी चापि मम राघव सुव्रता।
नाम्ना सत्यवती नाम ऋचीके प्रतिपादिता॥
I also had an elder sister, Rāghava, a woman of firm vows, Satyavatī by name, who was given in marriage to Ṛcīka.

८सशरीरा गता स्वर्गं भर्तारमनुवर्तिनी।
कौशिकी परमोदारा प्रवृत्ता च महानदी॥
Following her husband, she went to heaven in her own body, and, most generous of streams, she flowed forth as the great river Kauśikī.

‘രാഘവാ, എനിക്കു സുവ്രതയായ ഒരു ജ്യേഷ്ഠസഹോദരിയുമുണ്ടായിരുന്നു — സത്യവതി എന്നു പേര്; അവളെ ഋചീകമുനിക്കു നൽകി — ഭാര്യയായി സമർപ്പിച്ചു. ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ച് അവൾ ശരീരത്തോടെതന്നെ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോയി; പരമോദാരയായ അവൾ കൗശികി എന്ന മഹാനദിയായി ഒഴുകാനും തുടങ്ങി.’ ‘സശരീരാ’ (ശരീരത്തോടെതന്നെ) എന്ന പദം ശ്രദ്ധിക്കണം — മരണത്തിലൂടെയല്ല, പാതിവ്രത്യബലത്താൽത്തന്നെയാണ് അവൾ സ്വർഗത്തിലേക്കുയർന്നത്. ഒരു സ്ത്രീക്കു രണ്ടു പരിണാമങ്ങൾ — സ്വർഗത്തിൽ ദേഹധാരിണി, ഭൂമിയിൽ നദി; ഭക്തി ഈ ലോകത്തിലും രൂപം കൈക്കൊള്ളുന്നു.

"I also had an elder sister, Rāghava, a woman of firm vows named Satyavatī, who was given in marriage to the sage Ṛcīka. Following her husband, she went to heaven in her own body, and, most generous of beings, she began to flow as the great river Kauśikī." "In her own body": she rose to heaven not through death but by the power of her devotion to her husband. One woman took two forms, a body in heaven and a river on earth; devotion takes shape even in this world.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

५कौशिक्याः माहात्म्यं हिमवत्पार्श्वे वासश्च

९दिव्या पुण्योदका रम्या हिमवन्तमुपाश्रिता।
लोकस्य हितकार्यार्थं प्रवृत्ता भगिनी मम॥
Divine, holy of water and lovely, she rests against Himavān; my sister took her course for the good of the world.

१०ततोऽहं हिमवत्पार्श्वे वसामि नियतः सुखम्।
भगिन्यां स्नेहसंयुक्तः कौशिक्यां रघुनन्दन॥
Since then I live beside Himavān, disciplined and content, bound by affection to my sister Kauśikī, Raghunandana.

ആ നദി ദിവ്യവും പുണ്യജലമുള്ളതും രമ്യവുമാണ്, ഹിമവാനെ ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കുന്നു; ലോകഹിതകാര്യത്തിനായിത്തന്നെയാണ് എന്റെ സഹോദരി ഒഴുകുന്നത് എന്നു മുനി പറയുന്നു. ‘അതിനാൽ ഞാൻ ഹിമവാന്റെ പാർശ്വത്തിൽ നിയമനിഷ്ഠനായി, സഹോദരിയായ കൗശികിയോടുള്ള സ്നേഹത്തോടെ സുഖമായി വസിക്കുന്നു.’ മുനിയുടെ തപോഭൂമി യാദൃച്ഛികമായി തിരഞ്ഞെടുത്തതല്ല — സഹോദരിയുടെ സാന്നിധ്യമാണ് അതിനു കാരണം. സ്നേഹം തപസ്സിനു വിരോധിയല്ല, അതിന്റെ ആശ്രയമാണ്; ലോകഹിതത്തിനായി ഒഴുകുന്ന സഹോദരിയെ സേവിക്കുന്നവൻ അവളോടൊപ്പംതന്നെ ലോകഹിതം ചെയ്യുന്നു.

"That river is divine, holy in its waters and lovely, and rests against the Himālaya; my sister took her course for the good of the world. And so I live contentedly beside the Himālaya, disciplined, bound by affection to my sister Kauśikī." The sage did not choose his place of austerity by chance; it was to be near his sister. Affection is not the enemy of austerity but its support, and in serving a sister who flows for the good of the world, he too serves the world with her.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

६सत्यवत्याः प्रतिष्ठा कथोपसंहारश्च

११सा तु सत्यवती पुण्या सत्ये धर्मे प्रतिष्ठिता।
पतिव्रता महाभागा कौशिकी सरितां वरा॥
That holy Satyavatī, established in truth and in righteousness, devoted to her husband and greatly blessed, is Kauśikī, the best of rivers.

१२अहं हि नियमाद्राम हित्वा तां समुपागतः।
सिद्धाश्रममनुप्राप्तः सिद्धोऽस्मि तव तेजसा॥
It was only for the sake of my vow, Rāma, that I left her and came here. I reached Siddhāśrama, and by your power I have succeeded.

१३एषा राम ममोत्पत्तिः स्वस्य वंशस्य कीर्तिता।
देशस्य हि महाबाहो यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥
This, Rāma, is the account of my own birth and of my lineage, and of the country too, about which you asked me, mighty-armed one.

‘ആ സത്യവതി പുണ്യവതിയാണ്, സത്യത്തിലും ധർമത്തിലും പ്രതിഷ്ഠിതയാണ്; പതിവ്രതയും മഹാഭാഗയുമായ അവൾ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ കൗശികിയായി ഇന്നും നിലകൊള്ളുന്നു. ഞാനോ നിയമം കാരണം — യജ്ഞനിയമത്തിന്റെ സിദ്ധിക്കായി — അവളെ വിട്ട് സിദ്ധാശ്രമത്തിലെത്തി; നിന്റെ തേജസ്സാൽ ഞാൻ സിദ്ധനുമായി. രാമാ, ഇതാണ് എന്റെ ഉത്പത്തി; എന്റെ വംശത്തിന്റെയും ഈ ദേശത്തിന്റെയും കീർത്തി ഞാൻ പറഞ്ഞു; നീ എന്നോടു ചോദിച്ചതെല്ലാം പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു.’ ഇങ്ങനെ മുപ്പത്തിരണ്ടാം സർഗത്തിൽ ആരംഭിച്ച കുശവംശകഥ സ്വകുലവർണനയോടെ സമാപിച്ചു; ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരം പൂർണമായി നൽകപ്പെട്ടു. ശ്രദ്ധിക്കുക — മുനി തന്റെ സിദ്ധി രാമന്റെ തേജസ്സാലാണെന്നു പറയുന്നു; ഗുരു ശിഷ്യന്റെ മഹിമ സ്വയം ഘോഷിക്കുന്നു; ഇതാണ് വിശ്വാമിത്രന്റെ ഔദാര്യം. സഹോദരിയെ വിട്ടുപോന്നതും നിയമത്തിനായിട്ടാണ്, വൈരാഗ്യംകൊണ്ടല്ല.

"That holy Satyavatī, firm in truth and dharma, devoted to her husband and greatly blessed, lives on today as Kauśikī, the best of rivers. It was only to fulfil the vow of my sacrifice that I left her and came to the Siddhāśrama, and by your power I have succeeded. This, Rāma, is the story of my birth and of my family, and of the country you asked about; I have told you all of it." So the tale of Kuśa's line that began in the thirty-second sarga ends with the sage's own family, and Rāma's question is fully answered. Notice that the sage credits his success to Rāma's power: the teacher himself proclaims his pupil's greatness, and that is Viśvāmitra's generosity. And he left his sister only to keep his vow, not out of indifference.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

७अर्धरात्रः निद्रानिदेशश्च

१४गतोऽर्धरात्रः काकुत्स्थ कथाः कथयतो मम।
निद्रामभ्येहि भद्रं ते मा भूद्विघ्नोऽध्वनीह नः॥
Half the night has gone by, Kākutstha, while I told my tales. Go to sleep now; may all be well with you, and may nothing hinder us on the road here.

१५निष्पन्दास्तरवः सर्वे निलीना मृगपक्षिणः।
नैशेन तमसा व्याप्ता दिशश्च रघुनन्दन॥
The trees are all motionless, the beasts and birds have gone to their roosts, and the quarters are covered with the darkness of night, Raghunandana.

‘കാകുത്സ്ഥാ, ഞാൻ കഥകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ അർധരാത്രി കഴിഞ്ഞു; ഉറങ്ങിക്കൊള്ളുക, നിനക്കു മംഗളം; ഇവിടെ നമ്മുടെ യാത്രയ്ക്കു വിഘ്നം ഉണ്ടാകാതിരിക്കട്ടെ.’ അമിതമായ ഉറക്കമൊഴിയൽ നാളത്തെ യാത്രയ്ക്കു തടസ്സമാകും എന്നതാണ് ഗുരുവിന്റെ ചിന്ത; ശിഷ്യന്റെ ശരീരരക്ഷണവും ആചാര്യന്റെ കർത്തവ്യമാണ്. പിന്നെ അദ്ദേഹം രാത്രിയുടെ ശാന്തി കാണിക്കുന്നു: ‘എല്ലാ മരങ്ങളും നിശ്ചലമാണ്, മൃഗപക്ഷികൾ തങ്ങളുടെ ഇടങ്ങളിൽ ഒതുങ്ങി, ദിക്കുകൾ രാത്രിയുടെ ഇരുട്ടാൽ വ്യാപ്തമായി, രഘുനന്ദനാ.’ പ്രകൃതിയുടെതന്നെ നിശ്ശബ്ദത ഉറക്കത്തിനുള്ള ക്ഷണമാണ്; വനവാസികൾ സമയം നാഴികകൊണ്ടല്ല, പ്രകൃതിയിലൂടെത്തന്നെയാണ് അറിയുന്നത്.

"Half the night has gone by, Kākutstha, while I told my stories. Sleep now, and bless you; let nothing hinder us on the road." The teacher worries that staying awake too long will hurt the next day's journey, for caring for a pupil's body is also a teacher's duty. Then he points to the stillness of the night: "The trees are all motionless, the beasts and birds have settled in their roosts, and the quarters are wrapped in the darkness of night, joy of the Raghus." The hush of nature itself invites sleep; those who live in the forest tell the time not by a clock but by nature.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

८निशावर्णनम्

१६शनैर्विसृज्यते संध्या नभो नेत्रैरिवावृतम्।
नक्षत्रतारागहनं ज्योतिर्भिरवभासते॥
Slowly the twilight is being let go; the sky, as though covered over with eyes, is thick with constellations and stars and shines with their lights.

१७उत्तिष्ठते च शीतांशुः शशी लोकतमोनुदः।
ह्लादयन्प्राणिनां लोके मनांसि प्रभया स्वया॥
And the cool-rayed moon, dispeller of the world’s darkness, is rising, gladdening with its own radiance the minds of living beings.

१८नैशानि सर्वभूतानि प्रचरन्ति ततस्ततः।
यक्षराक्षससङ्घाश्च रौद्राश्च पिशिताशनाः॥
All the creatures of the night are moving about here and there — troops of yakṣas and rākṣasas, and fierce eaters of flesh.

‘സന്ധ്യ പതുക്കെ മായുന്നു; കണ്ണുകളാൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ ആകാശം നക്ഷത്രങ്ങളാലും താരകളാലും നിബിഡമായി ജ്യോതിസ്സുകളാൽ പ്രകാശിക്കുന്നു. ലോകത്തിന്റെ ഇരുട്ടകറ്റുന്ന ശീതകിരണനായ ചന്ദ്രൻ ഉദിക്കുന്നു; തന്റെ പ്രഭയാൽ ലോകത്തിലെ ജീവികളുടെ മനസ്സുകളെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നു. രാത്രിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന എല്ലാ ജീവികളും — രൗദ്രരും മാംസഭോജികളുമായ യക്ഷരാക്ഷസസംഘങ്ങളും — അങ്ങുമിങ്ങും സഞ്ചരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ കവി രാത്രിയുടെ രണ്ടു രൂപങ്ങൾ ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — ചന്ദ്രന്റെ ആഹ്ലാദവും നിശാചരന്മാരുടെ ഭയവും. ‘കണ്ണുകളാൽ മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ ആകാശം ആയിരം കണ്ണുകളുള്ളതുപോലെ ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അപ്പോൾ ഉറക്കമാണ് ഉചിതം, സഞ്ചാരമല്ല. കഥയുടെ ലക്ഷ്യവും ഇതാണ് — രാത്രിയിലെ യാത്ര വിലക്കി മുനി ശിഷ്യന്മാരെ വിശ്രമിപ്പിക്കുന്നു; പ്രഭാതത്തിൽ ശോണാതീരത്തുനിന്നു യാത്രയുണ്ടാകും. ഈ വർണന ശോഭയ്ക്കു മാത്രമല്ല, കർത്തവ്യനിർണയത്തിനുള്ള കാരണവുമാണ്.

"Slowly the twilight fades; the sky, as if covered with eyes, is thick with constellations and stars and shines with their light. The cool-rayed moon, dispeller of the world's darkness, is rising, gladdening the hearts of living beings with its radiance. And all the creatures of the night are roaming here and there, bands of yakṣas and rākṣasas and fierce eaters of flesh." Here the poet shows two faces of the night at once, the delight of the moon and the menace of the night-roamers. The image of the sky covered with eyes paints it as thousand-eyed. That is why sleep, not travel, was right at that hour. This has a purpose in the story too: by ruling out travel at night the sage lets his pupils rest, and at dawn they will leave the bank of the Śoṇa. The description is not only for beauty; it gives the reason for a decision.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

९मुनीनां प्रशंसा

१९एवमुक्त्वा महातेजा विरराम महामुनिः।
साधुसाध्विति ते सर्वे मुनयो ह्यभ्यपूजयन्॥
Having said this, the great and radiant sage fell silent, and all the ascetics honoured him with cries of “Well done, well done.”

२०कुशिकानामयं वंशो महान्धर्मपरः सदा।
ब्रह्मोपमा महात्मानः कुशवंश्या नरोत्तमाः॥
“This line of the Kuśikas has always been great and devoted to righteousness. The men of Kuśa’s line are great souls, the best of men, the equals of Brahmā.

२१विशेषेण भवानेव विश्वामित्र महायशः।
कौशिकी सरितां श्रेष्ठा कुलोद्योतकरी तव॥
You above all are such a man, illustrious Viśvāmitra; and Kauśikī, the best of rivers, sheds light on the fame of your family.”

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയായ മഹാമുനി നിർത്തി. ആ മുനിമാരെല്ലാം ‘നന്ന്, നന്ന്’ എന്ന് അദ്ദേഹത്തെ പ്രശംസിച്ചു: ‘കുശികന്മാരുടെ ഈ വംശം എന്നും മഹത്തും ധർമനിഷ്ഠവുമാണ്; കുശവംശജരായ നരോത്തമന്മാർ ബ്രഹ്മതുല്യരും മഹാത്മാക്കളുമാണ്. മഹായശസ്വിയായ വിശ്വാമിത്രാ, വിശേഷിച്ചും അങ്ങുതന്നെ അത്തരക്കാരനാണ്; നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ കൗശികിയും അങ്ങയുടെ കുലത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നവളാണ്.’ സ്തുതിയുടെ സാരം ഇതാണ് — വംശത്തിന്റെ കീർത്തി പുരുഷന്മാർ മാത്രമല്ല വഹിക്കുന്നത്, ആ നദിയും വഹിക്കുന്നു; ഒരു സഹോദരിതന്നെ കുലത്തിന്റെ പ്രകാശികയായി. ഇവിടെ രാമനെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ബ്രഹ്മതുല്യമായ വംശമുള്ളവന്റെ ആജ്ഞ ശിരസ്സാ വഹിക്കേണ്ടതാണ്. മുനിമാരുടെ സാധുവാദം വിശ്വാമിത്രന്റെ കഥയുടെ പ്രാമാണ്യവും സ്ഥാപിക്കുന്നു — സഭയിൽ കേട്ട് അനേകം തപസ്വികൾ അനുമോദിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രംപോലെ പ്രമാണമാകുന്നു.

With these words the great and radiant sage fell silent, and all the sages honoured him, crying "Well done, well done!" They said: "This line of the Kuśikas has always been great and devoted to dharma. The men of Kuśa's line are great souls, the best of men, equal to Brahmā. And you above all, illustrious Viśvāmitra, are such a man; and Kauśikī, the best of rivers, makes the glory of your family shine." The heart of their praise is that a family's fame is carried not only by its men but by that river as well; one sister has become the light of the whole line. And Rāma is reminded again that the command of one whose line is equal to Brahmā is to be received with bowed head. The sages' approval also confirms Viśvāmitra's account, for what many ascetics hear in assembly and approve carries authority like scripture.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

१०शयनम्

२२मुदितैर्मुनिशार्दूलैः प्रशस्तः कुशिकात्मजः।
निद्रामुपागमच्छ्रीमानस्तंगत इवांशुमान्॥
Praised by the delighted tigers among sages, the glorious son of Kuśika went to sleep, like the sun that has set.

२३रामोऽपि सहसौमित्रिः किंचिदागतविस्मयः।
प्रशस्य मुनिशार्दूलं निद्रां समुपसेवते॥
Rāma too, together with Saumitri, wondering a little at what he had heard, praised the tiger among sages and gave himself to sleep.

സന്തുഷ്ടരായ മുനിശ്രേഷ്ഠരാൽ പ്രശംസിക്കപ്പെട്ട ശ്രീമാനായ കുശികപുത്രൻ അസ്തമിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ ഉറക്കത്തിലാണ്ടു. സൗമിത്രിയോടൊപ്പം രാമനും അല്പം വിസ്മയത്തോടെ ആ മുനിശ്രേഷ്ഠനെ പ്രശംസിച്ച് ഉറങ്ങാൻ കിടന്നു. ‘അസ്തമിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ രമണീയമാണ് — തേജസ്വിയുടെ വിശ്രമവും തേജോമയംതന്നെ; അസ്തമയം നാശമല്ല, പുനരുദയത്തിനുള്ള കാത്തിരിപ്പാണ്. ‘ആഗതവിസ്മയൻ’ (വിസ്മയം വന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ശ്രവണഫലം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — കഥ അവനെ വിസ്മയംകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കുന്നു; കേൾക്കുന്നവന്റെ വിസ്മയംതന്നെയാണ് കഥ പറയുന്നവനുള്ള പാരിതോഷികം.

Praised by the delighted sages, the glorious son of Kuśika went to sleep like the setting sun. Rāma too, with the son of Sumitrā, somewhat filled with wonder, praised the tiger among sages and gave himself to sleep. The image of the setting sun is lovely: even the rest of a radiant man is radiant, and setting is not an end but a waiting to rise again. "Filled with wonder" shows what Rāma gained from listening; the story adorned him with wonder, and a listener's wonder is the teller's reward.

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः॥ ३४॥

പദവിവരണം

കഠിനപദങ്ങളുടെ സന്ധി, സമാസം, വിഭക്തി, അർഥം.

२८ पदानि
पौत्री ३४.१ पुत्रसम्बन्धिनीम्, पुत्रप्राप्तिनिमित्ताम् (इष्टिम्); पुत्रेष्टिः इति प्रसिद्धा
सन्धिः
पौत्रीम् + इष्टिम् — मकारस्य अनुनासिकः (पौत्रीमिष्टिम्); अत्र सन्धिः एव पदविभागं गूहति
समासः
पुत्रशब्दात् अण्प्रत्ययेन पौत्रम्, स्त्रियां ङीपा पौत्री — तद्धितरूपम्; समासः नास्ति
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (‘इष्टिम्’ इत्यस्य विशेषणम् — पौत्रीम्)
अकल्पयत् ३४.१ सम्पादितवान्, अनुष्ठितवान्, विहितवान्
सन्धिः
इष्टिम् + अकल्पयत् — मकारस्य अनुनासिकः (इष्टिमकल्पयत्)
समासः
कॢप् धातोः णिजन्तस्य लङन्तं रूपम्; समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
इष्ट्याम् ३४.२ यागे, यज्ञे प्रवर्तमाने सति
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
यज् धातोः क्तिन्प्रत्ययान्तम् (इष्टिः); समासः नास्ति
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे, ‘वर्तमानायाम्’ इत्यनेन सह)
ब्रह्मसुतः ३४.२ ब्रह्मणः पुत्रः; कुशः हि ब्रह्मणः मानसः पुत्रः
सन्धिः
ब्रह्मसुतः + तदा — विसर्गस्य सकारः (ब्रह्मसुतस्तदा)
समासः
ब्रह्मणः सुतः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कुशः’ इत्यस्य विशेषणम्)
गाधिरित्येव ३४.५ ‘गाधिः’ इति एव नाम्ना (प्रसिद्धः)
सन्धिः
गाधिः + इति — विसर्गस्य रेफादेशः (गाधिरिति); इति + एव — सन्धिः (इत्येव)। सन्धित्रयस्य सङ्घातत्वात् समस्तं पदम् एव उद्धृतम्; पदविभागे तु ‘गाधिः’, ‘इति’, ‘एव’ इति पदत्रयम्।
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
गाधिः — प्रथमा एकवचनम्; इति, एव — अव्यये
कुशवंशप्रसूतः ३४.६ कुशस्य कुले जातः; अतः एव ‘कौशिकः’ इति नाम
सन्धिः
कुशवंशप्रसूतः + अस्मि — विसर्गस्य उत्वम्, ततः अवग्रहः (कुशवंशप्रसूतोऽस्मि)
समासः
कुशस्य वंशः — षष्ठीतत्पुरुषः; तस्मात् प्रसूतः — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
पूर्वजा ३४.७ ज्येष्ठा, पूर्वं जाता (भगिनी)
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
पूर्वं जाता इति — उपपदतत्पुरुषः (जन् धातोः डप्रत्ययः, स्त्रियां टाप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘भगिनी’ इत्यस्य विशेषणम्)
प्रतिपादिता ३४.७ समर्पिता, दत्ता; अत्र विवाहे पत्नीत्वेन दत्ता इत्यर्थः
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
प्रति + पद् धातोः णिजन्तस्य क्तप्रत्ययान्तम्; समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सत्यवती’ इत्यस्य विशेषणम्)
अनुवर्तिनी ३४.८ अनुसरन्ती, पश्चाद् गच्छन्ती; पतिम् अनुवर्तमाना
सन्धिः
भर्तारम् + अनुवर्तिनी — मकारस्य अनुनासिकः (भर्तारमनुवर्तिनी)
समासः
अनु + वृत् धातोः णिनिप्रत्ययान्तम्, स्त्रियां ङीप्; समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
पुण्योदका ३४.९ पवित्रजला, यस्याः जलं पुण्यकरम्
सन्धिः
पुण्य + उदका — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
पुण्यम् उदकं यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सा नदी’ इति अध्याहार्यम्)
हितकार्यार्थम् ३४.९ हितकरस्य कार्यस्य सम्पादनाय, लोककल्याणार्थम्
सन्धिः
कार्य + अर्थम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ); हितकार्यार्थम् + प्रवृत्ता — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
हितं च तत् कार्यम् — कर्मधारयः; तस्य अर्थम् — तत्पुरुषः
विभक्तिः
द्वितीया, एकवचनम् (तादर्थ्ये क्रियाविशेषणत्वेन)
हिमवत्पार्श्वे ३४.१० हिमालयस्य समीपे, हिमवतः पार्श्वभागे
सन्धिः
हिमवत् + पार्श्वे — समासे जश्त्वं न, तकारः स्थितः
समासः
हिमवतः पार्श्वम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः
सप्तमी, एकवचनम् (अधिकरणे)
स्नेहसंयुक्तः ३४.१० प्रीत्या बद्धः, वात्सल्येन युक्तः
सन्धिः
सम् + युक्तः — अनुस्वारः; स्नेहसंयुक्तः + कौशिक्याम् — विसर्गस्य स्थितिः
समासः
स्नेहेन संयुक्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘अहम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
महाभागा ३४.११ महाभाग्यशालिनी, परमसौभाग्यवती
सन्धिः
सन्धिकार्यं नास्ति
समासः
महान् भागः (भाग्यम्) यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘सा’ इत्यस्य विशेषणम्)
सिद्धाश्रममनुप्राप्तः ३४.१२ सिद्धाश्रमं प्राप्तवान्, तत्र आगतः
सन्धिः
सिद्ध + आश्रमम् — सवर्णदीर्घसन्धिः; आश्रमम् + अनुप्राप्तः — मकारस्य अनुनासिकः। सन्धिद्वयस्य सङ्घातत्वात् समस्तं पदम् एव उद्धृतम्; पदविभागे तु ‘सिद्धाश्रमः’ तथा ‘अनुप्राप्तः’ इति पदद्वयम्।
समासः
सिद्धानाम् आश्रमः — षष्ठीतत्पुरुषः; अनु + प्र + आप् धातोः क्तप्रत्ययान्तम्
विभक्तिः
सिद्धाश्रमम् — द्वितीया एकवचनम् (कर्म); अनुप्राप्तः — प्रथमा एकवचनम्
ममोत्पत्तिः ३४.१३ मम जन्मवृत्तान्तः, मम प्रादुर्भावकथा
सन्धिः
मम + उत्पत्तिः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
उत् + पद् धातोः क्तिन्प्रत्ययान्तम् (उत्पत्तिः); ‘मम’ इति षष्ठ्यन्तं पृथक् पदम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘एषा’ इत्यस्य समानाधिकरणम्)
विघ्नोऽध्वनीह ३४.१४ अत्र मार्गे विघ्नः (मा भूत्)
सन्धिः
विघ्नः + अध्वनि — विसर्गस्य उत्वम्, ततः अवग्रहः (विघ्नोऽध्वनि); अध्वनि + इह — सवर्णदीर्घसन्धिः (इ + इ = ई)। सन्धिद्वयस्य सङ्घातत्वात् समस्तं पदम् एव उद्धृतम्; पदविभागे तु ‘विघ्नः’, ‘अध्वन्’, ‘इह’ इति पदानि।
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
विघ्नः — प्रथमा एकवचनम्; अध्वनि — सप्तमी एकवचनम् (अधिकरणे); इह — अव्ययम्
निष्पन्दाः ३४.१५ निश्चलाः, कम्परहिताः; येषां पत्रम् अपि न चलति
सन्धिः
निस् + स्पन्दाः — विसर्गस्य षत्वम् (निष्पन्दाः); निष्पन्दाः + तरवः — विसर्गस्य सकारः (निष्पन्दास्तरवः)
समासः
निर्गतः स्पन्दः येषां ते — प्रादिबहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘तरवः’ इत्यस्य विशेषणम्)
शनैर्विसृज्यते ३४.१६ मन्दं मन्दं त्यज्यते, क्रमेण अपगच्छति (सन्ध्या)
सन्धिः
शनैः + विसृज्यते — विसर्गस्य रेफादेशः (शनैर्विसृज्यते)
समासः
शनैः इति अव्ययम्; वि + सृज् धातोः कर्मणि लट्; समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लट्, कर्मणि, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (कर्तृपदं ‘सन्ध्या’)
नक्षत्रतारागहनम् ३४.१६ नक्षत्रैः ताराभिश्च निबिडम्, ज्योतिःपुञ्जेन सङ्कुलम् (आकाशम्)
सन्धिः
नक्षत्रतारागहनम् + ज्योतिर्भिः — मकारस्य अनुस्वारः
समासः
नक्षत्राणि च ताराश्च — इतरेतरद्वन्द्वः; ताभिः गहनम् — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘नभः’ इत्यस्य विशेषणम्)
लोकतमोनुदः ३४.१७ लोकस्य अन्धकारं निवारयन् (चन्द्रः)
सन्धिः
लोकतमस् + नुदः — सकारस्य उत्वम्, ततः गुणसन्धिः (तमोनुदः)
समासः
लोकस्य तमः — षष्ठीतत्पुरुषः; तत् नुदति इति — उपपदतत्पुरुषः (णुद् धातोः क्विप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘शशी’ इत्यस्य विशेषणम्)
ह्लादयन् ३४.१७ आह्लादयन्, सुखयन्, प्रसादयन्
सन्धिः
ह्लादयन् + प्राणिनाम् — नकारस्य स्थितिः; संहितायां ‘ह्लादयन्प्राणिनाम्’
समासः
ह्लाद् धातोः णिजन्तस्य शतृप्रत्ययान्तम्; समासः नास्ति
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘शशी’ इत्यस्य विशेषणम्, शतृप्रत्ययान्तम्)
पिशिताशनाः ३४.१८ मांसभोजिनः, पिशाचाः
सन्धिः
पिशित + अशनाः — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः
पिशितम् (मांसम्) अशनं येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘रौद्राः’ इत्यनेन समानाधिकरणम्)
ह्यभ्यपूजयन् ३४.१९ पूजितवन्तः, सम्मानितवन्तः, प्रशंसितवन्तः
सन्धिः
हि + अभ्यपूजयन् — यण्सन्धिः (इ + अ = य्)
समासः
अभि + पूज् धातोः णिजन्तस्य लङन्तं रूपम्; समासः नास्ति
विभक्तिः
क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
ब्रह्मोपमाः ३४.२० ब्रह्मणा सदृशाः, ब्रह्मतुल्यतेजसः
सन्धिः
ब्रह्म + उपमाः — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ); ब्रह्मोपमाः + महात्मानः — विसर्गस्य लोपः (ब्रह्मोपमा महात्मानः)
समासः
ब्रह्मा उपमा येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः
प्रथमा, बहुवचनम् (‘महात्मानः’ इत्यस्य विशेषणम्)
कुलोद्योतकरी ३४.२१ कुलस्य कीर्तिं प्रकाशयन्ती, वंशस्य यशः उद्द्योतयन्ती
सन्धिः
कुल + उद्योत — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः
कुलस्य उद्योतः — षष्ठीतत्पुरुषः; तं करोति इति — उपपदतत्पुरुषः (कृ धातोः टप्रत्ययः, स्त्रियां ङीप्)
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘कौशिकी’ इत्यस्य विशेषणम्)
निद्रामुपागमच्छ्रीमान् ३४.२२ श्रीमान् (विश्वामित्रः) निद्राम् उपगतवान्
सन्धिः
निद्राम् + उपागमत् — मकारस्य अनुनासिकः; उपागमत् + श्रीमान् — तकारस्य श्चुत्वेन चकारः, शकारस्य छकारः (उपागमच्छ्रीमान्)। सन्धिद्वयस्य सङ्घातत्वात् समस्तं पदम् एव उद्धृतम्; पदविभागे तु ‘निद्रा’, ‘उपागमत्’, ‘श्रीमान्’ इति पदानि।
समासः
समासः नास्ति
विभक्तिः
निद्राम् — द्वितीया एकवचनम्; उपागमत् — लुङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; श्रीमान् — प्रथमा एकवचनम्
किंचिदागतविस्मयः ३४.२३ यस्य ईषत् विस्मयः जातः, किञ्चिद् आश्चर्यचकितः
सन्धिः
किंचित् + आगत — जश्त्वसन्धिः (तकारस्य दकारः, किंचिदागत)
समासः
आगतः विस्मयः यस्य सः — बहुव्रीहिः; ‘किंचित्’ इति अव्ययं क्रियाविशेषणम्
विभक्तिः
प्रथमा, एकवचनम् (‘रामः’ इत्यस्य विशेषणम्)